ঋষভ উৱাচ
নাযং দেহো দেহভাজাং নৃলোকে
কষ্টান্ কামানৰ্হতে ৱিড্ভুজাং যে ।
তপো দিৱ্যং পুত্ৰকা যেন সত্ত্ৱং
শুদ্ধ্যেদ্যস্মাদ্ ব্ৰহ্মসৌখ্যং ত্ৱনন্তম্ ॥ ১ ॥
নাযং দেহো দেহভাজাং নৃলোকে
কষ্টান্ কামানৰ্হতে ৱিড্ভুজাং যে ।
তপো দিৱ্যং পুত্ৰকা যেন সত্ত্ৱং
শুদ্ধ্যেদ্যস্মাদ্ ব্ৰহ্মসৌখ্যং ত্ৱনন্তম্ ॥ ১ ॥
মহত্সেৱাং দ্ৱাৰমাহুৰ্ৱিমুক্তে-
স্তমোদ্ৱাৰং যোষিতাং সঙ্গিসঙ্গম্ ।
মহান্তস্তে সমচিত্তাঃ প্ৰশান্তা
ৱিমন্যৱঃ সুহৃদঃ সাধৱো যে ॥ ২ ॥
স্তমোদ্ৱাৰং যোষিতাং সঙ্গিসঙ্গম্ ।
মহান্তস্তে সমচিত্তাঃ প্ৰশান্তা
ৱিমন্যৱঃ সুহৃদঃ সাধৱো যে ॥ ২ ॥
যে ৱা মযীশে কৃতসৌহৃদাৰ্থা
জনেষু দেহম্ভৰৱাৰ্তিকেষু ।
গৃহেষু জাযাত্মজৰাতিমত্সু
ন প্ৰীতিযুক্তা যাৱদৰ্থাশ্চ লোকে ॥ ৩ ॥
জনেষু দেহম্ভৰৱাৰ্তিকেষু ।
গৃহেষু জাযাত্মজৰাতিমত্সু
ন প্ৰীতিযুক্তা যাৱদৰ্থাশ্চ লোকে ॥ ৩ ॥
নূনং প্ৰমত্তঃ কুৰুতে ৱিকৰ্ম
যদিন্দ্ৰিযপ্ৰীতয আপৃণোতি ।
ন সাধু মন্যে যত আত্মনোঽয-
মসন্নপি ক্লেশদ আস দেহঃ ॥ ৪ ॥
যদিন্দ্ৰিযপ্ৰীতয আপৃণোতি ।
ন সাধু মন্যে যত আত্মনোঽয-
মসন্নপি ক্লেশদ আস দেহঃ ॥ ৪ ॥
পৰাভৱস্তাৱদবোধজাতো
যাৱন্ন জিজ্ঞাসত আত্মতত্ত্ৱম্ ।
যাৱত্ক্ৰিযাস্তাৱদিদং মনো ৱৈ
কৰ্মাত্মকং যেন শৰীৰবন্ধঃ ॥ ৫ ॥
যাৱন্ন জিজ্ঞাসত আত্মতত্ত্ৱম্ ।
যাৱত্ক্ৰিযাস্তাৱদিদং মনো ৱৈ
কৰ্মাত্মকং যেন শৰীৰবন্ধঃ ॥ ৫ ॥
এৱং মনঃ কৰ্মৱশং প্ৰযুঙ্ক্তে
অৱিদ্যযাঽঽত্মন্যুপধীযমানে ।
প্ৰীতিৰ্ন যাৱন্মযি ৱাসুদেৱে
ন মুচ্যতে দেহযোগেন তাৱত্ ॥ ৬ ॥
অৱিদ্যযাঽঽত্মন্যুপধীযমানে ।
প্ৰীতিৰ্ন যাৱন্মযি ৱাসুদেৱে
ন মুচ্যতে দেহযোগেন তাৱত্ ॥ ৬ ॥
যদা ন পশ্যত্যযথা গুণেহাং
স্ৱাৰ্থে প্ৰমত্তঃ সহসা ৱিপশ্চিত্ ।
গতস্মৃতিৰ্ৱিন্দতি তত্ৰ তাপা-
নাসাদ্য মৈথুন্যমগাৰমজ্ঞঃ ॥ ৭ ॥
স্ৱাৰ্থে প্ৰমত্তঃ সহসা ৱিপশ্চিত্ ।
গতস্মৃতিৰ্ৱিন্দতি তত্ৰ তাপা-
নাসাদ্য মৈথুন্যমগাৰমজ্ঞঃ ॥ ৭ ॥
পুংসঃ স্ত্ৰিযা মিথুনীভাৱমেতং
তযোৰ্মিথো হৃদযগ্ৰন্থিমাহুঃ ।
অতো গৃহক্ষেত্ৰসুতাপ্তৱিত্তৈ-
ৰ্জনস্য মোহোঽযমহং মমেতি ॥ ৮ ॥
তযোৰ্মিথো হৃদযগ্ৰন্থিমাহুঃ ।
অতো গৃহক্ষেত্ৰসুতাপ্তৱিত্তৈ-
ৰ্জনস্য মোহোঽযমহং মমেতি ॥ ৮ ॥
যদা মনোহৃদযগ্ৰন্থিৰস্য
কৰ্মানুবদ্ধো দৃঢ আশ্লথেত ।
তদা জনঃ সম্পৰিৱৰ্ততেঽস্মাদ্
মুক্তঃ পৰং যাত্যতিহায হেতুম্ ॥ ৯ ॥
কৰ্মানুবদ্ধো দৃঢ আশ্লথেত ।
তদা জনঃ সম্পৰিৱৰ্ততেঽস্মাদ্
মুক্তঃ পৰং যাত্যতিহায হেতুম্ ॥ ৯ ॥
হংসে গুৰৌ মযি ভক্ত্যানুৱৃত্যা
ৱিতৃষ্ণযা দ্ৱন্দ্ৱতিতিক্ষযা চ ।
সৰ্ৱত্ৰ জন্তোৰ্ৱ্যসনাৱগত্যা
জিজ্ঞাসযা তপসেহানিৱৃত্ত্যা ॥ ১০ ॥
ৱিতৃষ্ণযা দ্ৱন্দ্ৱতিতিক্ষযা চ ।
সৰ্ৱত্ৰ জন্তোৰ্ৱ্যসনাৱগত্যা
জিজ্ঞাসযা তপসেহানিৱৃত্ত্যা ॥ ১০ ॥
মত্কৰ্মভিৰ্মত্কথযা চ নিত্যং
মদ্দেৱসঙ্গাদ্ গুণকীৰ্তনান্মে ।
নিৰ্ৱৈৰসাম্যোপশমেন পুত্ৰা
জিহাসযা দেহগেহাত্মবুদ্ধেঃ ॥ ১১ ॥
মদ্দেৱসঙ্গাদ্ গুণকীৰ্তনান্মে ।
নিৰ্ৱৈৰসাম্যোপশমেন পুত্ৰা
জিহাসযা দেহগেহাত্মবুদ্ধেঃ ॥ ১১ ॥
অধ্যাত্মযোগেন ৱিৱিক্তসেৱযা
প্ৰাণেন্দ্ৰিযাত্মাভিজযেন সধ্য্ৰক্ ।
সচ্ছ্ৰদ্ধযা ব্ৰহ্মচৰ্যেণ শশ্ৱদ্
অসম্প্ৰমাদেন যমেন ৱাচাম্ ॥ ১২ ॥
প্ৰাণেন্দ্ৰিযাত্মাভিজযেন সধ্য্ৰক্ ।
সচ্ছ্ৰদ্ধযা ব্ৰহ্মচৰ্যেণ শশ্ৱদ্
অসম্প্ৰমাদেন যমেন ৱাচাম্ ॥ ১২ ॥
সৰ্ৱত্ৰ মদ্ভাৱৱিচক্ষণেন
জ্ঞানেন ৱিজ্ঞানৱিৰাজিতেন ।
যোগেন ধৃত্যুদ্যমসত্ত্ৱযুক্তো
লিঙ্গং ৱ্যপোহেত্কুশলোঽহমাখ্যম্ ॥ ১৩ ॥
জ্ঞানেন ৱিজ্ঞানৱিৰাজিতেন ।
যোগেন ধৃত্যুদ্যমসত্ত্ৱযুক্তো
লিঙ্গং ৱ্যপোহেত্কুশলোঽহমাখ্যম্ ॥ ১৩ ॥
কৰ্মাশযং হৃদযগ্ৰন্থিবন্ধ-
মৱিদ্যযাসাদিতমপ্ৰমত্তঃ ।
অনেন যোগেন যথোপদেশং
সম্যগ্ৱ্যপোহ্যোপৰমেত যোগাত্ ॥ ১৪ ॥
মৱিদ্যযাসাদিতমপ্ৰমত্তঃ ।
অনেন যোগেন যথোপদেশং
সম্যগ্ৱ্যপোহ্যোপৰমেত যোগাত্ ॥ ১৪ ॥
পুত্ৰাংশ্চ শিষ্যাংশ্চ নৃপো গুৰুৰ্ৱা
মল্লোককামো মদনুগ্ৰহাৰ্থঃ ।
ইত্থং ৱিমন্যুৰনুশিষ্যাদতজ্জ্ঞান্
ন যোজযেত্কৰ্মসু কৰ্মমূঢান্ ।
কং যোজযন্মনুজোঽৰ্থং লভেত
নিপাতযন্নষ্টদৃশং হি গৰ্তে ॥ ১৫ ॥
মল্লোককামো মদনুগ্ৰহাৰ্থঃ ।
ইত্থং ৱিমন্যুৰনুশিষ্যাদতজ্জ্ঞান্
ন যোজযেত্কৰ্মসু কৰ্মমূঢান্ ।
কং যোজযন্মনুজোঽৰ্থং লভেত
নিপাতযন্নষ্টদৃশং হি গৰ্তে ॥ ১৫ ॥
লোকঃ স্ৱযং শ্ৰেযসি নষ্টদৃষ্টি-
ৰ্যোঽৰ্থান্ সমীহেত নিকামকামঃ ।
অন্যোন্যৱৈৰঃ সুখলেশহেতো-
ৰনন্তদুঃখং চ ন ৱেদ মূঢঃ ॥ ১৬ ॥
ৰ্যোঽৰ্থান্ সমীহেত নিকামকামঃ ।
অন্যোন্যৱৈৰঃ সুখলেশহেতো-
ৰনন্তদুঃখং চ ন ৱেদ মূঢঃ ॥ ১৬ ॥
কস্তং স্ৱযং তদভিজ্ঞো ৱিপশ্চিদ্
অৱিদ্যাযামন্তৰে ৱৰ্তমানম্ ।
দৃষ্ট্ৱা পুনস্তং সঘৃণঃ কুবুদ্ধিং
প্ৰযোজযেদুত্পথগং যথান্ধম্ ॥ ১৭ ॥
অৱিদ্যাযামন্তৰে ৱৰ্তমানম্ ।
দৃষ্ট্ৱা পুনস্তং সঘৃণঃ কুবুদ্ধিং
প্ৰযোজযেদুত্পথগং যথান্ধম্ ॥ ১৭ ॥
গুৰুৰ্ন স স্যাত্স্ৱজনো ন স স্যাত্
পিতা ন স স্যাজ্জননী ন সা স্যাত্ ।
দৈৱং ন তত্স্যান্ন পতিশ্চ স স্যা-
ন্ন মোচযেদ্যঃ সমুপেতমৃত্যুম্ ॥ ১৮ ॥
পিতা ন স স্যাজ্জননী ন সা স্যাত্ ।
দৈৱং ন তত্স্যান্ন পতিশ্চ স স্যা-
ন্ন মোচযেদ্যঃ সমুপেতমৃত্যুম্ ॥ ১৮ ॥
ইদং শৰীৰং মম দুৰ্ৱিভাৱ্যং
সত্ত্ৱং হি মে হৃদযং যত্ৰ ধৰ্মঃ ।
পৃষ্ঠে কৃতো মে যদধৰ্ম আৰাদ্
অতো হি মামৃষভং প্ৰাহুৰাৰ্যাঃ ॥ ১৯ ॥
সত্ত্ৱং হি মে হৃদযং যত্ৰ ধৰ্মঃ ।
পৃষ্ঠে কৃতো মে যদধৰ্ম আৰাদ্
অতো হি মামৃষভং প্ৰাহুৰাৰ্যাঃ ॥ ১৯ ॥
তস্মাদ্ভৱন্তো হৃদযেন জাতাঃ
সৰ্ৱে মহীযাংসমমুং সনাভম্ ।
অক্লিষ্টবুদ্ধ্যা ভৰতং ভজধ্ৱং
শুশ্ৰূষণং তদ্ভৰণং প্ৰজানাম্ ॥ ২০ ॥
সৰ্ৱে মহীযাংসমমুং সনাভম্ ।
অক্লিষ্টবুদ্ধ্যা ভৰতং ভজধ্ৱং
শুশ্ৰূষণং তদ্ভৰণং প্ৰজানাম্ ॥ ২০ ॥
ভূতেষু ৱীৰুদ্ভ্য উদুত্তমা যে
সৰীসৃপাস্তেষু সবোধনিষ্ঠাঃ ।
ততো মনুষ্যাঃ প্ৰমথাস্ততোঽপি
গন্ধৰ্ৱসিদ্ধা ৱিবুধানুগা যে ॥ ২১ ॥
সৰীসৃপাস্তেষু সবোধনিষ্ঠাঃ ।
ততো মনুষ্যাঃ প্ৰমথাস্ততোঽপি
গন্ধৰ্ৱসিদ্ধা ৱিবুধানুগা যে ॥ ২১ ॥
দেৱাসুৰেভ্যো মঘৱত্প্ৰধানা
দক্ষাদযো ব্ৰহ্মসুতাস্তু তেষাম্ ।
ভৱঃ পৰঃ সোঽথ ৱিৰিঞ্চৱীৰ্যঃ
স মত্পৰোঽহং দ্ৱিজদেৱদেৱঃ ॥ ২২ ॥
দক্ষাদযো ব্ৰহ্মসুতাস্তু তেষাম্ ।
ভৱঃ পৰঃ সোঽথ ৱিৰিঞ্চৱীৰ্যঃ
স মত্পৰোঽহং দ্ৱিজদেৱদেৱঃ ॥ ২২ ॥
ন ব্ৰাহ্মণৈস্তুলযে ভূতমন্যত্
পশ্যামি ৱিপ্ৰাঃ কিমতঃ পৰং তু ।
যস্মিন্নৃভিঃ প্ৰহুতং শ্ৰদ্ধযাহ-
মশ্নামি কামং ন তথাগ্নিহোত্ৰে ॥ ২৩ ॥
পশ্যামি ৱিপ্ৰাঃ কিমতঃ পৰং তু ।
যস্মিন্নৃভিঃ প্ৰহুতং শ্ৰদ্ধযাহ-
মশ্নামি কামং ন তথাগ্নিহোত্ৰে ॥ ২৩ ॥
ধৃতা তনূৰুশতী মে পুৰাণী
যেনেহ সত্ত্ৱং পৰমং পৱিত্ৰম্ ।
শমো দমঃ সত্যমনুগ্ৰহশ্চ
তপস্তিতিক্ষানুভৱশ্চ যত্ৰ ॥ ২৪ ॥
যেনেহ সত্ত্ৱং পৰমং পৱিত্ৰম্ ।
শমো দমঃ সত্যমনুগ্ৰহশ্চ
তপস্তিতিক্ষানুভৱশ্চ যত্ৰ ॥ ২৪ ॥
মত্তোঽপ্যনন্তাত্পৰতঃ পৰস্মাত্
স্ৱৰ্গাপৱৰ্গাধিপতেৰ্ন কিঞ্চিত্ ।
যেষাং কিমু স্যাদিতৰেণ তেষা-
মকিঞ্চনানাং মযি ভক্তিভাজাম্ ॥ ২৫ ॥
স্ৱৰ্গাপৱৰ্গাধিপতেৰ্ন কিঞ্চিত্ ।
যেষাং কিমু স্যাদিতৰেণ তেষা-
মকিঞ্চনানাং মযি ভক্তিভাজাম্ ॥ ২৫ ॥
সৰ্ৱাণি মদ্ধিষ্ণ্যতযা ভৱদ্ভি-
শ্চৰাণি ভূতানি সুতা ধ্ৰুৱাণি ।
সম্ভাৱিতৱ্যানি পদে পদে ৱো
ৱিৱিক্তদৃগ্ভিস্তদু হাৰ্হণং মে ॥ ২৬ ॥
শ্চৰাণি ভূতানি সুতা ধ্ৰুৱাণি ।
সম্ভাৱিতৱ্যানি পদে পদে ৱো
ৱিৱিক্তদৃগ্ভিস্তদু হাৰ্হণং মে ॥ ২৬ ॥
মনোৱচোদৃক্কৰণেহিতস্য
সাক্ষাত্কৃতং মে পৰিবৰ্হণং হি ।
ৱিনা পুমান্ যেন মহাৱিমোহাত্
কৃতান্তপাশান্ন ৱিমোক্তুমীশেত্ ॥ ২৭ ॥
সাক্ষাত্কৃতং মে পৰিবৰ্হণং হি ।
ৱিনা পুমান্ যেন মহাৱিমোহাত্
কৃতান্তপাশান্ন ৱিমোক্তুমীশেত্ ॥ ২৭ ॥
শ্ৰীশুক উৱাচ
এৱমনুশাস্যাত্মজান্ স্ৱযমনুশিষ্টানপি লোকানুশাসনাৰ্থং মহানুভাৱঃ পৰমসুহৃদ্ভগৱানৃষভাপদেশ উপশমশীলানামুপৰতকৰ্মণাং মহামুনীনাং ভক্তিজ্ঞানৱৈৰাগ্যলক্ষণং পাৰমহংস্যধৰ্মমুপশিক্ষমাণঃ স্ৱতনযশতজ্যেষ্ঠং পৰমভাগৱতং ভগৱজ্জনপৰাযণং ভৰতং ধৰণিপালনাযাভিষিচ্য স্ৱযং ভৱন এৱোৰ্ৱৰিতশৰীৰমাত্ৰপৰিগ্ৰহ উন্মত্ত ইৱ গগনপৰিধানঃ প্ৰকীৰ্ণকেশ আত্মন্যাৰোপিতাহৱনীযো ব্ৰহ্মাৱৰ্তাত্প্ৰৱৱ্ৰাজ ॥ ২৮ ॥
এৱমনুশাস্যাত্মজান্ স্ৱযমনুশিষ্টানপি লোকানুশাসনাৰ্থং মহানুভাৱঃ পৰমসুহৃদ্ভগৱানৃষভাপদেশ উপশমশীলানামুপৰতকৰ্মণাং মহামুনীনাং ভক্তিজ্ঞানৱৈৰাগ্যলক্ষণং পাৰমহংস্যধৰ্মমুপশিক্ষমাণঃ স্ৱতনযশতজ্যেষ্ঠং পৰমভাগৱতং ভগৱজ্জনপৰাযণং ভৰতং ধৰণিপালনাযাভিষিচ্য স্ৱযং ভৱন এৱোৰ্ৱৰিতশৰীৰমাত্ৰপৰিগ্ৰহ উন্মত্ত ইৱ গগনপৰিধানঃ প্ৰকীৰ্ণকেশ আত্মন্যাৰোপিতাহৱনীযো ব্ৰহ্মাৱৰ্তাত্প্ৰৱৱ্ৰাজ ॥ ২৮ ॥
জডান্ধমূকবধিৰপিশাচোন্মাদকৱদৱধূতৱেষোঽভিভাষ্যমাণোঽপি জনানাং গৃহীতমৌনৱ্ৰতস্তূষ্ণীং বভূৱ ॥ ২৯ ॥
তত্ৰ তত্ৰ পুৰগ্ৰামাকৰখেটৱাটখৰ্ৱটশিবিৰৱ্ৰজঘোষসাৰ্থগিৰিৱনাশ্ৰমাদিষ্ৱনুপথমৱনিচৰাপসদৈঃ পৰিভূযমানো মক্ষিকাভিৰিৱ ৱনগজস্তৰ্জনতাডনাৱমেহনষ্ঠীৱনগ্ৰাৱশকৃদ্ৰজঃপ্ৰক্ষেপপূতিৱাতদুৰুক্তৈ- স্তদৱিগণযন্নেৱাসত্সংস্থান এতস্মিন্ দেহোপলক্ষণে সদপদেশ উভযানুভৱস্ৱৰূপেণ স্ৱমহিমাৱস্থানেনাসমাৰোপিতাহংমমাভিমানত্ৱাদৱিখণ্ডিতমনাঃ পৃথিৱীমেকচৰঃ পৰিবভ্ৰাম ॥ ৩০ ॥
অতিসুকুমাৰকৰচৰণোৰঃস্থলৱিপুলবাহ্ৱংসগলৱদনাদ্যৱযৱৱিন্যাসঃ প্ৰকৃতিসুন্দৰস্ৱভাৱহাসসুমুখো নৱনলিনদলাযমানশিশিৰতাৰাৰুণাযতনযনৰুচিৰঃ সদৃশসুভগকপোলকৰ্ণকণ্ঠনাসো ৱিগূঢস্মিতৱদনমহোত্সৱেন পুৰৱনিতানাং মনসি কুসুমশৰাসনমুপদধানঃ পৰাগৱলম্বমানকুটিলজটিলকপিশকেশভূৰিভাৰোঽৱধূতমলিননিজশৰীৰেণ গ্ৰহগৃহীত ইৱাদৃশ্যত ॥ ৩১ ॥
যৰ্হি ৱাৱ স ভগৱান্ লোকমিমং যোগস্যাদ্ধা
প্ৰতীপমিৱাচক্ষাণস্তত্প্ৰতিক্ৰিযাকৰ্ম বীভত্সিতমিতি ৱ্ৰতমাজগৰমাস্থিতঃ শযান এৱাশ্নাতি পিবতি
খাদত্যৱমেহতি
হদতি স্ম চেষ্টমান উচ্চৰিত আদিগ্ধোদ্দেশঃ ॥ ৩২ ॥
প্ৰতীপমিৱাচক্ষাণস্তত্প্ৰতিক্ৰিযাকৰ্ম বীভত্সিতমিতি ৱ্ৰতমাজগৰমাস্থিতঃ শযান এৱাশ্নাতি পিবতি
খাদত্যৱমেহতি
হদতি স্ম চেষ্টমান উচ্চৰিত আদিগ্ধোদ্দেশঃ ॥ ৩২ ॥
তস্য হ যঃ পুৰীষসুৰভিসৌগন্ধ্যৱাযুস্তং দেশং দশযোজনং সমন্তাত্
সুৰভিং
চকাৰ ॥ ৩৩ ॥
সুৰভিং
চকাৰ ॥ ৩৩ ॥
এৱং গোমৃগকাকচৰ্যযা ৱ্ৰজংস্তিষ্ঠন্নাসীনঃ শযানঃ কাকমৃগগোচৰিতঃ পিবতি খাদত্যৱমেহতি স্ম ॥ ৩৪ ॥
ইতি নানাযোগচৰ্যাচৰণো ভগৱান্ কৈৱল্যপতিঋৰ্ষভোঽৱিৰতপৰমমহানন্দানুভৱ আত্মনি সৰ্ৱেষাং ভূতানামাত্মভূতে ভগৱতি ৱাসুদেৱ আত্মনোঽৱ্যৱধানানন্তৰোদৰভাৱেন সিদ্ধসমস্তাৰ্থপৰিপূৰ্ণো যোগৈশ্ৱৰ্যাণি ৱৈহাযসমনোজৱান্তৰ্ধানপৰকাযপ্ৰৱেশদূৰগ্ৰহণাদীনি যদৃচ্ছযোপগতানি নাঞ্জসা নৃপ হৃদযেনাভ্যনন্দত্ ॥ ৩৫ ॥