શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૫

ઋષભ ઉવાચ
નાયં દેહો દેહભાજાં નૃલોકે
કષ્ટાન્ કામાનર્હતે વિડ્ભુજાં યે ।
તપો દિવ્યં પુત્રકા યેન સત્ત્વં
શુદ્ધ્યેદ્યસ્માદ્ બ્રહ્મસૌખ્યં ત્વનન્તમ્ ॥ ૧ ॥

મહત્સેવાં દ્વારમાહુર્વિમુક્તે-
સ્તમોદ્વારં યોષિતાં સઙ્ગિસઙ્ગમ્ ।
મહાન્તસ્તે સમચિત્તાઃ પ્રશાન્તા
વિમન્યવઃ સુહૃદઃ સાધવો યે ॥ ૨ ॥

યે વા મયીશે કૃતસૌહૃદાર્થા
જનેષુ દેહમ્ભરવાર્તિકેષુ ।
ગૃહેષુ જાયાત્મજરાતિમત્સુ
ન પ્રીતિયુક્તા યાવદર્થાશ્ચ લોકે ॥ ૩ ॥

નૂનં પ્રમત્તઃ કુરુતે વિકર્મ
યદિન્દ્રિયપ્રીતય આપૃણોતિ ।
ન સાધુ મન્યે યત આત્મનોઽય-
મસન્નપિ ક્લેશદ આસ દેહઃ ॥ ૪ ॥

પરાભવસ્તાવદબોધજાતો
યાવન્ન જિજ્ઞાસત આત્મતત્ત્વમ્ ।
યાવત્ક્રિયાસ્તાવદિદં મનો વૈ
કર્માત્મકં યેન શરીરબન્ધઃ ॥ ૫ ॥

એવં મનઃ કર્મવશં પ્રયુઙ્ક્તે
અવિદ્યયાઽઽત્મન્યુપધીયમાને ।
પ્રીતિર્ન યાવન્મયિ વાસુદેવે
ન મુચ્યતે દેહયોગેન તાવત્ ॥ ૬ ॥

યદા ન પશ્યત્યયથા ગુણેહાં
સ્વાર્થે પ્રમત્તઃ સહસા વિપશ્ચિત્ ।
ગતસ્મૃતિર્વિન્દતિ તત્ર તાપા-
નાસાદ્ય મૈથુન્યમગારમજ્ઞઃ ॥ ૭ ॥

પુંસઃ સ્ત્રિયા મિથુનીભાવમેતં
તયોર્મિથો હૃદયગ્રન્થિમાહુઃ ।
અતો ગૃહક્ષેત્રસુતાપ્તવિત્તૈ-
ર્જનસ્ય મોહોઽયમહં મમેતિ ॥ ૮ ॥

યદા મનોહૃદયગ્રન્થિરસ્ય
કર્માનુબદ્ધો દૃઢ આશ્લથેત ।
તદા જનઃ સમ્પરિવર્તતેઽસ્માદ્
મુક્તઃ પરં યાત્યતિહાય હેતુમ્ ॥ ૯ ॥

હંસે ગુરૌ મયિ ભક્ત્યાનુવૃત્યા
વિતૃષ્ણયા દ્વન્દ્વતિતિક્ષયા ચ ।
સર્વત્ર જન્તોર્વ્યસનાવગત્યા
જિજ્ઞાસયા તપસેહાનિવૃત્ત્યા ॥ ૧૦ ॥

મત્કર્મભિર્મત્કથયા ચ નિત્યં
મદ્દેવસઙ્ગાદ્ ગુણકીર્તનાન્મે ।
નિર્વૈરસામ્યોપશમેન પુત્રા
જિહાસયા દેહગેહાત્મબુદ્ધેઃ ॥ ૧૧ ॥

અધ્યાત્મયોગેન વિવિક્તસેવયા
પ્રાણેન્દ્રિયાત્માભિજયેન સધ્ય્રક્ ।
સચ્છ્રદ્ધયા બ્રહ્મચર્યેણ શશ્વદ્
અસમ્પ્રમાદેન યમેન વાચામ્ ॥ ૧૨ ॥

સર્વત્ર મદ્ભાવવિચક્ષણેન
જ્ઞાનેન વિજ્ઞાનવિરાજિતેન ।
યોગેન ધૃત્યુદ્યમસત્ત્વયુક્તો
લિઙ્ગં વ્યપોહેત્કુશલોઽહમાખ્યમ્ ॥ ૧૩ ॥

કર્માશયં હૃદયગ્રન્થિબન્ધ-
મવિદ્યયાસાદિતમપ્રમત્તઃ ।
અનેન યોગેન યથોપદેશં
સમ્યગ્વ્યપોહ્યોપરમેત યોગાત્ ॥ ૧૪ ॥

પુત્રાંશ્ચ શિષ્યાંશ્ચ નૃપો ગુરુર્વા
મલ્લોકકામો મદનુગ્રહાર્થઃ ।
ઇત્થં વિમન્યુરનુશિષ્યાદતજ્જ્ઞાન્
ન યોજયેત્કર્મસુ કર્મમૂઢાન્ ।
કં યોજયન્મનુજોઽર્થં લભેત
નિપાતયન્નષ્ટદૃશં હિ ગર્તે ॥ ૧૫ ॥

લોકઃ સ્વયં શ્રેયસિ નષ્ટદૃષ્ટિ-
ર્યોઽર્થાન્ સમીહેત નિકામકામઃ ।
અન્યોન્યવૈરઃ સુખલેશહેતો-
રનન્તદુઃખં ચ ન વેદ મૂઢઃ ॥ ૧૬ ॥

કસ્તં સ્વયં તદભિજ્ઞો વિપશ્ચિદ્
અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પુનસ્તં સઘૃણઃ કુબુદ્ધિં
પ્રયોજયેદુત્પથગં યથાન્ધમ્ ॥ ૧૭ ॥

ગુરુર્ન સ સ્યાત્સ્વજનો ન સ સ્યાત્
પિતા ન સ સ્યાજ્જનની ન સા સ્યાત્ ।
દૈવં ન તત્સ્યાન્ન પતિશ્ચ સ સ્યા-
ન્ન મોચયેદ્યઃ સમુપેતમૃત્યુમ્ ॥ ૧૮ ॥

ઇદં શરીરં મમ દુર્વિભાવ્યં
સત્ત્વં હિ મે હૃદયં યત્ર ધર્મઃ ।
પૃષ્ઠે કૃતો મે યદધર્મ આરાદ્
અતો હિ મામૃષભં પ્રાહુરાર્યાઃ ॥ ૧૯ ॥

તસ્માદ્ભવન્તો હૃદયેન જાતાઃ
સર્વે મહીયાંસમમું સનાભમ્ ।
અક્લિષ્ટબુદ્ધ્યા ભરતં ભજધ્વં
શુશ્રૂષણં તદ્ભરણં પ્રજાનામ્ ॥ ૨૦ ॥

ભૂતેષુ વીરુદ્ભ્ય ઉદુત્તમા યે
સરીસૃપાસ્તેષુ સબોધનિષ્ઠાઃ ।
તતો મનુષ્યાઃ પ્રમથાસ્તતોઽપિ
ગન્ધર્વસિદ્ધા વિબુધાનુગા યે ॥ ૨૧ ॥

દેવાસુરેભ્યો મઘવત્પ્રધાના
દક્ષાદયો બ્રહ્મસુતાસ્તુ તેષામ્ ।
ભવઃ પરઃ સોઽથ વિરિઞ્ચવીર્યઃ
સ મત્પરોઽહં દ્વિજદેવદેવઃ ॥ ૨૨ ॥

ન બ્રાહ્મણૈસ્તુલયે ભૂતમન્યત્
પશ્યામિ વિપ્રાઃ કિમતઃ પરં તુ ।
યસ્મિન્નૃભિઃ પ્રહુતં શ્રદ્ધયાહ-
મશ્નામિ કામં ન તથાગ્નિહોત્રે ॥ ૨૩ ॥

ધૃતા તનૂરુશતી મે પુરાણી
યેનેહ સત્ત્વં પરમં પવિત્રમ્ ।
શમો દમઃ સત્યમનુગ્રહશ્ચ
તપસ્તિતિક્ષાનુભવશ્ચ યત્ર ॥ ૨૪ ॥

મત્તોઽપ્યનન્તાત્પરતઃ પરસ્માત્
સ્વર્ગાપવર્ગાધિપતેર્ન કિઞ્ચિત્ ।
યેષાં કિમુ સ્યાદિતરેણ તેષા-
મકિઞ્ચનાનાં મયિ ભક્તિભાજામ્ ॥ ૨૫ ॥

સર્વાણિ મદ્ધિષ્ણ્યતયા ભવદ્ભિ-
શ્ચરાણિ ભૂતાનિ સુતા ધ્રુવાણિ ।
સમ્ભાવિતવ્યાનિ પદે પદે વો
વિવિક્તદૃગ્ભિસ્તદુ હાર્હણં મે ॥ ૨૬ ॥

મનોવચોદૃક્કરણેહિતસ્ય
સાક્ષાત્કૃતં મે પરિબર્હણં હિ ।
વિના પુમાન્ યેન મહાવિમોહાત્
કૃતાન્તપાશાન્ન વિમોક્તુમીશેત્ ॥ ૨૭ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
એવમનુશાસ્યાત્મજાન્ સ્વયમનુશિષ્ટાનપિ લોકાનુશાસનાર્થં મહાનુભાવઃ પરમસુહૃદ્ભગવાનૃષભાપદેશ ઉપશમશીલાનામુપરતકર્મણાં મહામુનીનાં ભક્તિજ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણં પારમહંસ્યધર્મમુપશિક્ષમાણઃ સ્વતનયશતજ્યેષ્ઠં પરમભાગવતં ભગવજ્જનપરાયણં ભરતં ધરણિપાલનાયાભિષિચ્ય સ્વયં ભવન એવોર્વરિતશરીરમાત્રપરિગ્રહ ઉન્મત્ત ઇવ ગગનપરિધાનઃ પ્રકીર્ણકેશ આત્મન્યારોપિતાહવનીયો બ્રહ્માવર્તાત્પ્રવવ્રાજ ॥ ૨૮ ॥

જડાન્ધમૂકબધિરપિશાચોન્માદકવદવધૂતવેષોઽભિભાષ્યમાણોઽપિ જનાનાં ગૃહીતમૌનવ્રતસ્તૂષ્ણીં બભૂવ ॥ ૨૯ ॥

તત્ર તત્ર પુરગ્રામાકરખેટવાટખર્વટશિબિરવ્રજઘોષસાર્થગિરિવનાશ્રમાદિષ્વનુપથમવનિચરાપસદૈઃ પરિભૂયમાનો મક્ષિકાભિરિવ વનગજસ્તર્જનતાડનાવમેહનષ્ઠીવનગ્રાવશકૃદ્રજઃપ્રક્ષેપપૂતિવાતદુરુક્તૈ- સ્તદવિગણયન્નેવાસત્સંસ્થાન એતસ્મિન્ દેહોપલક્ષણે સદપદેશ ઉભયાનુભવસ્વરૂપેણ સ્વમહિમાવસ્થાનેનાસમારોપિતાહંમમાભિમાનત્વાદવિખણ્ડિતમનાઃ પૃથિવીમેકચરઃ પરિબભ્રામ ॥ ૩૦ ॥

અતિસુકુમારકરચરણોરઃસ્થલવિપુલબાહ્વંસગલવદનાદ્યવયવવિન્યાસઃ પ્રકૃતિસુન્દરસ્વભાવહાસસુમુખો નવનલિનદલાયમાનશિશિરતારારુણાયતનયનરુચિરઃ સદૃશસુભગકપોલકર્ણકણ્ઠનાસો વિગૂઢસ્મિતવદનમહોત્સવેન પુરવનિતાનાં મનસિ કુસુમશરાસનમુપદધાનઃ પરાગવલમ્બમાનકુટિલજટિલકપિશકેશભૂરિભારોઽવધૂતમલિનનિજશરીરેણ ગ્રહગૃહીત ઇવાદૃશ્યત ॥ ૩૧ ॥

યર્હિ વાવ સ ભગવાન્ લોકમિમં યોગસ્યાદ્ધા
પ્રતીપમિવાચક્ષાણસ્તત્પ્રતિક્રિયાકર્મ બીભત્સિતમિતિ વ્રતમાજગરમાસ્થિતઃ શયાન એવાશ્નાતિ પિબતિ
ખાદત્યવમેહતિ
હદતિ સ્મ ચેષ્ટમાન ઉચ્ચરિત આદિગ્ધોદ્દેશઃ ॥ ૩૨ ॥

તસ્ય હ યઃ પુરીષસુરભિસૌગન્ધ્યવાયુસ્તં દેશં દશયોજનં સમન્તાત્
સુરભિં
ચકાર ॥ ૩૩ ॥

એવં ગોમૃગકાકચર્યયા વ્રજંસ્તિષ્ઠન્નાસીનઃ શયાનઃ કાકમૃગગોચરિતઃ પિબતિ ખાદત્યવમેહતિ સ્મ ॥ ૩૪ ॥

ઇતિ નાનાયોગચર્યાચરણો ભગવાન્ કૈવલ્યપતિઋર્ષભોઽવિરતપરમમહાનન્દાનુભવ આત્મનિ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મભૂતે ભગવતિ વાસુદેવ આત્મનોઽવ્યવધાનાનન્તરોદરભાવેન સિદ્ધસમસ્તાર્થપરિપૂર્ણો યોગૈશ્વર્યાણિ વૈહાયસમનોજવાન્તર્ધાનપરકાયપ્રવેશદૂરગ્રહણાદીનિ યદૃચ્છયોપગતાનિ નાઞ્જસા નૃપ હૃદયેનાભ્યનન્દત્ ॥ ૩૫ ॥