શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૨૦

શ્રીશુક ઉવાચ
અતઃ પરં પ્લક્ષાદીનાં પ્રમાણલક્ષણસંસ્થાનતો વર્ષવિભાગ ઉપવર્ણ્યતે ॥ ૧ ॥

જમ્બૂદ્વીપોઽયં યાવત્પ્રમાણવિસ્તારસ્તાવતા ક્ષારોદધિના પરિવેષ્ટિતો યથા મેરુર્જમ્બ્વાખ્યેન લવણોદધિરપિ તતો દ્વિગુણવિશાલેન પ્લક્ષાખ્યેન પરિક્ષિપ્તો યથા પરિખા બાહ્યોપવનેન । પ્લક્ષો જમ્બૂપ્રમાણો દ્વીપાખ્યાકરો હિરણ્મય ઉત્થિતો યત્રાગ્નિરુપાસ્તે સપ્તજિહ્વસ્તસ્યાધિપતિઃ પ્રિયવ્રતાત્મજ ઇધ્મજિહ્વઃ સ્વં દ્વીપં સપ્તવર્ષાણિ વિભજ્ય સપ્તવર્ષનામભ્ય આત્મજેભ્ય આકલય્ય સ્વયમાત્મયોગેનોપરરામ ॥ ૨ ॥

શિવં યવસં સુભદ્રં શાન્તં ક્ષેમમમૃતમભયમિતિ વર્ષાણિ તેષુ ગિરયો નદ્યશ્ચ સપ્તૈવાભિજ્ઞાતાઃ ॥ ૩ ॥

મણિકૂટો વજ્રકૂટ ઇન્દ્રસેનો જ્યોતિષ્માન્ સુપર્ણો હિરણ્યષ્ઠીવો મેઘમાલ ઇતિ સેતુશૈલાઃ । અરુણા નૃમ્ણાઽઽઙ્ગિરસી સાવિત્રી સુપ્તભાતા ઋતમ્ભરા સત્યમ્ભરા ઇતિ મહાનદ્યઃ । યાસાં જલોપસ્પર્શનવિધૂતરજસ્તમસો હંસપતઙ્ગોર્ધ્વાયનસત્યાઙ્ગસંજ્ઞાશ્ચત્વારો વર્ણાઃ સહસ્રાયુષો વિબુધોપમસન્દર્શનપ્રજનનાઃ સ્વર્ગદ્વારં ત્રય્યા વિદ્યયા ભગવન્તં ત્રયીમયં સૂર્યમાત્માનં યજન્તે ॥ ૪ ॥

પ્રત્નસ્ય વિષ્ણો રૂપં યત્સત્યસ્યર્તસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
અમૃતસ્ય ચ મૃત્યોશ્ચ સૂર્યમાત્માનમીમહીતિ ॥ ૫ ॥

પ્લક્ષાદિષુ પઞ્ચસુ પુરુષાણામાયુરિન્દ્રિયમોજઃ સહો બલં બુદ્ધિર્વિક્રમ ઇતિ ચ સર્વેષામૌત્પત્તિકી સિદ્ધિરવિશેષેણ વર્તતે ॥ ૬ ॥

પ્લક્ષઃ સ્વસમાનેનેક્ષુરસોદેનાવૃતો યથા તથા દ્વીપોઽપિ શાલ્મલો દ્વિગુણવિશાલઃ સમાનેન સુરોદેનાવૃતઃ પરિવૃઙ્ક્તે ॥ ૭ ॥

યત્ર હ વૈ શાલ્મલી પ્લક્ષાયામા યસ્યાં વાવ કિલ નિલયમાહુર્ભગવતશ્છન્દઃ સ્તુતઃ પતત્ત્રિરાજસ્ય સા દ્વીપહૂતયે ઉપલક્ષ્યતે ॥ ૮ ॥

તદ્દ્વીપાધિપતિઃ પ્રિયવ્રતાત્મજો યજ્ઞબાહુઃ સ્વસુતેભ્યઃ સપ્તભ્યસ્તન્નામાનિ સપ્તવર્ષાણિ વ્યભજત્સુરોચનં સૌમનસ્યં રમણકં દેવવર્ષં પારિભદ્રમાપ્યાયનમવિજ્ઞાતમિતિ ॥ ૯ ॥

તેષુ વર્ષાદ્રયો નદ્યશ્ચ સપ્તૈવાભિજ્ઞાતાઃ સ્વરસઃ શતશૃઙ્ગો વામદેવઃ કુન્દો મુકુન્દઃ પુષ્પવર્ષઃ સહસ્રશ્રુતિરિતિ । અનુમતિઃ સિનીવાલી સરસ્વતી કુહૂ રજની નન્દા રાકેતિ ॥ ૧૦ ॥

તદ્વર્ષપુરુષાઃ શ્રુતધરવીર્યધરવસુન્ધરેષન્ધરસંજ્ઞા ભગવન્તં વેદમયં સોમમાત્માનં વેદેન યજન્તે ॥ ૧૧ ॥

સ્વગોભિઃ પિતૃદેવેભ્યો વિભજન્ કૃષ્ણશુક્લયોઃ ।
પ્રજાનાં સર્વાસાં રાજાન્ધઃ સોમો ન આસ્ત્વિતિ ॥ ૧૨ ॥

એવં સુરોદાદ્બહિસ્તદ્દ્વિગુણઃ સમાનેનાવૃતો ઘૃતોદેન યથાપૂર્વઃ કુશદ્વીપો યસ્મિન્ કુશસ્તમ્બો દેવકૃતસ્તદ્દ્વીપાખ્યાકરો જ્વલન ઇવાપરઃ સ્વશષ્પરોચિષા દિશો વિરાજયતિ ॥ ૧૩ ॥

તદ્દ્વીપપતિઃ પ્રૈયવ્રતો રાજન્ હિરણ્યરેતા નામ સ્વં દ્વીપં સપ્તભ્યઃ સ્વપુત્રેભ્યો યથાભાગં વિભજ્ય સ્વયં તપ આતિષ્ઠત વસુવસુદાનદૃઢરુચિનાભિગુપ્તસ્તુત્યવ્રતવિવિક્તવામદેવનામભ્યઃ ॥ ૧૪ ॥

તેષાં વર્ષેષુ સીમાગિરયો નદ્યશ્ચાભિજ્ઞાતાઃ સપ્ત સપ્તૈવ ચક્રશ્ચતુઃશૃઙ્ગઃ કપિલશ્ચિત્રકૂટો દેવાનીક ઊર્ધ્વરોમા દ્રવિણ ઇતિ રસકુલ્યા મધુકુલ્યા મિત્રવિન્દા શ્રુતવિન્દા દેવગર્ભા ઘૃતચ્યુતા મન્ત્રમાલેતિ ॥ ૧૫ ॥

યાસાં પયોભિઃ કુશદ્વીપૌકસઃ કુશલકોવિદાભિયુક્તકુલકસંજ્ઞા ભગવન્તં જાતવેદસરૂપિણં કર્મકૌશલેન યજન્તે ॥ ૧૬ ॥

પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સાક્ષાજ્જાતવેદોઽસિ હવ્યવાટ્ ।
દેવાનાં પુરુષાઙ્ગાનાં યજ્ઞેન પુરુષં યજેતિ ॥ ૧૭ ॥

તથા ઘૃતોદાદ્બહિઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો દ્વિગુણઃ સ્વમાનેન ક્ષીરોદેન પરિત ઉપક્લૃપ્તો વૃતો યથા કુશદ્વીપો ઘૃતોદેન યસ્મિન્ ક્રૌઞ્ચો નામ પર્વતરાજો દ્વીપનામનિર્વર્તક આસ્તે ॥ ૧૮ ॥

યોઽસૌ ગુહપ્રહરણોન્મથિતનિતમ્બકુઞ્જોઽપિ ક્ષીરોદેનાસિચ્યમાનો ભગવતા વરુણેનાભિગુપ્તો વિભયો બભૂવ ॥ ૧૯ ॥

તસ્મિન્નપિ પ્રૈયવ્રતો ઘૃતપૃષ્ઠો નામાધિપતિઃ સ્વે દ્વીપે વર્ષાણિ સપ્ત વિભજ્ય તેષુ પુત્રનામસુ સપ્ત રિક્થાદાન્ વર્ષપાન્નિવેશ્ય સ્વયં ભગવાન્ ભગવતઃ પરમકલ્યાણયશસ આત્મભૂતસ્ય હરેશ્ચરણારવિન્દમુપજગામ ॥ ૨૦ ॥

આમો મધુરુહો મેઘપૃષ્ઠઃ સુધામા ભ્રાજિષ્ઠો લોહિતાર્ણો વનસ્પતિરિતિ ઘૃતપૃષ્ઠસુતાસ્તેષાં વર્ષગિરયઃ સપ્ત સપ્તૈવ નદ્યશ્ચાભિખ્યાતાઃ શુક્લો વર્ધમાનો ભોજન ઉપબર્હિણો નન્દો નન્દનઃ સર્વતોભદ્ર ઇતિ અભયા અમૃતૌઘા આર્યકા તીર્થવતી રૂપવતી પવિત્રવતી શુક્લેતિ ॥ ૨૧ ॥

યાસામમ્ભઃ પવિત્રમમલમુપયુઞ્જાનાઃ પુરુષઋષભદ્રવિણદેવકસંજ્ઞા વર્ષપુરુષા આપોમયં દેવમપાં પૂર્ણેનાઞ્જલિના યજન્તે ॥ ૨૨ ॥

આપઃ પુરુષવીર્યાઃ સ્થ પુનન્તીર્ભૂર્ભુવઃસુવઃ ।
તા નઃ પુનીતામીવઘ્નીઃ સ્પૃશતામાત્મના ભુવ ઇતિ ॥ ૨૩ ॥

એવં પુરસ્તાત્ક્ષીરોદાત્પરિત ઉપવેશિતઃ શાકદ્વીપો દ્વાત્રિંશલ્લક્ષયોજનાયામઃ સમાનેન ચ દધિમણ્ડોદેન પરીતો યસ્મિન્ શાકો નામ મહીરુહઃ સ્વક્ષેત્રવ્યપદેશકો યસ્ય હ મહાસુરભિગન્ધસ્તં દ્વીપમનુવાસયતિ ॥ ૨૪ ॥

તસ્યાપિ પ્રૈયવ્રત એવાધિપતિર્નામ્ના મેધાતિથિઃ સોઽપિ વિભજ્ય સપ્ત વર્ષાણિ પુત્રનામાનિ તેષુ સ્વાત્મજાન્ પુરોજવમનોજવપવમાનધૂમ્રાનીકચિત્રરેફબહુરૂપવિશ્વધારસંજ્ઞાન્નિધાપ્યાધિપતીન્ સ્વયં ભગવત્યનન્ત આવેશિતમતિસ્તપોવનં પ્રવિવેશ ॥ ૨૫ ॥

એતેષાં વર્ષમર્યાદાગિરયો નદ્યશ્ચ સપ્ત સપ્તૈવ ઈશાન ઉરુશૃઙ્ગો બલભદ્રઃ શતકેસરઃ સહસ્રસ્રોતો દેવપાલો મહાનસ ઇતિ અનઘાઽઽયુર્દા ઉભયસ્પૃષ્ટિરપરાજિતા પઞ્ચપદી સહસ્રસ્રુતિર્નિજધૃતિરિતિ ॥ ૨૬ ॥

તદ્વર્ષપુરુષા ઋતવ્રતસત્યવ્રતદાનવ્રતાનુવ્રતનામાનો ભગવન્તં વાય્વાત્મકં પ્રાણાયામવિધૂતરજસ્તમસઃ પરમસમાધિના યજન્તે ॥ ૨૭ ॥

અન્તઃપ્રવિશ્ય ભૂતાનિ યો બિભર્ત્યાત્મકેતુભિઃ ।
અન્તર્યામીશ્વરઃ સાક્ષાત્પાતુ નો યદ્વશે સ્ફુટમ્ ॥ ૨૮ ॥

એવમેવ દધિમણ્ડોદાત્પરતઃ પુષ્કરદ્વીપસ્તતો દ્વિગુણાયામઃ સમન્તત ઉપકલ્પિતઃ સમાનેન સ્વાદૂદકેન સમુદ્રેણ બહિરાવૃતો યસ્મિન્ બૃહત્પુષ્કરં જ્વલનશિખામલકનકપત્રાયુતાયુતં ભગવતઃ કમલાસનસ્યાધ્યાસનં પરિકલ્પિતમ્ ॥ ૨૯ ॥

તદ્દ્વીપમધ્યે માનસોત્તરનામૈક એવાર્વાચીનપરાચીનવર્ષયોર્મર્યાદાચલોઽયુતયોજનોચ્છ્રાયાયામો યત્ર તુ ચતસૃષુ દિક્ષુ ચત્વારિ પુરાણિ લોકપાલાનામિન્દ્રાદીનાં યદુપરિષ્ટાત્સૂર્યરથસ્ય મેરું પરિભ્રમતઃ સંવત્સરાત્મકં ચક્રં દેવાનામહોરાત્રાભ્યાં પરિભ્રમતિ ॥ ૩૦ ॥

તદ્દ્વીપસ્યાપ્યધિપતિઃ પ્રૈયવ્રતો વીતિહોત્રો નામૈતસ્યાત્મજૌ રમણકધાતકિનામાનૌ વર્ષપતી નિયુજ્ય સ સ્વયં પૂર્વજવદ્ભગવત્કર્મશીલ એવાસ્તે ॥ ૩૧ ॥

તદ્વર્ષપુરુષા ભગવન્તં બ્રહ્મરૂપિણં સકર્મકેણ કર્મણાઽઽરાધયન્તીદં ચોદાહરન્તિ ॥ ૩૨ ॥

યત્તત્કર્મમયં લિઙ્ગં બ્રહ્મલિઙ્ગં જનોઽર્ચયેત્ ।
એકાન્તમદ્વયં શાન્તં તસ્મૈ ભગવતે નમ ઇતિ ॥ ૩૩ ॥

ઋષિરુવાચ
તતઃ પરસ્તાલ્લોકાલોકનામાચલો લોકાલોકયોરન્તરાલે પરિત ઉપક્ષિપ્તઃ ॥ ૩૪ ॥

યાવન્માનસોત્તરમેર્વોરન્તરં તાવતી ભૂમિઃ કાઞ્ચન્યન્યાઽઽદર્શતલોપમા યસ્યાં પ્રહિતઃ પદાર્થો ન
કથઞ્ચિત્પુનઃ
પ્રત્યુપલભ્યતે તસ્માત્સર્વસત્ત્વપરિહૃતાસીત્ ॥ ૩૫ ॥

લોકાલોક ઇતિ સમાખ્યા યદનેનાચલેન લોકાલોકસ્યાન્તર્વર્તિનાવસ્થાપ્યતે ॥ ૩૬ ॥

સ લોકત્રયાન્તે પરિત ઈશ્વરેણ વિહિતો યસ્માત્સૂર્યાદીનાં ધ્રુવાપવર્ગાણાં જ્યોતિર્ગણાનાં ગભસ્તયોઽર્વાચીનાંસ્ત્રીંલ્લોકાનાવિતન્વાના ન કદાચિત્પરાચીના ભવિતુમુત્સહન્તે તાવદુન્નહનાયામઃ ॥ ૩૭ ॥

એતાવાઁલ્લોકવિન્યાસો માનલક્ષણસંસ્થાભિર્વિચિન્તિતઃ કવિભિઃ સ તુ પઞ્ચાશત્કોટિગણિતસ્ય ભૂગોલસ્ય તુરીયભાગોઽયં લોકાલોકાચલઃ ॥ ૩૮ ॥

તદુપરિષ્ટાચ્ચતસૃષ્વાશાસ્વાત્મયોનિનાખિલજગદ્ગુરુણાધિનિવેશિતા યે દ્વિરદપતય ઋષભઃ પુષ્કરચૂડો વામનોઽપરાજિત ઇતિ સકલલોકસ્થિતિહેતવઃ ॥ ૩૯ ॥

તેષાં સ્વવિભૂતીનાં લોકપાલાનાં ચ વિવિધવીર્યોપબૃંહણાય ભગવાન્ પરમમહાપુરુષો મહાવિભૂતિપતિરન્તર્યામ્યાત્મનો વિશુદ્ધસત્ત્વં ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાદ્યષ્ટમહાસિદ્ધ્યુપલક્ષણં વિષ્વક્સેનાદિભિઃ સ્વપાર્ષદપ્રવરૈઃ પરિવારિતો નિજવરાયુધોપશોભિતૈર્નિજભુજદણ્ડૈઃ સન્ધારય-માણસ્તસ્મિન્ ગિરિવરે સમન્તાત્સકલલોકસ્વસ્તય આસ્તે ॥ ૪૦ ॥

આકલ્પમેવં વેષં ગત એષ ભગવાનાત્મયોગમાયયા વિરચિતવિવિધલોકયાત્રાગોપીયાયેત્યર્થઃ ॥ ૪૧ ॥

યોઽન્તર્વિસ્તાર એતેન હ્યલોકપરિમાણં ચ વ્યાખ્યાતં યદ્બહિર્લોકાલોકાચલાત્ । તતઃ પરસ્તાદ્યોગેશ્વરગતિં વિશુદ્ધામુદાહરન્તિ ॥ ૪૨ ॥

અણ્ડમધ્યગતઃ સૂર્યો દ્યાવાભૂમ્યોર્યદન્તરમ્ ।
સૂર્યાણ્ડગોલયોર્મધ્યે કોટ્યઃ સ્યુઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ॥ ૪૩ ॥

મૃતેઽણ્ડ એષ એતસ્મિન્ યદભૂત્તતો માર્તણ્ડ ઇતિ વ્યપદેશઃ ।
હિરણ્યગર્ભ ઇતિ યદ્ધિરણ્યાણ્ડસમુદ્ભવઃ ॥ ૪૪ ॥

સૂર્યેણ હિ વિભજ્યન્તે દિશઃ ખં દ્યૌર્મહી ભિદા ।
સ્વર્ગાપવર્ગૌ નરકા રસૌકાંસિ
ચ સર્વશઃ ॥ ૪૫ ॥

દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં સરીસૃપસવીરુધામ્ ।
સર્વજીવનિકાયાનાં સૂર્ય આત્મા
દૃગીશ્વરઃ ॥ ૪૬ ॥