ఋషభ ఉవాచ
నాయం దేహో దేహభాజాం నృలోకే
కష్టాన్ కామానర్హతే విడ్భుజాం యే ।
తపో దివ్యం పుత్రకా యేన సత్త్వం
శుద్ధ్యేద్యస్మాద్ బ్రహ్మసౌఖ్యం త్వనన్తమ్ ॥ ౧ ॥
నాయం దేహో దేహభాజాం నృలోకే
కష్టాన్ కామానర్హతే విడ్భుజాం యే ।
తపో దివ్యం పుత్రకా యేన సత్త్వం
శుద్ధ్యేద్యస్మాద్ బ్రహ్మసౌఖ్యం త్వనన్తమ్ ॥ ౧ ॥
మహత్సేవాం ద్వారమాహుర్విముక్తే-
స్తమోద్వారం యోషితాం సఙ్గిసఙ్గమ్ ।
మహాన్తస్తే సమచిత్తాః ప్రశాన్తా
విమన్యవః సుహృదః సాధవో యే ॥ ౨ ॥
స్తమోద్వారం యోషితాం సఙ్గిసఙ్గమ్ ।
మహాన్తస్తే సమచిత్తాః ప్రశాన్తా
విమన్యవః సుహృదః సాధవో యే ॥ ౨ ॥
యే వా మయీశే కృతసౌహృదార్థా
జనేషు దేహమ్భరవార్తికేషు ।
గృహేషు జాయాత్మజరాతిమత్సు
న ప్రీతియుక్తా యావదర్థాశ్చ లోకే ॥ ౩ ॥
జనేషు దేహమ్భరవార్తికేషు ।
గృహేషు జాయాత్మజరాతిమత్సు
న ప్రీతియుక్తా యావదర్థాశ్చ లోకే ॥ ౩ ॥
నూనం ప్రమత్తః కురుతే వికర్మ
యదిన్ద్రియప్రీతయ ఆపృణోతి ।
న సాధు మన్యే యత ఆత్మనోఽయ-
మసన్నపి క్లేశద ఆస దేహః ॥ ౪ ॥
యదిన్ద్రియప్రీతయ ఆపృణోతి ।
న సాధు మన్యే యత ఆత్మనోఽయ-
మసన్నపి క్లేశద ఆస దేహః ॥ ౪ ॥
పరాభవస్తావదబోధజాతో
యావన్న జిజ్ఞాసత ఆత్మతత్త్వమ్ ।
యావత్క్రియాస్తావదిదం మనో వై
కర్మాత్మకం యేన శరీరబన్ధః ॥ ౫ ॥
యావన్న జిజ్ఞాసత ఆత్మతత్త్వమ్ ।
యావత్క్రియాస్తావదిదం మనో వై
కర్మాత్మకం యేన శరీరబన్ధః ॥ ౫ ॥
ఏవం మనః కర్మవశం ప్రయుఙ్క్తే
అవిద్యయాఽఽత్మన్యుపధీయమానే ।
ప్రీతిర్న యావన్మయి వాసుదేవే
న ముచ్యతే దేహయోగేన తావత్ ॥ ౬ ॥
అవిద్యయాఽఽత్మన్యుపధీయమానే ।
ప్రీతిర్న యావన్మయి వాసుదేవే
న ముచ్యతే దేహయోగేన తావత్ ॥ ౬ ॥
యదా న పశ్యత్యయథా గుణేహాం
స్వార్థే ప్రమత్తః సహసా విపశ్చిత్ ।
గతస్మృతిర్విన్దతి తత్ర తాపా-
నాసాద్య మైథున్యమగారమజ్ఞః ॥ ౭ ॥
స్వార్థే ప్రమత్తః సహసా విపశ్చిత్ ।
గతస్మృతిర్విన్దతి తత్ర తాపా-
నాసాద్య మైథున్యమగారమజ్ఞః ॥ ౭ ॥
పుంసః స్త్రియా మిథునీభావమేతం
తయోర్మిథో హృదయగ్రన్థిమాహుః ।
అతో గృహక్షేత్రసుతాప్తవిత్తై-
ర్జనస్య మోహోఽయమహం మమేతి ॥ ౮ ॥
తయోర్మిథో హృదయగ్రన్థిమాహుః ।
అతో గృహక్షేత్రసుతాప్తవిత్తై-
ర్జనస్య మోహోఽయమహం మమేతి ॥ ౮ ॥
యదా మనోహృదయగ్రన్థిరస్య
కర్మానుబద్ధో దృఢ ఆశ్లథేత ।
తదా జనః సమ్పరివర్తతేఽస్మాద్
ముక్తః పరం యాత్యతిహాయ హేతుమ్ ॥ ౯ ॥
కర్మానుబద్ధో దృఢ ఆశ్లథేత ।
తదా జనః సమ్పరివర్తతేఽస్మాద్
ముక్తః పరం యాత్యతిహాయ హేతుమ్ ॥ ౯ ॥
హంసే గురౌ మయి భక్త్యానువృత్యా
వితృష్ణయా ద్వన్ద్వతితిక్షయా చ ।
సర్వత్ర జన్తోర్వ్యసనావగత్యా
జిజ్ఞాసయా తపసేహానివృత్త్యా ॥ ౧౦ ॥
వితృష్ణయా ద్వన్ద్వతితిక్షయా చ ।
సర్వత్ర జన్తోర్వ్యసనావగత్యా
జిజ్ఞాసయా తపసేహానివృత్త్యా ॥ ౧౦ ॥
మత్కర్మభిర్మత్కథయా చ నిత్యం
మద్దేవసఙ్గాద్ గుణకీర్తనాన్మే ।
నిర్వైరసామ్యోపశమేన పుత్రా
జిహాసయా దేహగేహాత్మబుద్ధేః ॥ ౧౧ ॥
మద్దేవసఙ్గాద్ గుణకీర్తనాన్మే ।
నిర్వైరసామ్యోపశమేన పుత్రా
జిహాసయా దేహగేహాత్మబుద్ధేః ॥ ౧౧ ॥
అధ్యాత్మయోగేన వివిక్తసేవయా
ప్రాణేన్ద్రియాత్మాభిజయేన సధ్య్రక్ ।
సచ్ఛ్రద్ధయా బ్రహ్మచర్యేణ శశ్వద్
అసమ్ప్రమాదేన యమేన వాచామ్ ॥ ౧౨ ॥
ప్రాణేన్ద్రియాత్మాభిజయేన సధ్య్రక్ ।
సచ్ఛ్రద్ధయా బ్రహ్మచర్యేణ శశ్వద్
అసమ్ప్రమాదేన యమేన వాచామ్ ॥ ౧౨ ॥
సర్వత్ర మద్భావవిచక్షణేన
జ్ఞానేన విజ్ఞానవిరాజితేన ।
యోగేన ధృత్యుద్యమసత్త్వయుక్తో
లిఙ్గం వ్యపోహేత్కుశలోఽహమాఖ్యమ్ ॥ ౧౩ ॥
జ్ఞానేన విజ్ఞానవిరాజితేన ।
యోగేన ధృత్యుద్యమసత్త్వయుక్తో
లిఙ్గం వ్యపోహేత్కుశలోఽహమాఖ్యమ్ ॥ ౧౩ ॥
కర్మాశయం హృదయగ్రన్థిబన్ధ-
మవిద్యయాసాదితమప్రమత్తః ।
అనేన యోగేన యథోపదేశం
సమ్యగ్వ్యపోహ్యోపరమేత యోగాత్ ॥ ౧౪ ॥
మవిద్యయాసాదితమప్రమత్తః ।
అనేన యోగేన యథోపదేశం
సమ్యగ్వ్యపోహ్యోపరమేత యోగాత్ ॥ ౧౪ ॥
పుత్రాంశ్చ శిష్యాంశ్చ నృపో గురుర్వా
మల్లోకకామో మదనుగ్రహార్థః ।
ఇత్థం విమన్యురనుశిష్యాదతజ్జ్ఞాన్
న యోజయేత్కర్మసు కర్మమూఢాన్ ।
కం యోజయన్మనుజోఽర్థం లభేత
నిపాతయన్నష్టదృశం హి గర్తే ॥ ౧౫ ॥
మల్లోకకామో మదనుగ్రహార్థః ।
ఇత్థం విమన్యురనుశిష్యాదతజ్జ్ఞాన్
న యోజయేత్కర్మసు కర్మమూఢాన్ ।
కం యోజయన్మనుజోఽర్థం లభేత
నిపాతయన్నష్టదృశం హి గర్తే ॥ ౧౫ ॥
లోకః స్వయం శ్రేయసి నష్టదృష్టి-
ర్యోఽర్థాన్ సమీహేత నికామకామః ।
అన్యోన్యవైరః సుఖలేశహేతో-
రనన్తదుఃఖం చ న వేద మూఢః ॥ ౧౬ ॥
ర్యోఽర్థాన్ సమీహేత నికామకామః ।
అన్యోన్యవైరః సుఖలేశహేతో-
రనన్తదుఃఖం చ న వేద మూఢః ॥ ౧౬ ॥
కస్తం స్వయం తదభిజ్ఞో విపశ్చిద్
అవిద్యాయామన్తరే వర్తమానమ్ ।
దృష్ట్వా పునస్తం సఘృణః కుబుద్ధిం
ప్రయోజయేదుత్పథగం యథాన్ధమ్ ॥ ౧౭ ॥
అవిద్యాయామన్తరే వర్తమానమ్ ।
దృష్ట్వా పునస్తం సఘృణః కుబుద్ధిం
ప్రయోజయేదుత్పథగం యథాన్ధమ్ ॥ ౧౭ ॥
గురుర్న స స్యాత్స్వజనో న స స్యాత్
పితా న స స్యాజ్జననీ న సా స్యాత్ ।
దైవం న తత్స్యాన్న పతిశ్చ స స్యా-
న్న మోచయేద్యః సముపేతమృత్యుమ్ ॥ ౧౮ ॥
పితా న స స్యాజ్జననీ న సా స్యాత్ ।
దైవం న తత్స్యాన్న పతిశ్చ స స్యా-
న్న మోచయేద్యః సముపేతమృత్యుమ్ ॥ ౧౮ ॥
ఇదం శరీరం మమ దుర్విభావ్యం
సత్త్వం హి మే హృదయం యత్ర ధర్మః ।
పృష్ఠే కృతో మే యదధర్మ ఆరాద్
అతో హి మామృషభం ప్రాహురార్యాః ॥ ౧౯ ॥
సత్త్వం హి మే హృదయం యత్ర ధర్మః ।
పృష్ఠే కృతో మే యదధర్మ ఆరాద్
అతో హి మామృషభం ప్రాహురార్యాః ॥ ౧౯ ॥
తస్మాద్భవన్తో హృదయేన జాతాః
సర్వే మహీయాంసమముం సనాభమ్ ।
అక్లిష్టబుద్ధ్యా భరతం భజధ్వం
శుశ్రూషణం తద్భరణం ప్రజానామ్ ॥ ౨౦ ॥
సర్వే మహీయాంసమముం సనాభమ్ ।
అక్లిష్టబుద్ధ్యా భరతం భజధ్వం
శుశ్రూషణం తద్భరణం ప్రజానామ్ ॥ ౨౦ ॥
భూతేషు వీరుద్భ్య ఉదుత్తమా యే
సరీసృపాస్తేషు సబోధనిష్ఠాః ।
తతో మనుష్యాః ప్రమథాస్తతోఽపి
గన్ధర్వసిద్ధా విబుధానుగా యే ॥ ౨౧ ॥
సరీసృపాస్తేషు సబోధనిష్ఠాః ।
తతో మనుష్యాః ప్రమథాస్తతోఽపి
గన్ధర్వసిద్ధా విబుధానుగా యే ॥ ౨౧ ॥
దేవాసురేభ్యో మఘవత్ప్రధానా
దక్షాదయో బ్రహ్మసుతాస్తు తేషామ్ ।
భవః పరః సోఽథ విరిఞ్చవీర్యః
స మత్పరోఽహం ద్విజదేవదేవః ॥ ౨౨ ॥
దక్షాదయో బ్రహ్మసుతాస్తు తేషామ్ ।
భవః పరః సోఽథ విరిఞ్చవీర్యః
స మత్పరోఽహం ద్విజదేవదేవః ॥ ౨౨ ॥
న బ్రాహ్మణైస్తులయే భూతమన్యత్
పశ్యామి విప్రాః కిమతః పరం తు ।
యస్మిన్నృభిః ప్రహుతం శ్రద్ధయాహ-
మశ్నామి కామం న తథాగ్నిహోత్రే ॥ ౨౩ ॥
పశ్యామి విప్రాః కిమతః పరం తు ।
యస్మిన్నృభిః ప్రహుతం శ్రద్ధయాహ-
మశ్నామి కామం న తథాగ్నిహోత్రే ॥ ౨౩ ॥
ధృతా తనూరుశతీ మే పురాణీ
యేనేహ సత్త్వం పరమం పవిత్రమ్ ।
శమో దమః సత్యమనుగ్రహశ్చ
తపస్తితిక్షానుభవశ్చ యత్ర ॥ ౨౪ ॥
యేనేహ సత్త్వం పరమం పవిత్రమ్ ।
శమో దమః సత్యమనుగ్రహశ్చ
తపస్తితిక్షానుభవశ్చ యత్ర ॥ ౨౪ ॥
మత్తోఽప్యనన్తాత్పరతః పరస్మాత్
స్వర్గాపవర్గాధిపతేర్న కిఞ్చిత్ ।
యేషాం కిము స్యాదితరేణ తేషా-
మకిఞ్చనానాం మయి భక్తిభాజామ్ ॥ ౨౫ ॥
స్వర్గాపవర్గాధిపతేర్న కిఞ్చిత్ ।
యేషాం కిము స్యాదితరేణ తేషా-
మకిఞ్చనానాం మయి భక్తిభాజామ్ ॥ ౨౫ ॥
సర్వాణి మద్ధిష్ణ్యతయా భవద్భి-
శ్చరాణి భూతాని సుతా ధ్రువాణి ।
సమ్భావితవ్యాని పదే పదే వో
వివిక్తదృగ్భిస్తదు హార్హణం మే ॥ ౨౬ ॥
శ్చరాణి భూతాని సుతా ధ్రువాణి ।
సమ్భావితవ్యాని పదే పదే వో
వివిక్తదృగ్భిస్తదు హార్హణం మే ॥ ౨౬ ॥
మనోవచోదృక్కరణేహితస్య
సాక్షాత్కృతం మే పరిబర్హణం హి ।
వినా పుమాన్ యేన మహావిమోహాత్
కృతాన్తపాశాన్న విమోక్తుమీశేత్ ॥ ౨౭ ॥
సాక్షాత్కృతం మే పరిబర్హణం హి ।
వినా పుమాన్ యేన మహావిమోహాత్
కృతాన్తపాశాన్న విమోక్తుమీశేత్ ॥ ౨౭ ॥
శ్రీశుక ఉవాచ
ఏవమనుశాస్యాత్మజాన్ స్వయమనుశిష్టానపి లోకానుశాసనార్థం మహానుభావః పరమసుహృద్భగవానృషభాపదేశ ఉపశమశీలానాముపరతకర్మణాం మహామునీనాం భక్తిజ్ఞానవైరాగ్యలక్షణం పారమహంస్యధర్మముపశిక్షమాణః స్వతనయశతజ్యేష్ఠం పరమభాగవతం భగవజ్జనపరాయణం భరతం ధరణిపాలనాయాభిషిచ్య స్వయం భవన ఏవోర్వరితశరీరమాత్రపరిగ్రహ ఉన్మత్త ఇవ గగనపరిధానః ప్రకీర్ణకేశ ఆత్మన్యారోపితాహవనీయో బ్రహ్మావర్తాత్ప్రవవ్రాజ ॥ ౨౮ ॥
ఏవమనుశాస్యాత్మజాన్ స్వయమనుశిష్టానపి లోకానుశాసనార్థం మహానుభావః పరమసుహృద్భగవానృషభాపదేశ ఉపశమశీలానాముపరతకర్మణాం మహామునీనాం భక్తిజ్ఞానవైరాగ్యలక్షణం పారమహంస్యధర్మముపశిక్షమాణః స్వతనయశతజ్యేష్ఠం పరమభాగవతం భగవజ్జనపరాయణం భరతం ధరణిపాలనాయాభిషిచ్య స్వయం భవన ఏవోర్వరితశరీరమాత్రపరిగ్రహ ఉన్మత్త ఇవ గగనపరిధానః ప్రకీర్ణకేశ ఆత్మన్యారోపితాహవనీయో బ్రహ్మావర్తాత్ప్రవవ్రాజ ॥ ౨౮ ॥
జడాన్ధమూకబధిరపిశాచోన్మాదకవదవధూతవేషోఽభిభాష్యమాణోఽపి జనానాం గృహీతమౌనవ్రతస్తూష్ణీం బభూవ ॥ ౨౯ ॥
తత్ర తత్ర పురగ్రామాకరఖేటవాటఖర్వటశిబిరవ్రజఘోషసార్థగిరివనాశ్రమాదిష్వనుపథమవనిచరాపసదైః పరిభూయమానో మక్షికాభిరివ వనగజస్తర్జనతాడనావమేహనష్ఠీవనగ్రావశకృద్రజఃప్రక్షేపపూతివాతదురుక్తై- స్తదవిగణయన్నేవాసత్సంస్థాన ఏతస్మిన్ దేహోపలక్షణే సదపదేశ ఉభయానుభవస్వరూపేణ స్వమహిమావస్థానేనాసమారోపితాహంమమాభిమానత్వాదవిఖణ్డితమనాః పృథివీమేకచరః పరిబభ్రామ ॥ ౩౦ ॥
అతిసుకుమారకరచరణోరఃస్థలవిపులబాహ్వంసగలవదనాద్యవయవవిన్యాసః ప్రకృతిసున్దరస్వభావహాససుముఖో నవనలినదలాయమానశిశిరతారారుణాయతనయనరుచిరః సదృశసుభగకపోలకర్ణకణ్ఠనాసో విగూఢస్మితవదనమహోత్సవేన పురవనితానాం మనసి కుసుమశరాసనముపదధానః పరాగవలమ్బమానకుటిలజటిలకపిశకేశభూరిభారోఽవధూతమలిననిజశరీరేణ గ్రహగృహీత ఇవాదృశ్యత ॥ ౩౧ ॥
యర్హి వావ స భగవాన్ లోకమిమం యోగస్యాద్ధా
ప్రతీపమివాచక్షాణస్తత్ప్రతిక్రియాకర్మ బీభత్సితమితి వ్రతమాజగరమాస్థితః శయాన ఏవాశ్నాతి పిబతి
ఖాదత్యవమేహతి
హదతి స్మ చేష్టమాన ఉచ్చరిత ఆదిగ్ధోద్దేశః ॥ ౩౨ ॥
ప్రతీపమివాచక్షాణస్తత్ప్రతిక్రియాకర్మ బీభత్సితమితి వ్రతమాజగరమాస్థితః శయాన ఏవాశ్నాతి పిబతి
ఖాదత్యవమేహతి
హదతి స్మ చేష్టమాన ఉచ్చరిత ఆదిగ్ధోద్దేశః ॥ ౩౨ ॥
తస్య హ యః పురీషసురభిసౌగన్ధ్యవాయుస్తం దేశం దశయోజనం సమన్తాత్
సురభిం
చకార ॥ ౩౩ ॥
సురభిం
చకార ॥ ౩౩ ॥
ఏవం గోమృగకాకచర్యయా వ్రజంస్తిష్ఠన్నాసీనః శయానః కాకమృగగోచరితః పిబతి ఖాదత్యవమేహతి స్మ ॥ ౩౪ ॥
ఇతి నానాయోగచర్యాచరణో భగవాన్ కైవల్యపతిఋర్షభోఽవిరతపరమమహానన్దానుభవ ఆత్మని సర్వేషాం భూతానామాత్మభూతే భగవతి వాసుదేవ ఆత్మనోఽవ్యవధానానన్తరోదరభావేన సిద్ధసమస్తార్థపరిపూర్ణో యోగైశ్వర్యాణి వైహాయసమనోజవాన్తర్ధానపరకాయప్రవేశదూరగ్రహణాదీని యదృచ్ఛయోపగతాని నాఞ్జసా నృప హృదయేనాభ్యనన్దత్ ॥ ౩౫ ॥