ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ଲକ୍ଷାଦୀନାଂ ପ୍ରମାଣଲକ୍ଷଣସଂସ୍ଥାନତୋ ଵର୍ଷଵିଭାଗ ଉପଵର୍ଣ୍ଯତେ ॥ ୧ ॥
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ଲକ୍ଷାଦୀନାଂ ପ୍ରମାଣଲକ୍ଷଣସଂସ୍ଥାନତୋ ଵର୍ଷଵିଭାଗ ଉପଵର୍ଣ୍ଯତେ ॥ ୧ ॥
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପୋଽଯଂ ଯାଵତ୍ପ୍ରମାଣଵିସ୍ତାରସ୍ତାଵତା କ୍ଷାରୋଦଧିନା ପରିଵେଷ୍ଟିତୋ ଯଥା ମେରୁର୍ଜମ୍ବ୍ଵାଖ୍ଯେନ ଲଵଣୋଦଧିରପି ତତୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଵିଶାଲେନ ପ୍ଲକ୍ଷାଖ୍ଯେନ ପରିକ୍ଷିପ୍ତୋ ଯଥା ପରିଖା ବାହ୍ଯୋପଵନେନ । ପ୍ଲକ୍ଷୋ ଜମ୍ବୂପ୍ରମାଣୋ ଦ୍ଵୀପାଖ୍ଯାକରୋ ହିରଣ୍ମଯ ଉତ୍ଥିତୋ ଯତ୍ରାଗ୍ନିରୁପାସ୍ତେ ସପ୍ତଜିହ୍ଵସ୍ତସ୍ଯାଧିପତିଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍ମଜ ଇଧ୍ମଜିହ୍ଵଃ ସ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀପଂ ସପ୍ତଵର୍ଷାଣି ଵିଭଜ୍ଯ ସପ୍ତଵର୍ଷନାମଭ୍ଯ ଆତ୍ମଜେଭ୍ଯ ଆକଲଯ୍ଯ ସ୍ଵଯମାତ୍ମଯୋଗେନୋପରରାମ ॥ ୨ ॥
ଶିଵଂ ଯଵସଂ ସୁଭଦ୍ରଂ ଶାନ୍ତଂ କ୍ଷେମମମୃତମଭଯମିତି ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ଗିରଯୋ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵାଭିଜ୍ଞାତାଃ ॥ ୩ ॥
ମଣିକୂଟୋ ଵଜ୍ରକୂଟ ଇନ୍ଦ୍ରସେନୋ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ ସୁପର୍ଣୋ ହିରଣ୍ଯଷ୍ଠୀଵୋ ମେଘମାଲ ଇତି ସେତୁଶୈଲାଃ । ଅରୁଣା ନୃମ୍ଣାଽଽଙ୍ଗିରସୀ ସାଵିତ୍ରୀ ସୁପ୍ତଭାତା ଋତମ୍ଭରା ସତ୍ଯମ୍ଭରା ଇତି ମହାନଦ୍ଯଃ । ଯାସାଂ ଜଲୋପସ୍ପର୍ଶନଵିଧୂତରଜସ୍ତମସୋ ହଂସପତଙ୍ଗୋର୍ଧ୍ଵାଯନସତ୍ଯାଙ୍ଗସଂଜ୍ଞାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵର୍ଣାଃ ସହସ୍ରାଯୁଷୋ ଵିବୁଧୋପମସନ୍ଦର୍ଶନପ୍ରଜନନାଃ ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାରଂ ତ୍ରଯ୍ଯା ଵିଦ୍ଯଯା ଭଗଵନ୍ତଂ ତ୍ରଯୀମଯଂ ସୂର୍ଯମାତ୍ମାନଂ ଯଜନ୍ତେ ॥ ୪ ॥
ପ୍ରତ୍ନସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ଯତ୍ସତ୍ଯସ୍ଯର୍ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ।
ଅମୃତସ୍ଯ ଚ ମୃତ୍ଯୋଶ୍ଚ ସୂର୍ଯମାତ୍ମାନମୀମହୀତି ॥ ୫ ॥
ଅମୃତସ୍ଯ ଚ ମୃତ୍ଯୋଶ୍ଚ ସୂର୍ଯମାତ୍ମାନମୀମହୀତି ॥ ୫ ॥
ପ୍ଲକ୍ଷାଦିଷୁ ପଞ୍ଚସୁ ପୁରୁଷାଣାମାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯମୋଜଃ ସହୋ ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିକ୍ରମ ଇତି ଚ ସର୍ଵେଷାମୌତ୍ପତ୍ତିକୀ ସିଦ୍ଧିରଵିଶେଷେଣ ଵର୍ତତେ ॥ ୬ ॥
ପ୍ଲକ୍ଷଃ ସ୍ଵସମାନେନେକ୍ଷୁରସୋଦେନାଵୃତୋ ଯଥା ତଥା ଦ୍ଵୀପୋଽପି ଶାଲ୍ମଲୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଵିଶାଲଃ ସମାନେନ ସୁରୋଦେନାଵୃତଃ ପରିଵୃଙ୍କ୍ତେ ॥ ୭ ॥
ଯତ୍ର ହ ଵୈ ଶାଲ୍ମଲୀ ପ୍ଲକ୍ଷାଯାମା ଯସ୍ଯାଂ ଵାଵ କିଲ ନିଲଯମାହୁର୍ଭଗଵତଶ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ତୁତଃ ପତତ୍ତ୍ରିରାଜସ୍ଯ ସା ଦ୍ଵୀପହୂତଯେ ଉପଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୮ ॥
ତଦ୍ଦ୍ଵୀପାଧିପତିଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍ମଜୋ ଯଜ୍ଞବାହୁଃ ସ୍ଵସୁତେଭ୍ଯଃ ସପ୍ତଭ୍ଯସ୍ତନ୍ନାମାନି ସପ୍ତଵର୍ଷାଣି ଵ୍ଯଭଜତ୍ସୁରୋଚନଂ ସୌମନସ୍ଯଂ ରମଣକଂ ଦେଵଵର୍ଷଂ ପାରିଭଦ୍ରମାପ୍ଯାଯନମଵିଜ୍ଞାତମିତି ॥ ୯ ॥
ତେଷୁ ଵର୍ଷାଦ୍ରଯୋ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵାଭିଜ୍ଞାତାଃ ସ୍ଵରସଃ ଶତଶୃଙ୍ଗୋ ଵାମଦେଵଃ କୁନ୍ଦୋ ମୁକୁନ୍ଦଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷଃ ସହସ୍ରଶ୍ରୁତିରିତି । ଅନୁମତିଃ ସିନୀଵାଲୀ ସରସ୍ଵତୀ କୁହୂ ରଜନୀ ନନ୍ଦା ରାକେତି ॥ ୧୦ ॥
ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷାଃ ଶ୍ରୁତଧରଵୀର୍ଯଧରଵସୁନ୍ଧରେଷନ୍ଧରସଂଜ୍ଞା ଭଗଵନ୍ତଂ ଵେଦମଯଂ ସୋମମାତ୍ମାନଂ ଵେଦେନ ଯଜନ୍ତେ ॥ ୧୧ ॥
ସ୍ଵଗୋଭିଃ ପିତୃଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିଭଜନ୍ କୃଷ୍ଣଶୁକ୍ଲଯୋଃ ।
ପ୍ରଜାନାଂ ସର୍ଵାସାଂ ରାଜାନ୍ଧଃ ସୋମୋ ନ ଆସ୍ତ୍ଵିତି ॥ ୧୨ ॥
ପ୍ରଜାନାଂ ସର୍ଵାସାଂ ରାଜାନ୍ଧଃ ସୋମୋ ନ ଆସ୍ତ୍ଵିତି ॥ ୧୨ ॥
ଏଵଂ ସୁରୋଦାଦ୍ବହିସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସମାନେନାଵୃତୋ ଘୃତୋଦେନ ଯଥାପୂର୍ଵଃ କୁଶଦ୍ଵୀପୋ ଯସ୍ମିନ୍ କୁଶସ୍ତମ୍ବୋ ଦେଵକୃତସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପାଖ୍ଯାକରୋ ଜ୍ଵଲନ ଇଵାପରଃ ସ୍ଵଶଷ୍ପରୋଚିଷା ଦିଶୋ ଵିରାଜଯତି ॥ ୧୩ ॥
ତଦ୍ଦ୍ଵୀପପତିଃ ପ୍ରୈଯଵ୍ରତୋ ରାଜନ୍ ହିରଣ୍ଯରେତା ନାମ ସ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀପଂ ସପ୍ତଭ୍ଯଃ ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯଥାଭାଗଂ ଵିଭଜ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତପ ଆତିଷ୍ଠତ ଵସୁଵସୁଦାନଦୃଢରୁଚିନାଭିଗୁପ୍ତସ୍ତୁତ୍ଯଵ୍ରତଵିଵିକ୍ତଵାମଦେଵନାମଭ୍ଯଃ ॥ ୧୪ ॥
ତେଷାଂ ଵର୍ଷେଷୁ ସୀମାଗିରଯୋ ନଦ୍ଯଶ୍ଚାଭିଜ୍ଞାତାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵ ଚକ୍ରଶ୍ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଃ କପିଲଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟୋ ଦେଵାନୀକ ଊର୍ଧ୍ଵରୋମା ଦ୍ରଵିଣ ଇତି ରସକୁଲ୍ଯା ମଧୁକୁଲ୍ଯା ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ଶ୍ରୁତଵିନ୍ଦା ଦେଵଗର୍ଭା ଘୃତଚ୍ଯୁତା ମନ୍ତ୍ରମାଲେତି ॥ ୧୫ ॥
ଯାସାଂ ପଯୋଭିଃ କୁଶଦ୍ଵୀପୌକସଃ କୁଶଲକୋଵିଦାଭିଯୁକ୍ତକୁଲକସଂଜ୍ଞା ଭଗଵନ୍ତଂ ଜାତଵେଦସରୂପିଣଂ କର୍ମକୌଶଲେନ ଯଜନ୍ତେ ॥ ୧୬ ॥
ପରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତଵେଦୋଽସି ହଵ୍ଯଵାଟ୍ ।
ଦେଵାନାଂ ପୁରୁଷାଙ୍ଗାନାଂ ଯଜ୍ଞେନ ପୁରୁଷଂ ଯଜେତି ॥ ୧୭ ॥
ଦେଵାନାଂ ପୁରୁଷାଙ୍ଗାନାଂ ଯଜ୍ଞେନ ପୁରୁଷଂ ଯଜେତି ॥ ୧୭ ॥
ତଥା ଘୃତୋଦାଦ୍ବହିଃ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଵମାନେନ କ୍ଷୀରୋଦେନ ପରିତ ଉପକ୍ଲୃପ୍ତୋ ଵୃତୋ ଯଥା କୁଶଦ୍ଵୀପୋ ଘୃତୋଦେନ ଯସ୍ମିନ୍ କ୍ରୌଞ୍ଚୋ ନାମ ପର୍ଵତରାଜୋ ଦ୍ଵୀପନାମନିର୍ଵର୍ତକ ଆସ୍ତେ ॥ ୧୮ ॥
ଯୋଽସୌ ଗୁହପ୍ରହରଣୋନ୍ମଥିତନିତମ୍ବକୁଞ୍ଜୋଽପି କ୍ଷୀରୋଦେନାସିଚ୍ଯମାନୋ ଭଗଵତା ଵରୁଣେନାଭିଗୁପ୍ତୋ ଵିଭଯୋ ବଭୂଵ ॥ ୧୯ ॥
ତସ୍ମିନ୍ନପି ପ୍ରୈଯଵ୍ରତୋ ଘୃତପୃଷ୍ଠୋ ନାମାଧିପତିଃ ସ୍ଵେ ଦ୍ଵୀପେ ଵର୍ଷାଣି ସପ୍ତ ଵିଭଜ୍ଯ ତେଷୁ ପୁତ୍ରନାମସୁ ସପ୍ତ ରିକ୍ଥାଦାନ୍ ଵର୍ଷପାନ୍ନିଵେଶ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ଭଗଵାନ୍ ଭଗଵତଃ ପରମକଲ୍ଯାଣଯଶସ ଆତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ହରେଶ୍ଚରଣାରଵିନ୍ଦମୁପଜଗାମ ॥ ୨୦ ॥
ଆମୋ ମଧୁରୁହୋ ମେଘପୃଷ୍ଠଃ ସୁଧାମା ଭ୍ରାଜିଷ୍ଠୋ ଲୋହିତାର୍ଣୋ ଵନସ୍ପତିରିତି ଘୃତପୃଷ୍ଠସୁତାସ୍ତେଷାଂ ଵର୍ଷଗିରଯଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵ ନଦ୍ଯଶ୍ଚାଭିଖ୍ଯାତାଃ ଶୁକ୍ଲୋ ଵର୍ଧମାନୋ ଭୋଜନ ଉପବର୍ହିଣୋ ନନ୍ଦୋ ନନ୍ଦନଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ର ଇତି ଅଭଯା ଅମୃତୌଘା ଆର୍ଯକା ତୀର୍ଥଵତୀ ରୂପଵତୀ ପଵିତ୍ରଵତୀ ଶୁକ୍ଲେତି ॥ ୨୧ ॥
ଯାସାମମ୍ଭଃ ପଵିତ୍ରମମଲମୁପଯୁଞ୍ଜାନାଃ ପୁରୁଷଋଷଭଦ୍ରଵିଣଦେଵକସଂଜ୍ଞା ଵର୍ଷପୁରୁଷା ଆପୋମଯଂ ଦେଵମପାଂ ପୂର୍ଣେନାଞ୍ଜଲିନା ଯଜନ୍ତେ ॥ ୨୨ ॥
ଆପଃ ପୁରୁଷଵୀର୍ଯାଃ ସ୍ଥ ପୁନନ୍ତୀର୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସୁଵଃ ।
ତା ନଃ ପୁନୀତାମୀଵଘ୍ନୀଃ ସ୍ପୃଶତାମାତ୍ମନା ଭୁଵ ଇତି ॥ ୨୩ ॥
ତା ନଃ ପୁନୀତାମୀଵଘ୍ନୀଃ ସ୍ପୃଶତାମାତ୍ମନା ଭୁଵ ଇତି ॥ ୨୩ ॥
ଏଵଂ ପୁରସ୍ତାତ୍କ୍ଷୀରୋଦାତ୍ପରିତ ଉପଵେଶିତଃ ଶାକଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଯୋଜନାଯାମଃ ସମାନେନ ଚ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦେନ ପରୀତୋ ଯସ୍ମିନ୍ ଶାକୋ ନାମ ମହୀରୁହଃ ସ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଵ୍ଯପଦେଶକୋ ଯସ୍ଯ ହ ମହାସୁରଭିଗନ୍ଧସ୍ତଂ ଦ୍ଵୀପମନୁଵାସଯତି ॥ ୨୪ ॥
ତସ୍ଯାପି ପ୍ରୈଯଵ୍ରତ ଏଵାଧିପତିର୍ନାମ୍ନା ମେଧାତିଥିଃ ସୋଽପି ଵିଭଜ୍ଯ ସପ୍ତ ଵର୍ଷାଣି ପୁତ୍ରନାମାନି ତେଷୁ ସ୍ଵାତ୍ମଜାନ୍ ପୁରୋଜଵମନୋଜଵପଵମାନଧୂମ୍ରାନୀକଚିତ୍ରରେଫବହୁରୂପଵିଶ୍ଵଧାରସଂଜ୍ଞାନ୍ନିଧାପ୍ଯାଧିପତୀନ୍ ସ୍ଵଯଂ ଭଗଵତ୍ଯନନ୍ତ ଆଵେଶିତମତିସ୍ତପୋଵନଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ॥ ୨୫ ॥
ଏତେଷାଂ ଵର୍ଷମର୍ଯାଦାଗିରଯୋ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵ ଈଶାନ ଉରୁଶୃଙ୍ଗୋ ବଲଭଦ୍ରଃ ଶତକେସରଃ ସହସ୍ରସ୍ରୋତୋ ଦେଵପାଲୋ ମହାନସ ଇତି ଅନଘାଽଽଯୁର୍ଦା ଉଭଯସ୍ପୃଷ୍ଟିରପରାଜିତା ପଞ୍ଚପଦୀ ସହସ୍ରସ୍ରୁତିର୍ନିଜଧୃତିରିତି ॥ ୨୬ ॥
ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷା ଋତଵ୍ରତସତ୍ଯଵ୍ରତଦାନଵ୍ରତାନୁଵ୍ରତନାମାନୋ ଭଗଵନ୍ତଂ ଵାଯ୍ଵାତ୍ମକଂ ପ୍ରାଣାଯାମଵିଧୂତରଜସ୍ତମସଃ ପରମସମାଧିନା ଯଜନ୍ତେ ॥ ୨୭ ॥
ଅନ୍ତଃପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଭୂତାନି ଯୋ ବିଭର୍ତ୍ଯାତ୍ମକେତୁଭିଃ ।
ଅନ୍ତର୍ଯାମୀଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପାତୁ ନୋ ଯଦ୍ଵଶେ ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ ୨୮ ॥
ଅନ୍ତର୍ଯାମୀଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପାତୁ ନୋ ଯଦ୍ଵଶେ ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ ୨୮ ॥
ଏଵମେଵ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦାତ୍ପରତଃ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପସ୍ତତୋ ଦ୍ଵିଗୁଣାଯାମଃ ସମନ୍ତତ ଉପକଲ୍ପିତଃ ସମାନେନ ସ୍ଵାଦୂଦକେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ବହିରାଵୃତୋ ଯସ୍ମିନ୍ ବୃହତ୍ପୁଷ୍କରଂ ଜ୍ଵଲନଶିଖାମଲକନକପତ୍ରାଯୁତାଯୁତଂ ଭଗଵତଃ କମଲାସନସ୍ଯାଧ୍ଯାସନଂ ପରିକଲ୍ପିତମ୍ ॥ ୨୯ ॥
ତଦ୍ଦ୍ଵୀପମଧ୍ଯେ ମାନସୋତ୍ତରନାମୈକ ଏଵାର୍ଵାଚୀନପରାଚୀନଵର୍ଷଯୋର୍ମର୍ଯାଦାଚଲୋଽଯୁତଯୋଜନୋଚ୍ଛ୍ରାଯାଯାମୋ ଯତ୍ର ତୁ ଚତସୃଷୁ ଦିକ୍ଷୁ ଚତ୍ଵାରି ପୁରାଣି ଲୋକପାଲାନାମିନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ଯଦୁପରିଷ୍ଟାତ୍ସୂର୍ଯରଥସ୍ଯ ମେରୁଂ ପରିଭ୍ରମତଃ ସଂଵତ୍ସରାତ୍ମକଂ ଚକ୍ରଂ ଦେଵାନାମହୋରାତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ପରିଭ୍ରମତି ॥ ୩୦ ॥
ତଦ୍ଦ୍ଵୀପସ୍ଯାପ୍ଯଧିପତିଃ ପ୍ରୈଯଵ୍ରତୋ ଵୀତିହୋତ୍ରୋ ନାମୈତସ୍ଯାତ୍ମଜୌ ରମଣକଧାତକିନାମାନୌ ଵର୍ଷପତୀ ନିଯୁଜ୍ଯ ସ ସ୍ଵଯଂ ପୂର୍ଵଜଵଦ୍ଭଗଵତ୍କର୍ମଶୀଲ ଏଵାସ୍ତେ ॥ ୩୧ ॥
ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷା ଭଗଵନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣଂ ସକର୍ମକେଣ କର୍ମଣାଽଽରାଧଯନ୍ତୀଦଂ ଚୋଦାହରନ୍ତି ॥ ୩୨ ॥
ଯତ୍ତତ୍କର୍ମମଯଂ ଲିଙ୍ଗଂ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍ଗଂ ଜନୋଽର୍ଚଯେତ୍ ।
ଏକାନ୍ତମଦ୍ଵଯଂ ଶାନ୍ତଂ ତସ୍ମୈ ଭଗଵତେ ନମ ଇତି ॥ ୩୩ ॥
ଏକାନ୍ତମଦ୍ଵଯଂ ଶାନ୍ତଂ ତସ୍ମୈ ଭଗଵତେ ନମ ଇତି ॥ ୩୩ ॥
ଋଷିରୁଵାଚ
ତତଃ ପରସ୍ତାଲ୍ଲୋକାଲୋକନାମାଚଲୋ ଲୋକାଲୋକଯୋରନ୍ତରାଲେ ପରିତ ଉପକ୍ଷିପ୍ତଃ ॥ ୩୪ ॥
ତତଃ ପରସ୍ତାଲ୍ଲୋକାଲୋକନାମାଚଲୋ ଲୋକାଲୋକଯୋରନ୍ତରାଲେ ପରିତ ଉପକ୍ଷିପ୍ତଃ ॥ ୩୪ ॥
ଯାଵନ୍ମାନସୋତ୍ତରମେର୍ଵୋରନ୍ତରଂ ତାଵତୀ ଭୂମିଃ କାଞ୍ଚନ୍ଯନ୍ଯାଽଽଦର୍ଶତଲୋପମା ଯସ୍ଯାଂ ପ୍ରହିତଃ ପଦାର୍ଥୋ ନ
କଥଞ୍ଚିତ୍ପୁନଃ
ପ୍ରତ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵପରିହୃତାସୀତ୍ ॥ ୩୫ ॥
କଥଞ୍ଚିତ୍ପୁନଃ
ପ୍ରତ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵପରିହୃତାସୀତ୍ ॥ ୩୫ ॥
ଲୋକାଲୋକ ଇତି ସମାଖ୍ଯା ଯଦନେନାଚଲେନ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯାନ୍ତର୍ଵର୍ତିନାଵସ୍ଥାପ୍ଯତେ ॥ ୩୬ ॥
ସ ଲୋକତ୍ରଯାନ୍ତେ ପରିତ ଈଶ୍ଵରେଣ ଵିହିତୋ ଯସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯାଦୀନାଂ ଧ୍ରୁଵାପଵର୍ଗାଣାଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାନାଂ ଗଭସ୍ତଯୋଽର୍ଵାଚୀନାଂସ୍ତ୍ରୀଂଲ୍ଲୋକାନାଵିତନ୍ଵାନା ନ କଦାଚିତ୍ପରାଚୀନା ଭଵିତୁମୁତ୍ସହନ୍ତେ ତାଵଦୁନ୍ନହନାଯାମଃ ॥ ୩୭ ॥
ଏତାଵାଁଲ୍ଲୋକଵିନ୍ଯାସୋ ମାନଲକ୍ଷଣସଂସ୍ଥାଭିର୍ଵିଚିନ୍ତିତଃ କଵିଭିଃ ସ ତୁ ପଞ୍ଚାଶତ୍କୋଟିଗଣିତସ୍ଯ ଭୂଗୋଲସ୍ଯ ତୁରୀଯଭାଗୋଽଯଂ ଲୋକାଲୋକାଚଲଃ ॥ ୩୮ ॥
ତଦୁପରିଷ୍ଟାଚ୍ଚତସୃଷ୍ଵାଶାସ୍ଵାତ୍ମଯୋନିନାଖିଲଜଗଦ୍ଗୁରୁଣାଧିନିଵେଶିତା ଯେ ଦ୍ଵିରଦପତଯ ଋଷଭଃ ପୁଷ୍କରଚୂଡୋ ଵାମନୋଽପରାଜିତ ଇତି ସକଲଲୋକସ୍ଥିତିହେତଵଃ ॥ ୩୯ ॥
ତେଷାଂ ସ୍ଵଵିଭୂତୀନାଂ ଲୋକପାଲାନାଂ ଚ ଵିଵିଧଵୀର୍ଯୋପବୃଂହଣାଯ ଭଗଵାନ୍ ପରମମହାପୁରୁଷୋ ମହାଵିଭୂତିପତିରନ୍ତର୍ଯାମ୍ଯାତ୍ମନୋ ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯାଦ୍ଯଷ୍ଟମହାସିଦ୍ଧ୍ଯୁପଲକ୍ଷଣଂ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଦିଭିଃ ସ୍ଵପାର୍ଷଦପ୍ରଵରୈଃ ପରିଵାରିତୋ ନିଜଵରାଯୁଧୋପଶୋଭିତୈର୍ନିଜଭୁଜଦଣ୍ଡୈଃ ସନ୍ଧାରଯ-ମାଣସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗିରିଵରେ ସମନ୍ତାତ୍ସକଲଲୋକସ୍ଵସ୍ତଯ ଆସ୍ତେ ॥ ୪୦ ॥
ଆକଲ୍ପମେଵଂ ଵେଷଂ ଗତ ଏଷ ଭଗଵାନାତ୍ମଯୋଗମାଯଯା ଵିରଚିତଵିଵିଧଲୋକଯାତ୍ରାଗୋପୀଯାଯେତ୍ଯର୍ଥଃ ॥ ୪୧ ॥
ଯୋଽନ୍ତର୍ଵିସ୍ତାର ଏତେନ ହ୍ଯଲୋକପରିମାଣଂ ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ଯଦ୍ବହିର୍ଲୋକାଲୋକାଚଲାତ୍ । ତତଃ ପରସ୍ତାଦ୍ଯୋଗେଶ୍ଵରଗତିଂ ଵିଶୁଦ୍ଧାମୁଦାହରନ୍ତି ॥ ୪୨ ॥
ଅଣ୍ଡମଧ୍ଯଗତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଯାଵାଭୂମ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍ ।
ସୂର୍ଯାଣ୍ଡଗୋଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କୋଟ୍ଯଃ ସ୍ଯୁଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ॥ ୪୩ ॥
ସୂର୍ଯାଣ୍ଡଗୋଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କୋଟ୍ଯଃ ସ୍ଯୁଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ॥ ୪୩ ॥
ମୃତେଽଣ୍ଡ ଏଷ ଏତସ୍ମିନ୍ ଯଦଭୂତ୍ତତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡ ଇତି ଵ୍ଯପଦେଶଃ ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭ ଇତି ଯଦ୍ଧିରଣ୍ଯାଣ୍ଡସମୁଦ୍ଭଵଃ ॥ ୪୪ ॥
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭ ଇତି ଯଦ୍ଧିରଣ୍ଯାଣ୍ଡସମୁଦ୍ଭଵଃ ॥ ୪୪ ॥
ସୂର୍ଯେଣ ହି ଵିଭଜ୍ଯନ୍ତେ ଦିଶଃ ଖଂ ଦ୍ଯୌର୍ମହୀ ଭିଦା ।
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗୌ ନରକା ରସୌକାଂସି
ଚ ସର୍ଵଶଃ ॥ ୪୫ ॥
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗୌ ନରକା ରସୌକାଂସି
ଚ ସର୍ଵଶଃ ॥ ୪୫ ॥
ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସରୀସୃପସଵୀରୁଧାମ୍ ।
ସର୍ଵଜୀଵନିକାଯାନାଂ ସୂର୍ଯ ଆତ୍ମା
ଦୃଗୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୪୬ ॥
ସର୍ଵଜୀଵନିକାଯାନାଂ ସୂର୍ଯ ଆତ୍ମା
ଦୃଗୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୪୬ ॥