ഋഷഭ ഉവാച
നായം ദേഹോ ദേഹഭാജാം നൃലോകേ
കഷ്ടാന് കാമാനര്ഹതേ വിഡ്ഭുജാം യേ ।
തപോ ദിവ്യം പുത്രകാ യേന സത്ത്വം
ശുദ്ധ്യേദ്യസ്മാദ് ബ്രഹ്മസൌഖ്യം ത്വനന്തമ് ॥ ൧ ॥
നായം ദേഹോ ദേഹഭാജാം നൃലോകേ
കഷ്ടാന് കാമാനര്ഹതേ വിഡ്ഭുജാം യേ ।
തപോ ദിവ്യം പുത്രകാ യേന സത്ത്വം
ശുദ്ധ്യേദ്യസ്മാദ് ബ്രഹ്മസൌഖ്യം ത്വനന്തമ് ॥ ൧ ॥
മഹത്സേവാം ദ്വാരമാഹുര്വിമുക്തേ-
സ്തമോദ്വാരം യോഷിതാം സങ്ഗിസങ്ഗമ് ।
മഹാന്തസ്തേ സമചിത്താഃ പ്രശാന്താ
വിമന്യവഃ സുഹൃദഃ സാധവോ യേ ॥ ൨ ॥
സ്തമോദ്വാരം യോഷിതാം സങ്ഗിസങ്ഗമ് ।
മഹാന്തസ്തേ സമചിത്താഃ പ്രശാന്താ
വിമന്യവഃ സുഹൃദഃ സാധവോ യേ ॥ ൨ ॥
യേ വാ മയീശേ കൃതസൌഹൃദാര്ഥാ
ജനേഷു ദേഹമ്ഭരവാര്തികേഷു ।
ഗൃഹേഷു ജായാത്മജരാതിമത്സു
ന പ്രീതിയുക്താ യാവദര്ഥാശ്ച ലോകേ ॥ ൩ ॥
ജനേഷു ദേഹമ്ഭരവാര്തികേഷു ।
ഗൃഹേഷു ജായാത്മജരാതിമത്സു
ന പ്രീതിയുക്താ യാവദര്ഥാശ്ച ലോകേ ॥ ൩ ॥
നൂനം പ്രമത്തഃ കുരുതേ വികര്മ
യദിന്ദ്രിയപ്രീതയ ആപൃണോതി ।
ന സാധു മന്യേ യത ആത്മനോഽയ-
മസന്നപി ക്ലേശദ ആസ ദേഹഃ ॥ ൪ ॥
യദിന്ദ്രിയപ്രീതയ ആപൃണോതി ।
ന സാധു മന്യേ യത ആത്മനോഽയ-
മസന്നപി ക്ലേശദ ആസ ദേഹഃ ॥ ൪ ॥
പരാഭവസ്താവദബോധജാതോ
യാവന്ന ജിജ്ഞാസത ആത്മതത്ത്വമ് ।
യാവത്ക്രിയാസ്താവദിദം മനോ വൈ
കര്മാത്മകം യേന ശരീരബന്ധഃ ॥ ൫ ॥
യാവന്ന ജിജ്ഞാസത ആത്മതത്ത്വമ് ।
യാവത്ക്രിയാസ്താവദിദം മനോ വൈ
കര്മാത്മകം യേന ശരീരബന്ധഃ ॥ ൫ ॥
ഏവം മനഃ കര്മവശം പ്രയുങ്ക്തേ
അവിദ്യയാഽഽത്മന്യുപധീയമാനേ ।
പ്രീതിര്ന യാവന്മയി വാസുദേവേ
ന മുച്യതേ ദേഹയോഗേന താവത് ॥ ൬ ॥
അവിദ്യയാഽഽത്മന്യുപധീയമാനേ ।
പ്രീതിര്ന യാവന്മയി വാസുദേവേ
ന മുച്യതേ ദേഹയോഗേന താവത് ॥ ൬ ॥
യദാ ന പശ്യത്യയഥാ ഗുണേഹാം
സ്വാര്ഥേ പ്രമത്തഃ സഹസാ വിപശ്ചിത് ।
ഗതസ്മൃതിര്വിന്ദതി തത്ര താപാ-
നാസാദ്യ മൈഥുന്യമഗാരമജ്ഞഃ ॥ ൭ ॥
സ്വാര്ഥേ പ്രമത്തഃ സഹസാ വിപശ്ചിത് ।
ഗതസ്മൃതിര്വിന്ദതി തത്ര താപാ-
നാസാദ്യ മൈഥുന്യമഗാരമജ്ഞഃ ॥ ൭ ॥
പുംസഃ സ്ത്രിയാ മിഥുനീഭാവമേതം
തയോര്മിഥോ ഹൃദയഗ്രന്ഥിമാഹുഃ ।
അതോ ഗൃഹക്ഷേത്രസുതാപ്തവിത്തൈ-
ര്ജനസ്യ മോഹോഽയമഹം മമേതി ॥ ൮ ॥
തയോര്മിഥോ ഹൃദയഗ്രന്ഥിമാഹുഃ ।
അതോ ഗൃഹക്ഷേത്രസുതാപ്തവിത്തൈ-
ര്ജനസ്യ മോഹോഽയമഹം മമേതി ॥ ൮ ॥
യദാ മനോഹൃദയഗ്രന്ഥിരസ്യ
കര്മാനുബദ്ധോ ദൃഢ ആശ്ലഥേത ।
തദാ ജനഃ സമ്പരിവര്തതേഽസ്മാദ്
മുക്തഃ പരം യാത്യതിഹായ ഹേതുമ് ॥ ൯ ॥
കര്മാനുബദ്ധോ ദൃഢ ആശ്ലഥേത ।
തദാ ജനഃ സമ്പരിവര്തതേഽസ്മാദ്
മുക്തഃ പരം യാത്യതിഹായ ഹേതുമ് ॥ ൯ ॥
ഹംസേ ഗുരൌ മയി ഭക്ത്യാനുവൃത്യാ
വിതൃഷ്ണയാ ദ്വന്ദ്വതിതിക്ഷയാ ച ।
സര്വത്ര ജന്തോര്വ്യസനാവഗത്യാ
ജിജ്ഞാസയാ തപസേഹാനിവൃത്ത്യാ ॥ ൧൦ ॥
വിതൃഷ്ണയാ ദ്വന്ദ്വതിതിക്ഷയാ ച ।
സര്വത്ര ജന്തോര്വ്യസനാവഗത്യാ
ജിജ്ഞാസയാ തപസേഹാനിവൃത്ത്യാ ॥ ൧൦ ॥
മത്കര്മഭിര്മത്കഥയാ ച നിത്യം
മദ്ദേവസങ്ഗാദ് ഗുണകീര്തനാന്മേ ।
നിര്വൈരസാമ്യോപശമേന പുത്രാ
ജിഹാസയാ ദേഹഗേഹാത്മബുദ്ധേഃ ॥ ൧൧ ॥
മദ്ദേവസങ്ഗാദ് ഗുണകീര്തനാന്മേ ।
നിര്വൈരസാമ്യോപശമേന പുത്രാ
ജിഹാസയാ ദേഹഗേഹാത്മബുദ്ധേഃ ॥ ൧൧ ॥
അധ്യാത്മയോഗേന വിവിക്തസേവയാ
പ്രാണേന്ദ്രിയാത്മാഭിജയേന സധ്യ്രക് ।
സച്ഛ്രദ്ധയാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശശ്വദ്
അസമ്പ്രമാദേന യമേന വാചാമ് ॥ ൧൨ ॥
പ്രാണേന്ദ്രിയാത്മാഭിജയേന സധ്യ്രക് ।
സച്ഛ്രദ്ധയാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശശ്വദ്
അസമ്പ്രമാദേന യമേന വാചാമ് ॥ ൧൨ ॥
സര്വത്ര മദ്ഭാവവിചക്ഷണേന
ജ്ഞാനേന വിജ്ഞാനവിരാജിതേന ।
യോഗേന ധൃത്യുദ്യമസത്ത്വയുക്തോ
ലിങ്ഗം വ്യപോഹേത്കുശലോഽഹമാഖ്യമ് ॥ ൧൩ ॥
ജ്ഞാനേന വിജ്ഞാനവിരാജിതേന ।
യോഗേന ധൃത്യുദ്യമസത്ത്വയുക്തോ
ലിങ്ഗം വ്യപോഹേത്കുശലോഽഹമാഖ്യമ് ॥ ൧൩ ॥
കര്മാശയം ഹൃദയഗ്രന്ഥിബന്ധ-
മവിദ്യയാസാദിതമപ്രമത്തഃ ।
അനേന യോഗേന യഥോപദേശം
സമ്യഗ്വ്യപോഹ്യോപരമേത യോഗാത് ॥ ൧൪ ॥
മവിദ്യയാസാദിതമപ്രമത്തഃ ।
അനേന യോഗേന യഥോപദേശം
സമ്യഗ്വ്യപോഹ്യോപരമേത യോഗാത് ॥ ൧൪ ॥
പുത്രാംശ്ച ശിഷ്യാംശ്ച നൃപോ ഗുരുര്വാ
മല്ലോകകാമോ മദനുഗ്രഹാര്ഥഃ ।
ഇത്ഥം വിമന്യുരനുശിഷ്യാദതജ്ജ്ഞാന്
ന യോജയേത്കര്മസു കര്മമൂഢാന് ।
കം യോജയന്മനുജോഽര്ഥം ലഭേത
നിപാതയന്നഷ്ടദൃശം ഹി ഗര്തേ ॥ ൧൫ ॥
മല്ലോകകാമോ മദനുഗ്രഹാര്ഥഃ ।
ഇത്ഥം വിമന്യുരനുശിഷ്യാദതജ്ജ്ഞാന്
ന യോജയേത്കര്മസു കര്മമൂഢാന് ।
കം യോജയന്മനുജോഽര്ഥം ലഭേത
നിപാതയന്നഷ്ടദൃശം ഹി ഗര്തേ ॥ ൧൫ ॥
ലോകഃ സ്വയം ശ്രേയസി നഷ്ടദൃഷ്ടി-
ര്യോഽര്ഥാന് സമീഹേത നികാമകാമഃ ।
അന്യോന്യവൈരഃ സുഖലേശഹേതോ-
രനന്തദുഃഖം ച ന വേദ മൂഢഃ ॥ ൧൬ ॥
ര്യോഽര്ഥാന് സമീഹേത നികാമകാമഃ ।
അന്യോന്യവൈരഃ സുഖലേശഹേതോ-
രനന്തദുഃഖം ച ന വേദ മൂഢഃ ॥ ൧൬ ॥
കസ്തം സ്വയം തദഭിജ്ഞോ വിപശ്ചിദ്
അവിദ്യായാമന്തരേ വര്തമാനമ് ।
ദൃഷ്ട്വാ പുനസ്തം സഘൃണഃ കുബുദ്ധിം
പ്രയോജയേദുത്പഥഗം യഥാന്ധമ് ॥ ൧൭ ॥
അവിദ്യായാമന്തരേ വര്തമാനമ് ।
ദൃഷ്ട്വാ പുനസ്തം സഘൃണഃ കുബുദ്ധിം
പ്രയോജയേദുത്പഥഗം യഥാന്ധമ് ॥ ൧൭ ॥
ഗുരുര്ന സ സ്യാത്സ്വജനോ ന സ സ്യാത്
പിതാ ന സ സ്യാജ്ജനനീ ന സാ സ്യാത് ।
ദൈവം ന തത്സ്യാന്ന പതിശ്ച സ സ്യാ-
ന്ന മോചയേദ്യഃ സമുപേതമൃത്യുമ് ॥ ൧൮ ॥
പിതാ ന സ സ്യാജ്ജനനീ ന സാ സ്യാത് ।
ദൈവം ന തത്സ്യാന്ന പതിശ്ച സ സ്യാ-
ന്ന മോചയേദ്യഃ സമുപേതമൃത്യുമ് ॥ ൧൮ ॥
ഇദം ശരീരം മമ ദുര്വിഭാവ്യം
സത്ത്വം ഹി മേ ഹൃദയം യത്ര ധര്മഃ ।
പൃഷ്ഠേ കൃതോ മേ യദധര്മ ആരാദ്
അതോ ഹി മാമൃഷഭം പ്രാഹുരാര്യാഃ ॥ ൧൯ ॥
സത്ത്വം ഹി മേ ഹൃദയം യത്ര ധര്മഃ ।
പൃഷ്ഠേ കൃതോ മേ യദധര്മ ആരാദ്
അതോ ഹി മാമൃഷഭം പ്രാഹുരാര്യാഃ ॥ ൧൯ ॥
തസ്മാദ്ഭവന്തോ ഹൃദയേന ജാതാഃ
സര്വേ മഹീയാംസമമും സനാഭമ് ।
അക്ലിഷ്ടബുദ്ധ്യാ ഭരതം ഭജധ്വം
ശുശ്രൂഷണം തദ്ഭരണം പ്രജാനാമ് ॥ ൨൦ ॥
സര്വേ മഹീയാംസമമും സനാഭമ് ।
അക്ലിഷ്ടബുദ്ധ്യാ ഭരതം ഭജധ്വം
ശുശ്രൂഷണം തദ്ഭരണം പ്രജാനാമ് ॥ ൨൦ ॥
ഭൂതേഷു വീരുദ്ഭ്യ ഉദുത്തമാ യേ
സരീസൃപാസ്തേഷു സബോധനിഷ്ഠാഃ ।
തതോ മനുഷ്യാഃ പ്രമഥാസ്തതോഽപി
ഗന്ധര്വസിദ്ധാ വിബുധാനുഗാ യേ ॥ ൨൧ ॥
സരീസൃപാസ്തേഷു സബോധനിഷ്ഠാഃ ।
തതോ മനുഷ്യാഃ പ്രമഥാസ്തതോഽപി
ഗന്ധര്വസിദ്ധാ വിബുധാനുഗാ യേ ॥ ൨൧ ॥
ദേവാസുരേഭ്യോ മഘവത്പ്രധാനാ
ദക്ഷാദയോ ബ്രഹ്മസുതാസ്തു തേഷാമ് ।
ഭവഃ പരഃ സോഽഥ വിരിഞ്ചവീര്യഃ
സ മത്പരോഽഹം ദ്വിജദേവദേവഃ ॥ ൨൨ ॥
ദക്ഷാദയോ ബ്രഹ്മസുതാസ്തു തേഷാമ് ।
ഭവഃ പരഃ സോഽഥ വിരിഞ്ചവീര്യഃ
സ മത്പരോഽഹം ദ്വിജദേവദേവഃ ॥ ൨൨ ॥
ന ബ്രാഹ്മണൈസ്തുലയേ ഭൂതമന്യത്
പശ്യാമി വിപ്രാഃ കിമതഃ പരം തു ।
യസ്മിന്നൃഭിഃ പ്രഹുതം ശ്രദ്ധയാഹ-
മശ്നാമി കാമം ന തഥാഗ്നിഹോത്രേ ॥ ൨൩ ॥
പശ്യാമി വിപ്രാഃ കിമതഃ പരം തു ।
യസ്മിന്നൃഭിഃ പ്രഹുതം ശ്രദ്ധയാഹ-
മശ്നാമി കാമം ന തഥാഗ്നിഹോത്രേ ॥ ൨൩ ॥
ധൃതാ തനൂരുശതീ മേ പുരാണീ
യേനേഹ സത്ത്വം പരമം പവിത്രമ് ।
ശമോ ദമഃ സത്യമനുഗ്രഹശ്ച
തപസ്തിതിക്ഷാനുഭവശ്ച യത്ര ॥ ൨൪ ॥
യേനേഹ സത്ത്വം പരമം പവിത്രമ് ।
ശമോ ദമഃ സത്യമനുഗ്രഹശ്ച
തപസ്തിതിക്ഷാനുഭവശ്ച യത്ര ॥ ൨൪ ॥
മത്തോഽപ്യനന്താത്പരതഃ പരസ്മാത്
സ്വര്ഗാപവര്ഗാധിപതേര്ന കിഞ്ചിത് ।
യേഷാം കിമു സ്യാദിതരേണ തേഷാ-
മകിഞ്ചനാനാം മയി ഭക്തിഭാജാമ് ॥ ൨൫ ॥
സ്വര്ഗാപവര്ഗാധിപതേര്ന കിഞ്ചിത് ।
യേഷാം കിമു സ്യാദിതരേണ തേഷാ-
മകിഞ്ചനാനാം മയി ഭക്തിഭാജാമ് ॥ ൨൫ ॥
സര്വാണി മദ്ധിഷ്ണ്യതയാ ഭവദ്ഭി-
ശ്ചരാണി ഭൂതാനി സുതാ ധ്രുവാണി ।
സമ്ഭാവിതവ്യാനി പദേ പദേ വോ
വിവിക്തദൃഗ്ഭിസ്തദു ഹാര്ഹണം മേ ॥ ൨൬ ॥
ശ്ചരാണി ഭൂതാനി സുതാ ധ്രുവാണി ।
സമ്ഭാവിതവ്യാനി പദേ പദേ വോ
വിവിക്തദൃഗ്ഭിസ്തദു ഹാര്ഹണം മേ ॥ ൨൬ ॥
മനോവചോദൃക്കരണേഹിതസ്യ
സാക്ഷാത്കൃതം മേ പരിബര്ഹണം ഹി ।
വിനാ പുമാന് യേന മഹാവിമോഹാത്
കൃതാന്തപാശാന്ന വിമോക്തുമീശേത് ॥ ൨൭ ॥
സാക്ഷാത്കൃതം മേ പരിബര്ഹണം ഹി ।
വിനാ പുമാന് യേന മഹാവിമോഹാത്
കൃതാന്തപാശാന്ന വിമോക്തുമീശേത് ॥ ൨൭ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഏവമനുശാസ്യാത്മജാന് സ്വയമനുശിഷ്ടാനപി ലോകാനുശാസനാര്ഥം മഹാനുഭാവഃ പരമസുഹൃദ്ഭഗവാനൃഷഭാപദേശ ഉപശമശീലാനാമുപരതകര്മണാം മഹാമുനീനാം ഭക്തിജ്ഞാനവൈരാഗ്യലക്ഷണം പാരമഹംസ്യധര്മമുപശിക്ഷമാണഃ സ്വതനയശതജ്യേഷ്ഠം പരമഭാഗവതം ഭഗവജ്ജനപരായണം ഭരതം ധരണിപാലനായാഭിഷിച്യ സ്വയം ഭവന ഏവോര്വരിതശരീരമാത്രപരിഗ്രഹ ഉന്മത്ത ഇവ ഗഗനപരിധാനഃ പ്രകീര്ണകേശ ആത്മന്യാരോപിതാഹവനീയോ ബ്രഹ്മാവര്താത്പ്രവവ്രാജ ॥ ൨൮ ॥
ഏവമനുശാസ്യാത്മജാന് സ്വയമനുശിഷ്ടാനപി ലോകാനുശാസനാര്ഥം മഹാനുഭാവഃ പരമസുഹൃദ്ഭഗവാനൃഷഭാപദേശ ഉപശമശീലാനാമുപരതകര്മണാം മഹാമുനീനാം ഭക്തിജ്ഞാനവൈരാഗ്യലക്ഷണം പാരമഹംസ്യധര്മമുപശിക്ഷമാണഃ സ്വതനയശതജ്യേഷ്ഠം പരമഭാഗവതം ഭഗവജ്ജനപരായണം ഭരതം ധരണിപാലനായാഭിഷിച്യ സ്വയം ഭവന ഏവോര്വരിതശരീരമാത്രപരിഗ്രഹ ഉന്മത്ത ഇവ ഗഗനപരിധാനഃ പ്രകീര്ണകേശ ആത്മന്യാരോപിതാഹവനീയോ ബ്രഹ്മാവര്താത്പ്രവവ്രാജ ॥ ൨൮ ॥
ജഡാന്ധമൂകബധിരപിശാചോന്മാദകവദവധൂതവേഷോഽഭിഭാഷ്യമാണോഽപി ജനാനാം ഗൃഹീതമൌനവ്രതസ്തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ॥ ൨൯ ॥
തത്ര തത്ര പുരഗ്രാമാകരഖേടവാടഖര്വടശിബിരവ്രജഘോഷസാര്ഥഗിരിവനാശ്രമാദിഷ്വനുപഥമവനിചരാപസദൈഃ പരിഭൂയമാനോ മക്ഷികാഭിരിവ വനഗജസ്തര്ജനതാഡനാവമേഹനഷ്ഠീവനഗ്രാവശകൃദ്രജഃപ്രക്ഷേപപൂതിവാതദുരുക്തൈ- സ്തദവിഗണയന്നേവാസത്സംസ്ഥാന ഏതസ്മിന് ദേഹോപലക്ഷണേ സദപദേശ ഉഭയാനുഭവസ്വരൂപേണ സ്വമഹിമാവസ്ഥാനേനാസമാരോപിതാഹംമമാഭിമാനത്വാദവിഖണ്ഡിതമനാഃ പൃഥിവീമേകചരഃ പരിബഭ്രാമ ॥ ൩൦ ॥
അതിസുകുമാരകരചരണോരഃസ്ഥലവിപുലബാഹ്വംസഗലവദനാദ്യവയവവിന്യാസഃ പ്രകൃതിസുന്ദരസ്വഭാവഹാസസുമുഖോ നവനലിനദലായമാനശിശിരതാരാരുണായതനയനരുചിരഃ സദൃശസുഭഗകപോലകര്ണകണ്ഠനാസോ വിഗൂഢസ്മിതവദനമഹോത്സവേന പുരവനിതാനാം മനസി കുസുമശരാസനമുപദധാനഃ പരാഗവലമ്ബമാനകുടിലജടിലകപിശകേശഭൂരിഭാരോഽവധൂതമലിനനിജശരീരേണ ഗ്രഹഗൃഹീത ഇവാദൃശ്യത ॥ ൩൧ ॥
യര്ഹി വാവ സ ഭഗവാന് ലോകമിമം യോഗസ്യാദ്ധാ
പ്രതീപമിവാചക്ഷാണസ്തത്പ്രതിക്രിയാകര്മ ബീഭത്സിതമിതി വ്രതമാജഗരമാസ്ഥിതഃ ശയാന ഏവാശ്നാതി പിബതി
ഖാദത്യവമേഹതി
ഹദതി സ്മ ചേഷ്ടമാന ഉച്ചരിത ആദിഗ്ധോദ്ദേശഃ ॥ ൩൨ ॥
പ്രതീപമിവാചക്ഷാണസ്തത്പ്രതിക്രിയാകര്മ ബീഭത്സിതമിതി വ്രതമാജഗരമാസ്ഥിതഃ ശയാന ഏവാശ്നാതി പിബതി
ഖാദത്യവമേഹതി
ഹദതി സ്മ ചേഷ്ടമാന ഉച്ചരിത ആദിഗ്ധോദ്ദേശഃ ॥ ൩൨ ॥
തസ്യ ഹ യഃ പുരീഷസുരഭിസൌഗന്ധ്യവായുസ്തം ദേശം ദശയോജനം സമന്താത്
സുരഭിം
ചകാര ॥ ൩൩ ॥
സുരഭിം
ചകാര ॥ ൩൩ ॥
ഏവം ഗോമൃഗകാകചര്യയാ വ്രജംസ്തിഷ്ഠന്നാസീനഃ ശയാനഃ കാകമൃഗഗോചരിതഃ പിബതി ഖാദത്യവമേഹതി സ്മ ॥ ൩൪ ॥
ഇതി നാനായോഗചര്യാചരണോ ഭഗവാന് കൈവല്യപതിഋര്ഷഭോഽവിരതപരമമഹാനന്ദാനുഭവ ആത്മനി സര്വേഷാം ഭൂതാനാമാത്മഭൂതേ ഭഗവതി വാസുദേവ ആത്മനോഽവ്യവധാനാനന്തരോദരഭാവേന സിദ്ധസമസ്താര്ഥപരിപൂര്ണോ യോഗൈശ്വര്യാണി വൈഹായസമനോജവാന്തര്ധാനപരകായപ്രവേശദൂരഗ്രഹണാദീനി യദൃച്ഛയോപഗതാനി നാഞ്ജസാ നൃപ ഹൃദയേനാഭ്യനന്ദത് ॥ ൩൫ ॥