શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૮

શ્રીશુક ઉવાચ
એકદા તુ મહાનદ્યાં કૃતાભિષેકનૈયમિકાવશ્યકો બ્રહ્માક્ષરમભિગૃણાનો મુહૂર્તત્રયમુદકાન્ત ઉપવિવેશ ॥ ૧ ॥

તત્ર તદા રાજન્ હરિણી પિપાસયા જલાશયાભ્યાશમેકૈવોપજગામ ॥ ૨ ॥

તયા પેપીયમાન ઉદકે તાવદેવાવિદૂરેણ નદતો મૃગપતેરુન્નાદો લોકભયઙ્કર ઉદપતત્ ॥ ૩ ॥

તમુપશ્રુત્ય સા મૃગવધૂઃ પ્રકૃતિવિક્લવા ચકિતનિરીક્ષણા સુતરામપિહરિભયાભિનિવેશવ્યગ્રહૃદયા પારિપ્લવદૃષ્ટિરગતતૃષા ભયાત્ સહસૈવોચ્ચક્રામ ॥ ૪ ॥

તસ્યા ઉત્પતન્ત્યા અન્તર્વત્ન્યા ઉરુભયાવગલિતો યોનિનિર્ગતો ગર્ભઃ સ્રોતસિ નિપપાત ॥ ૫ ॥

તત્પ્રસવોત્સર્પણભયખેદાતુરા સ્વગણેન વિયુજ્યમાના કસ્યાઞ્ચિદ્દર્યાં કૃષ્ણસારસતી નિપપાતાથ ચ મમાર ॥ ૬ ॥

તં ત્વેણકુણકં કૃપણં સ્રોતસાનૂહ્યમાનમભિવીક્ષ્યાપવિદ્ધં બન્ધુરિવાનુકમ્પયા રાજર્ષિર્ભરત આદાય મૃતમાતરમિત્યાશ્રમપદમનયત્ ॥ ૭ ॥

તસ્ય હ વા એણકુણક ઉચ્ચૈરેતસ્મિન્ કૃતનિજાભિમાનસ્યાહરહસ્તત્પોષણપાલનલાલનપ્રીણનાનુધ્યાનેનાત્મનિયમાઃ સહયમાઃ પુરુષપરિચર્યાદય એકૈકશઃ કતિપયેનાહર્ગણેન વિયુજ્યમાનાઃ કિલ સર્વ એવોદવસન્ ॥ ૮ ॥

અહો બતાયં હરિણકુણકઃ કૃપણ ઈશ્વરરથચરણપરિભ્રમણરયેણ સ્વગણસુહૃદ્ બન્ધુભ્યઃ પરિવર્જિતઃ શરણં ચ મોપસાદિતો મામેવ માતાપિતરૌ ભ્રાતૃજ્ઞાતીન્ યૌથિકાંશ્ચૈવોપેયાય નાન્યં કઞ્ચન વેદ મય્યતિવિસ્રબ્ધશ્ચાત એવ મયા મત્પરાયણસ્ય પોષણપાલનપ્રીણનલાલનમનસૂયુનાનુષ્ઠેયં શરણ્યોપેક્ષાદોષવિદુષા ॥ ૯ ॥

નૂનં હ્યાર્યાઃ સાધવ ઉપશમશીલાઃ કૃપણસુહૃદ એવંવિધાર્થે સ્વાર્થાનપિ ગુરુતરાનુપેક્ષન્તે ॥ ૧૦ ॥

ઇતિ કૃતાનુષઙ્ગ આસનશયનાટનસ્નાનાશનાદિષુ સહ મૃગજહુના સ્નેહાનુબદ્ધહૃદય આસીત્ ॥ ૧૧ ॥

કુશકુસુમસમિત્પલાશફલમૂલોદકાન્યાહરિષ્યમાણો વૃકસાલાવૃકાદિભ્યો ભયમાશંસમાનો યદા સહ હરિણકુણકેન વનં સમાવિશતિ ॥ ૧૨ ॥

પથિષુ ચ મુગ્ધભાવેન તત્ર તત્ર વિષક્તમતિપ્રણયભરહૃદયઃ કાર્પણ્યાત્સ્કન્ધેનોદ્વહતિ એવમુત્સઙ્ગ ઉરસિ ચાધાયોપલાલયન્મુદં પરમામવાપ ॥ ૧૩ ॥

ક્રિયાયાં નિર્વર્ત્યમાનાયામન્તરાલેઽપ્યુત્થાયોત્થાય યદૈનમભિચક્ષીત તર્હિ વાવ સ વર્ષપતિઃ પ્રકૃતિસ્થેન મનસા તસ્મા આશિષ આશાસ્તે સ્વસ્તિ સ્તાદ્વત્સ તે સર્વત ઇતિ ॥ ૧૪ ॥

અન્યદા ભૃશમુદ્વિગ્નમના નષ્ટદ્રવિણ ઇવ કૃપણઃ સકરુણમતિતર્ષેણ હરિણકુણક વિરહવિહ્વલહૃદયસન્તાપસ્તમેવાનુશોચન્ કિલ કશ્મલં મહદભિરમ્ભિત ઇતિ હોવાચ ॥ ૧૫ ॥

અપિ બત સ વૈ કૃપણ એણબાલકો મૃતહરિણીસુતોઽહો મમાનાર્યસ્ય શઠકિરાતમતેરકૃતસુકૃતસ્ય કૃતવિસ્રમ્ભ આત્મપ્રત્યયેન તદવિગણયન્ સુજન ઇવાગમિષ્યતિ ॥ ૧૬ ॥

અપિ ક્ષેમેણાસ્મિન્નાશ્રમોપવને શષ્પાણિ ચરન્તં દેવગુપ્તં દ્રક્ષ્યામિ ॥ ૧૭ ॥

અપિ ચ ન વૃકઃ સાલાવૃકોઽન્યતમો વા નૈકચર એકચરો વા ભક્ષયતિ ॥ ૧૮ ॥

નિમ્લોચતિ હ ભગવાન્ સકલજગત્ક્ષેમોદયસ્ત્રય્યાત્માદ્યાપિ મમ ન મૃગવધૂન્યાસ આગચ્છતિ ॥ ૧૯ ॥

અપિસ્વિદકૃતસુકૃતમાગત્ય માં સુખયિષ્યતિ હરિણરાજકુમારો વિવિધરુચિરદર્શનીયનિજમૃગદારકવિનોદૈરસન્તોષં સ્વાનામપનુદન્ ॥ ૨૦ ॥

ક્ષ્વેલિકાયાં માં મૃષાસમાધિનાઽઽમીલિતદૃશં પ્રેમસંરમ્ભેણ ચકિતચકિત આગત્ય પૃષદપરુષવિષાણાગ્રેણ લુઠતિ ॥ ૨૧ ॥

આસાદિતહવિષિ બર્હિષિ દૂષિતે મયોપાલબ્ધો ભીતભીતઃ સપદ્યુપરતરાસ ઋષિકુમારવદવહિતકરણકલાપ આસ્તે ॥ ૨૨ ॥

કિં વા અરે આચરિતં તપસ્તપસ્વિન્યાનયા યદિયમવનિઃ સવિનયકૃષ્ણસારતનયતનુતરસુભગશિવતમાખરખુરપદપઙ્ક્તિભિર્દ્રવિણવિધુરાતુરસ્ય કૃપણસ્ય મમ દ્રવિણપદવીં સૂચયન્ત્યાત્માનં ચ સર્વતઃ કૃતકૌતુકં દ્વિજાનાં સ્વર્ગાપવર્ગકામાનાં દેવયજનં કરોતિ ॥ ૨૩ ॥

અપિસ્વિદસૌ ભગવાનુડુપતિરેનં મૃગપતિભયાન્મૃતમાતરં મૃગબાલકં સ્વાશ્રમપરિભ્રષ્ટમનુકમ્પયા કૃપણજનવત્સલઃ પરિપાતિ ॥ ૨૪ ॥

કિં વાઽઽત્મજવિશ્લેષજ્વરદવદહનશિખાભિરુપતપ્યમાનહૃદયસ્થલનલિનીકં મામુપસૃતમૃગીતનયં શિશિરશાન્તાનુરાગગુણિતનિજવદનસલિલામૃતમયગભસ્તિભિઃ સ્વધયતીતિ ચ ॥ ૨૫ ॥

એવમઘટમાનમનોરથાકુલહૃદયો મૃગદારકાભાસેન સ્વારબ્ધકર્મણા યોગારમ્ભણતો વિભ્રંશિતઃ સ યોગતાપસો ભગવદારાધનલક્ષણાચ્ચ કથમિતરથા જાત્યન્તર એણકુણક આસઙ્ગઃ સાક્ષાન્નિઃશ્રેયસપ્રતિપક્ષતયા પ્રાક્પરિત્યક્તદુસ્ત્યજહૃદયાભિજાતસ્ય તસ્યૈવમન્તરાયવિહત યોગારમ્ભણસ્ય રાજર્ષેર્ભરતસ્ય તાવન્મૃગાર્ભકપોષણપાલનપ્રીણનલાલનાનુષઙ્ગેણાવિગણયત આત્માનમહિરિવાખુબિલં દુરતિક્રમઃ કાલઃ કરાલરભસ આપદ્યત ॥ ૨૬ ॥

તદાનીમપિ પાર્શ્વવર્તિનમાત્મજમિવાનુશોચન્તમભિવીક્ષમાણો મૃગ એવાભિનિવેશિતમના વિસૃજ્ય લોકમિમં સહ મૃગેણ કલેવરં મૃતમનુ ન મૃતજન્માનુસ્મૃતિરિતરવન્મૃગશરીરમવાપ ॥ ૨૭ ॥

તત્રાપિ હ વા આત્મનો મૃગત્વકારણં
ભગવદારાધનસમીહાનુભાવેનાનુસ્મૃત્ય
ભૃશમનુતપ્યમાન આહ ॥ ૨૮ ॥

અહો કષ્ટં ભ્રષ્ટોઽહમાત્મવતામનુપથાદ્યદ્વિમુક્તસમસ્તસઙ્ગસ્ય વિવિક્તપુણ્યારણ્યશરણસ્યાત્મવત આત્મનિ સર્વેષામાત્મનાં ભગવતિ વાસુદેવે તદનુશ્રવણમનનસઙ્કીર્તનારાધનાનુસ્મરણાભિયોગેનાશૂન્યસકલયામેન કાલેન સમાવેશિતં સમાહિતં કાર્ત્સ્ન્યેન મનસ્તત્તુ પુનર્મમાબુધસ્યારાન્મૃગસુતમનુ પરિસુસ્રાવ ॥ ૨૯ ॥

ઇત્યેવં નિગૂઢનિર્વેદો વિસૃજ્ય મૃગીં માતરં પુનર્ભગવત્ક્ષેત્રમુપશમશીલમુનિગણદયિતં શાલગ્રામં પુલસ્ત્યપુલહાશ્રમં કાલઞ્જરાત્પ્રત્યાજગામ ॥ ૩૦ ॥

તસ્મિન્નપિ કાલં પ્રતીક્ષમાણઃ સઙ્ગાચ્ચ ભૃશમુદ્વિગ્ન
આત્મસહચરઃ શુષ્કપર્ણતૃણવીરુધા વર્તમાનો
મૃગત્વનિમિત્તાવસાનમેવ ગણયન્ મૃગશરીરં
તીર્થોદકક્લિન્નમુત્સસર્જ