శ్రీశుక ఉవాచ
అతః పరం ప్లక్షాదీనాం ప్రమాణలక్షణసంస్థానతో వర్షవిభాగ ఉపవర్ణ్యతే ॥ ౧ ॥
అతః పరం ప్లక్షాదీనాం ప్రమాణలక్షణసంస్థానతో వర్షవిభాగ ఉపవర్ణ్యతే ॥ ౧ ॥
జమ్బూద్వీపోఽయం యావత్ప్రమాణవిస్తారస్తావతా క్షారోదధినా పరివేష్టితో యథా మేరుర్జమ్బ్వాఖ్యేన లవణోదధిరపి తతో ద్విగుణవిశాలేన ప్లక్షాఖ్యేన పరిక్షిప్తో యథా పరిఖా బాహ్యోపవనేన । ప్లక్షో జమ్బూప్రమాణో ద్వీపాఖ్యాకరో హిరణ్మయ ఉత్థితో యత్రాగ్నిరుపాస్తే సప్తజిహ్వస్తస్యాధిపతిః ప్రియవ్రతాత్మజ ఇధ్మజిహ్వః స్వం ద్వీపం సప్తవర్షాణి విభజ్య సప్తవర్షనామభ్య ఆత్మజేభ్య ఆకలయ్య స్వయమాత్మయోగేనోపరరామ ॥ ౨ ॥
శివం యవసం సుభద్రం శాన్తం క్షేమమమృతమభయమితి వర్షాణి తేషు గిరయో నద్యశ్చ సప్తైవాభిజ్ఞాతాః ॥ ౩ ॥
మణికూటో వజ్రకూట ఇన్ద్రసేనో జ్యోతిష్మాన్ సుపర్ణో హిరణ్యష్ఠీవో మేఘమాల ఇతి సేతుశైలాః । అరుణా నృమ్ణాఽఽఙ్గిరసీ సావిత్రీ సుప్తభాతా ఋతమ్భరా సత్యమ్భరా ఇతి మహానద్యః । యాసాం జలోపస్పర్శనవిధూతరజస్తమసో హంసపతఙ్గోర్ధ్వాయనసత్యాఙ్గసంజ్ఞాశ్చత్వారో వర్ణాః సహస్రాయుషో విబుధోపమసన్దర్శనప్రజననాః స్వర్గద్వారం త్రయ్యా విద్యయా భగవన్తం త్రయీమయం సూర్యమాత్మానం యజన్తే ॥ ౪ ॥
ప్రత్నస్య విష్ణో రూపం యత్సత్యస్యర్తస్య బ్రహ్మణః ।
అమృతస్య చ మృత్యోశ్చ సూర్యమాత్మానమీమహీతి ॥ ౫ ॥
అమృతస్య చ మృత్యోశ్చ సూర్యమాత్మానమీమహీతి ॥ ౫ ॥
ప్లక్షాదిషు పఞ్చసు పురుషాణామాయురిన్ద్రియమోజః సహో బలం బుద్ధిర్విక్రమ ఇతి చ సర్వేషామౌత్పత్తికీ సిద్ధిరవిశేషేణ వర్తతే ॥ ౬ ॥
ప్లక్షః స్వసమానేనేక్షురసోదేనావృతో యథా తథా ద్వీపోఽపి శాల్మలో ద్విగుణవిశాలః సమానేన సురోదేనావృతః పరివృఙ్క్తే ॥ ౭ ॥
యత్ర హ వై శాల్మలీ ప్లక్షాయామా యస్యాం వావ కిల నిలయమాహుర్భగవతశ్ఛన్దః స్తుతః పతత్త్రిరాజస్య సా ద్వీపహూతయే ఉపలక్ష్యతే ॥ ౮ ॥
తద్ద్వీపాధిపతిః ప్రియవ్రతాత్మజో యజ్ఞబాహుః స్వసుతేభ్యః సప్తభ్యస్తన్నామాని సప్తవర్షాణి వ్యభజత్సురోచనం సౌమనస్యం రమణకం దేవవర్షం పారిభద్రమాప్యాయనమవిజ్ఞాతమితి ॥ ౯ ॥
తేషు వర్షాద్రయో నద్యశ్చ సప్తైవాభిజ్ఞాతాః స్వరసః శతశృఙ్గో వామదేవః కున్దో ముకున్దః పుష్పవర్షః సహస్రశ్రుతిరితి । అనుమతిః సినీవాలీ సరస్వతీ కుహూ రజనీ నన్దా రాకేతి ॥ ౧౦ ॥
తద్వర్షపురుషాః శ్రుతధరవీర్యధరవసున్ధరేషన్ధరసంజ్ఞా భగవన్తం వేదమయం సోమమాత్మానం వేదేన యజన్తే ॥ ౧౧ ॥
స్వగోభిః పితృదేవేభ్యో విభజన్ కృష్ణశుక్లయోః ।
ప్రజానాం సర్వాసాం రాజాన్ధః సోమో న ఆస్త్వితి ॥ ౧౨ ॥
ప్రజానాం సర్వాసాం రాజాన్ధః సోమో న ఆస్త్వితి ॥ ౧౨ ॥
ఏవం సురోదాద్బహిస్తద్ద్విగుణః సమానేనావృతో ఘృతోదేన యథాపూర్వః కుశద్వీపో యస్మిన్ కుశస్తమ్బో దేవకృతస్తద్ద్వీపాఖ్యాకరో జ్వలన ఇవాపరః స్వశష్పరోచిషా దిశో విరాజయతి ॥ ౧౩ ॥
తద్ద్వీపపతిః ప్రైయవ్రతో రాజన్ హిరణ్యరేతా నామ స్వం ద్వీపం సప్తభ్యః స్వపుత్రేభ్యో యథాభాగం విభజ్య స్వయం తప ఆతిష్ఠత వసువసుదానదృఢరుచినాభిగుప్తస్తుత్యవ్రతవివిక్తవామదేవనామభ్యః ॥ ౧౪ ॥
తేషాం వర్షేషు సీమాగిరయో నద్యశ్చాభిజ్ఞాతాః సప్త సప్తైవ చక్రశ్చతుఃశృఙ్గః కపిలశ్చిత్రకూటో దేవానీక ఊర్ధ్వరోమా ద్రవిణ ఇతి రసకుల్యా మధుకుల్యా మిత్రవిన్దా శ్రుతవిన్దా దేవగర్భా ఘృతచ్యుతా మన్త్రమాలేతి ॥ ౧౫ ॥
యాసాం పయోభిః కుశద్వీపౌకసః కుశలకోవిదాభియుక్తకులకసంజ్ఞా భగవన్తం జాతవేదసరూపిణం కర్మకౌశలేన యజన్తే ॥ ౧౬ ॥
పరస్య బ్రహ్మణః సాక్షాజ్జాతవేదోఽసి హవ్యవాట్ ।
దేవానాం పురుషాఙ్గానాం యజ్ఞేన పురుషం యజేతి ॥ ౧౭ ॥
దేవానాం పురుషాఙ్గానాం యజ్ఞేన పురుషం యజేతి ॥ ౧౭ ॥
తథా ఘృతోదాద్బహిః క్రౌఞ్చద్వీపో ద్విగుణః స్వమానేన క్షీరోదేన పరిత ఉపక్లృప్తో వృతో యథా కుశద్వీపో ఘృతోదేన యస్మిన్ క్రౌఞ్చో నామ పర్వతరాజో ద్వీపనామనిర్వర్తక ఆస్తే ॥ ౧౮ ॥
యోఽసౌ గుహప్రహరణోన్మథితనితమ్బకుఞ్జోఽపి క్షీరోదేనాసిచ్యమానో భగవతా వరుణేనాభిగుప్తో విభయో బభూవ ॥ ౧౯ ॥
తస్మిన్నపి ప్రైయవ్రతో ఘృతపృష్ఠో నామాధిపతిః స్వే ద్వీపే వర్షాణి సప్త విభజ్య తేషు పుత్రనామసు సప్త రిక్థాదాన్ వర్షపాన్నివేశ్య స్వయం భగవాన్ భగవతః పరమకల్యాణయశస ఆత్మభూతస్య హరేశ్చరణారవిన్దముపజగామ ॥ ౨౦ ॥
ఆమో మధురుహో మేఘపృష్ఠః సుధామా భ్రాజిష్ఠో లోహితార్ణో వనస్పతిరితి ఘృతపృష్ఠసుతాస్తేషాం వర్షగిరయః సప్త సప్తైవ నద్యశ్చాభిఖ్యాతాః శుక్లో వర్ధమానో భోజన ఉపబర్హిణో నన్దో నన్దనః సర్వతోభద్ర ఇతి అభయా అమృతౌఘా ఆర్యకా తీర్థవతీ రూపవతీ పవిత్రవతీ శుక్లేతి ॥ ౨౧ ॥
యాసామమ్భః పవిత్రమమలముపయుఞ్జానాః పురుషఋషభద్రవిణదేవకసంజ్ఞా వర్షపురుషా ఆపోమయం దేవమపాం పూర్ణేనాఞ్జలినా యజన్తే ॥ ౨౨ ॥
ఆపః పురుషవీర్యాః స్థ పునన్తీర్భూర్భువఃసువః ।
తా నః పునీతామీవఘ్నీః స్పృశతామాత్మనా భువ ఇతి ॥ ౨౩ ॥
తా నః పునీతామీవఘ్నీః స్పృశతామాత్మనా భువ ఇతి ॥ ౨౩ ॥
ఏవం పురస్తాత్క్షీరోదాత్పరిత ఉపవేశితః శాకద్వీపో ద్వాత్రింశల్లక్షయోజనాయామః సమానేన చ దధిమణ్డోదేన పరీతో యస్మిన్ శాకో నామ మహీరుహః స్వక్షేత్రవ్యపదేశకో యస్య హ మహాసురభిగన్ధస్తం ద్వీపమనువాసయతి ॥ ౨౪ ॥
తస్యాపి ప్రైయవ్రత ఏవాధిపతిర్నామ్నా మేధాతిథిః సోఽపి విభజ్య సప్త వర్షాణి పుత్రనామాని తేషు స్వాత్మజాన్ పురోజవమనోజవపవమానధూమ్రానీకచిత్రరేఫబహురూపవిశ్వధారసంజ్ఞాన్నిధాప్యాధిపతీన్ స్వయం భగవత్యనన్త ఆవేశితమతిస్తపోవనం ప్రవివేశ ॥ ౨౫ ॥
ఏతేషాం వర్షమర్యాదాగిరయో నద్యశ్చ సప్త సప్తైవ ఈశాన ఉరుశృఙ్గో బలభద్రః శతకేసరః సహస్రస్రోతో దేవపాలో మహానస ఇతి అనఘాఽఽయుర్దా ఉభయస్పృష్టిరపరాజితా పఞ్చపదీ సహస్రస్రుతిర్నిజధృతిరితి ॥ ౨౬ ॥
తద్వర్షపురుషా ఋతవ్రతసత్యవ్రతదానవ్రతానువ్రతనామానో భగవన్తం వాయ్వాత్మకం ప్రాణాయామవిధూతరజస్తమసః పరమసమాధినా యజన్తే ॥ ౨౭ ॥
అన్తఃప్రవిశ్య భూతాని యో బిభర్త్యాత్మకేతుభిః ।
అన్తర్యామీశ్వరః సాక్షాత్పాతు నో యద్వశే స్ఫుటమ్ ॥ ౨౮ ॥
అన్తర్యామీశ్వరః సాక్షాత్పాతు నో యద్వశే స్ఫుటమ్ ॥ ౨౮ ॥
ఏవమేవ దధిమణ్డోదాత్పరతః పుష్కరద్వీపస్తతో ద్విగుణాయామః సమన్తత ఉపకల్పితః సమానేన స్వాదూదకేన సముద్రేణ బహిరావృతో యస్మిన్ బృహత్పుష్కరం జ్వలనశిఖామలకనకపత్రాయుతాయుతం భగవతః కమలాసనస్యాధ్యాసనం పరికల్పితమ్ ॥ ౨౯ ॥
తద్ద్వీపమధ్యే మానసోత్తరనామైక ఏవార్వాచీనపరాచీనవర్షయోర్మర్యాదాచలోఽయుతయోజనోచ్ఛ్రాయాయామో యత్ర తు చతసృషు దిక్షు చత్వారి పురాణి లోకపాలానామిన్ద్రాదీనాం యదుపరిష్టాత్సూర్యరథస్య మేరుం పరిభ్రమతః సంవత్సరాత్మకం చక్రం దేవానామహోరాత్రాభ్యాం పరిభ్రమతి ॥ ౩౦ ॥
తద్ద్వీపస్యాప్యధిపతిః ప్రైయవ్రతో వీతిహోత్రో నామైతస్యాత్మజౌ రమణకధాతకినామానౌ వర్షపతీ నియుజ్య స స్వయం పూర్వజవద్భగవత్కర్మశీల ఏవాస్తే ॥ ౩౧ ॥
తద్వర్షపురుషా భగవన్తం బ్రహ్మరూపిణం సకర్మకేణ కర్మణాఽఽరాధయన్తీదం చోదాహరన్తి ॥ ౩౨ ॥
యత్తత్కర్మమయం లిఙ్గం బ్రహ్మలిఙ్గం జనోఽర్చయేత్ ।
ఏకాన్తమద్వయం శాన్తం తస్మై భగవతే నమ ఇతి ॥ ౩౩ ॥
ఏకాన్తమద్వయం శాన్తం తస్మై భగవతే నమ ఇతి ॥ ౩౩ ॥
ఋషిరువాచ
తతః పరస్తాల్లోకాలోకనామాచలో లోకాలోకయోరన్తరాలే పరిత ఉపక్షిప్తః ॥ ౩౪ ॥
తతః పరస్తాల్లోకాలోకనామాచలో లోకాలోకయోరన్తరాలే పరిత ఉపక్షిప్తః ॥ ౩౪ ॥
యావన్మానసోత్తరమేర్వోరన్తరం తావతీ భూమిః కాఞ్చన్యన్యాఽఽదర్శతలోపమా యస్యాం ప్రహితః పదార్థో న
కథఞ్చిత్పునః
ప్రత్యుపలభ్యతే తస్మాత్సర్వసత్త్వపరిహృతాసీత్ ॥ ౩౫ ॥
కథఞ్చిత్పునః
ప్రత్యుపలభ్యతే తస్మాత్సర్వసత్త్వపరిహృతాసీత్ ॥ ౩౫ ॥
లోకాలోక ఇతి సమాఖ్యా యదనేనాచలేన లోకాలోకస్యాన్తర్వర్తినావస్థాప్యతే ॥ ౩౬ ॥
స లోకత్రయాన్తే పరిత ఈశ్వరేణ విహితో యస్మాత్సూర్యాదీనాం ధ్రువాపవర్గాణాం జ్యోతిర్గణానాం గభస్తయోఽర్వాచీనాంస్త్రీంల్లోకానావితన్వానా న కదాచిత్పరాచీనా భవితుముత్సహన్తే తావదున్నహనాయామః ॥ ౩౭ ॥
ఏతావాఁల్లోకవిన్యాసో మానలక్షణసంస్థాభిర్విచిన్తితః కవిభిః స తు పఞ్చాశత్కోటిగణితస్య భూగోలస్య తురీయభాగోఽయం లోకాలోకాచలః ॥ ౩౮ ॥
తదుపరిష్టాచ్చతసృష్వాశాస్వాత్మయోనినాఖిలజగద్గురుణాధినివేశితా యే ద్విరదపతయ ఋషభః పుష్కరచూడో వామనోఽపరాజిత ఇతి సకలలోకస్థితిహేతవః ॥ ౩౯ ॥
తేషాం స్వవిభూతీనాం లోకపాలానాం చ వివిధవీర్యోపబృంహణాయ భగవాన్ పరమమహాపురుషో మహావిభూతిపతిరన్తర్యామ్యాత్మనో విశుద్ధసత్త్వం ధర్మజ్ఞానవైరాగ్యైశ్వర్యాద్యష్టమహాసిద్ధ్యుపలక్షణం విష్వక్సేనాదిభిః స్వపార్షదప్రవరైః పరివారితో నిజవరాయుధోపశోభితైర్నిజభుజదణ్డైః సన్ధారయ-మాణస్తస్మిన్ గిరివరే సమన్తాత్సకలలోకస్వస్తయ ఆస్తే ॥ ౪౦ ॥
ఆకల్పమేవం వేషం గత ఏష భగవానాత్మయోగమాయయా విరచితవివిధలోకయాత్రాగోపీయాయేత్యర్థః ॥ ౪౧ ॥
యోఽన్తర్విస్తార ఏతేన హ్యలోకపరిమాణం చ వ్యాఖ్యాతం యద్బహిర్లోకాలోకాచలాత్ । తతః పరస్తాద్యోగేశ్వరగతిం విశుద్ధాముదాహరన్తి ॥ ౪౨ ॥
అణ్డమధ్యగతః సూర్యో ద్యావాభూమ్యోర్యదన్తరమ్ ।
సూర్యాణ్డగోలయోర్మధ్యే కోట్యః స్యుః పఞ్చవింశతిః ॥ ౪౩ ॥
సూర్యాణ్డగోలయోర్మధ్యే కోట్యః స్యుః పఞ్చవింశతిః ॥ ౪౩ ॥
మృతేఽణ్డ ఏష ఏతస్మిన్ యదభూత్తతో మార్తణ్డ ఇతి వ్యపదేశః ।
హిరణ్యగర్భ ఇతి యద్ధిరణ్యాణ్డసముద్భవః ॥ ౪౪ ॥
హిరణ్యగర్భ ఇతి యద్ధిరణ్యాణ్డసముద్భవః ॥ ౪౪ ॥
సూర్యేణ హి విభజ్యన్తే దిశః ఖం ద్యౌర్మహీ భిదా ।
స్వర్గాపవర్గౌ నరకా రసౌకాంసి
చ సర్వశః ॥ ౪౫ ॥
స్వర్గాపవర్గౌ నరకా రసౌకాంసి
చ సర్వశః ॥ ౪౫ ॥
దేవతిర్యఙ్మనుష్యాణాం సరీసృపసవీరుధామ్ ।
సర్వజీవనికాయానాం సూర్య ఆత్మా
దృగీశ్వరః ॥ ౪౬ ॥
సర్వజీవనికాయానాం సూర్య ఆత్మా
దృగీశ్వరః ॥ ౪౬ ॥