శ్రీశుక ఉవాచ
ఏకదా తు మహానద్యాం కృతాభిషేకనైయమికావశ్యకో బ్రహ్మాక్షరమభిగృణానో ముహూర్తత్రయముదకాన్త ఉపవివేశ ॥ ౧ ॥
ఏకదా తు మహానద్యాం కృతాభిషేకనైయమికావశ్యకో బ్రహ్మాక్షరమభిగృణానో ముహూర్తత్రయముదకాన్త ఉపవివేశ ॥ ౧ ॥
తత్ర తదా రాజన్ హరిణీ పిపాసయా జలాశయాభ్యాశమేకైవోపజగామ ॥ ౨ ॥
తయా పేపీయమాన ఉదకే తావదేవావిదూరేణ నదతో మృగపతేరున్నాదో లోకభయఙ్కర ఉదపతత్ ॥ ౩ ॥
తముపశ్రుత్య సా మృగవధూః ప్రకృతివిక్లవా చకితనిరీక్షణా సుతరామపిహరిభయాభినివేశవ్యగ్రహృదయా పారిప్లవదృష్టిరగతతృషా భయాత్ సహసైవోచ్చక్రామ ॥ ౪ ॥
తస్యా ఉత్పతన్త్యా అన్తర్వత్న్యా ఉరుభయావగలితో యోనినిర్గతో గర్భః స్రోతసి నిపపాత ॥ ౫ ॥
తత్ప్రసవోత్సర్పణభయఖేదాతురా స్వగణేన వియుజ్యమానా కస్యాఞ్చిద్దర్యాం కృష్ణసారసతీ నిపపాతాథ చ మమార ॥ ౬ ॥
తం త్వేణకుణకం కృపణం స్రోతసానూహ్యమానమభివీక్ష్యాపవిద్ధం బన్ధురివానుకమ్పయా రాజర్షిర్భరత ఆదాయ మృతమాతరమిత్యాశ్రమపదమనయత్ ॥ ౭ ॥
తస్య హ వా ఏణకుణక ఉచ్చైరేతస్మిన్ కృతనిజాభిమానస్యాహరహస్తత్పోషణపాలనలాలనప్రీణనానుధ్యానేనాత్మనియమాః సహయమాః పురుషపరిచర్యాదయ ఏకైకశః కతిపయేనాహర్గణేన వియుజ్యమానాః కిల సర్వ ఏవోదవసన్ ॥ ౮ ॥
అహో బతాయం హరిణకుణకః కృపణ ఈశ్వరరథచరణపరిభ్రమణరయేణ స్వగణసుహృద్ బన్ధుభ్యః పరివర్జితః శరణం చ మోపసాదితో మామేవ మాతాపితరౌ భ్రాతృజ్ఞాతీన్ యౌథికాంశ్చైవోపేయాయ నాన్యం కఞ్చన వేద మయ్యతివిస్రబ్ధశ్చాత ఏవ మయా మత్పరాయణస్య పోషణపాలనప్రీణనలాలనమనసూయునానుష్ఠేయం శరణ్యోపేక్షాదోషవిదుషా ॥ ౯ ॥
నూనం హ్యార్యాః సాధవ ఉపశమశీలాః కృపణసుహృద ఏవంవిధార్థే స్వార్థానపి గురుతరానుపేక్షన్తే ॥ ౧౦ ॥
ఇతి కృతానుషఙ్గ ఆసనశయనాటనస్నానాశనాదిషు సహ మృగజహునా స్నేహానుబద్ధహృదయ ఆసీత్ ॥ ౧౧ ॥
కుశకుసుమసమిత్పలాశఫలమూలోదకాన్యాహరిష్యమాణో వృకసాలావృకాదిభ్యో భయమాశంసమానో యదా సహ హరిణకుణకేన వనం సమావిశతి ॥ ౧౨ ॥
పథిషు చ ముగ్ధభావేన తత్ర తత్ర విషక్తమతిప్రణయభరహృదయః కార్పణ్యాత్స్కన్ధేనోద్వహతి ఏవముత్సఙ్గ ఉరసి చాధాయోపలాలయన్ముదం పరమామవాప ॥ ౧౩ ॥
క్రియాయాం నిర్వర్త్యమానాయామన్తరాలేఽప్యుత్థాయోత్థాయ యదైనమభిచక్షీత తర్హి వావ స వర్షపతిః ప్రకృతిస్థేన మనసా తస్మా ఆశిష ఆశాస్తే స్వస్తి స్తాద్వత్స తే సర్వత ఇతి ॥ ౧౪ ॥
అన్యదా భృశముద్విగ్నమనా నష్టద్రవిణ ఇవ కృపణః సకరుణమతితర్షేణ హరిణకుణక విరహవిహ్వలహృదయసన్తాపస్తమేవానుశోచన్ కిల కశ్మలం మహదభిరమ్భిత ఇతి హోవాచ ॥ ౧౫ ॥
అపి బత స వై కృపణ ఏణబాలకో మృతహరిణీసుతోఽహో మమానార్యస్య శఠకిరాతమతేరకృతసుకృతస్య కృతవిస్రమ్భ ఆత్మప్రత్యయేన తదవిగణయన్ సుజన ఇవాగమిష్యతి ॥ ౧౬ ॥
అపి క్షేమేణాస్మిన్నాశ్రమోపవనే శష్పాణి చరన్తం దేవగుప్తం ద్రక్ష్యామి ॥ ౧౭ ॥
అపి చ న వృకః సాలావృకోఽన్యతమో వా నైకచర ఏకచరో వా భక్షయతి ॥ ౧౮ ॥
నిమ్లోచతి హ భగవాన్ సకలజగత్క్షేమోదయస్త్రయ్యాత్మాద్యాపి మమ న మృగవధూన్యాస ఆగచ్ఛతి ॥ ౧౯ ॥
అపిస్విదకృతసుకృతమాగత్య మాం సుఖయిష్యతి హరిణరాజకుమారో వివిధరుచిరదర్శనీయనిజమృగదారకవినోదైరసన్తోషం స్వానామపనుదన్ ॥ ౨౦ ॥
క్ష్వేలికాయాం మాం మృషాసమాధినాఽఽమీలితదృశం ప్రేమసంరమ్భేణ చకితచకిత ఆగత్య పృషదపరుషవిషాణాగ్రేణ లుఠతి ॥ ౨౧ ॥
ఆసాదితహవిషి బర్హిషి దూషితే మయోపాలబ్ధో భీతభీతః సపద్యుపరతరాస ఋషికుమారవదవహితకరణకలాప ఆస్తే ॥ ౨౨ ॥
కిం వా అరే ఆచరితం తపస్తపస్విన్యానయా యదియమవనిః సవినయకృష్ణసారతనయతనుతరసుభగశివతమాఖరఖురపదపఙ్క్తిభిర్ద్రవిణవిధురాతురస్య కృపణస్య మమ ద్రవిణపదవీం సూచయన్త్యాత్మానం చ సర్వతః కృతకౌతుకం ద్విజానాం స్వర్గాపవర్గకామానాం దేవయజనం కరోతి ॥ ౨౩ ॥
అపిస్విదసౌ భగవానుడుపతిరేనం మృగపతిభయాన్మృతమాతరం మృగబాలకం స్వాశ్రమపరిభ్రష్టమనుకమ్పయా కృపణజనవత్సలః పరిపాతి ॥ ౨౪ ॥
కిం వాఽఽత్మజవిశ్లేషజ్వరదవదహనశిఖాభిరుపతప్యమానహృదయస్థలనలినీకం మాముపసృతమృగీతనయం శిశిరశాన్తానురాగగుణితనిజవదనసలిలామృతమయగభస్తిభిః స్వధయతీతి చ ॥ ౨౫ ॥
ఏవమఘటమానమనోరథాకులహృదయో మృగదారకాభాసేన స్వారబ్ధకర్మణా యోగారమ్భణతో విభ్రంశితః స యోగతాపసో భగవదారాధనలక్షణాచ్చ కథమితరథా జాత్యన్తర ఏణకుణక ఆసఙ్గః సాక్షాన్నిఃశ్రేయసప్రతిపక్షతయా ప్రాక్పరిత్యక్తదుస్త్యజహృదయాభిజాతస్య తస్యైవమన్తరాయవిహత యోగారమ్భణస్య రాజర్షేర్భరతస్య తావన్మృగార్భకపోషణపాలనప్రీణనలాలనానుషఙ్గేణావిగణయత ఆత్మానమహిరివాఖుబిలం దురతిక్రమః కాలః కరాలరభస ఆపద్యత ॥ ౨౬ ॥
తదానీమపి పార్శ్వవర్తినమాత్మజమివానుశోచన్తమభివీక్షమాణో మృగ ఏవాభినివేశితమనా విసృజ్య లోకమిమం సహ మృగేణ కలేవరం మృతమను న మృతజన్మానుస్మృతిరితరవన్మృగశరీరమవాప ॥ ౨౭ ॥
తత్రాపి హ వా ఆత్మనో మృగత్వకారణం
భగవదారాధనసమీహానుభావేనానుస్మృత్య
భృశమనుతప్యమాన ఆహ ॥ ౨౮ ॥
భగవదారాధనసమీహానుభావేనానుస్మృత్య
భృశమనుతప్యమాన ఆహ ॥ ౨౮ ॥
అహో కష్టం భ్రష్టోఽహమాత్మవతామనుపథాద్యద్విముక్తసమస్తసఙ్గస్య వివిక్తపుణ్యారణ్యశరణస్యాత్మవత ఆత్మని సర్వేషామాత్మనాం భగవతి వాసుదేవే తదనుశ్రవణమననసఙ్కీర్తనారాధనానుస్మరణాభియోగేనాశూన్యసకలయామేన కాలేన సమావేశితం సమాహితం కార్త్స్న్యేన మనస్తత్తు పునర్మమాబుధస్యారాన్మృగసుతమను పరిసుస్రావ ॥ ౨౯ ॥
ఇత్యేవం నిగూఢనిర్వేదో విసృజ్య మృగీం మాతరం పునర్భగవత్క్షేత్రముపశమశీలమునిగణదయితం శాలగ్రామం పులస్త్యపులహాశ్రమం కాలఞ్జరాత్ప్రత్యాజగామ ॥ ౩౦ ॥
తస్మిన్నపి కాలం ప్రతీక్షమాణః సఙ్గాచ్చ భృశముద్విగ్న
ఆత్మసహచరః శుష్కపర్ణతృణవీరుధా వర్తమానో
మృగత్వనిమిత్తావసానమేవ గణయన్ మృగశరీరం
తీర్థోదకక్లిన్నముత్ససర్జ
ఆత్మసహచరః శుష్కపర్ణతృణవీరుధా వర్తమానో
మృగత్వనిమిత్తావసానమేవ గణయన్ మృగశరీరం
తీర్థోదకక్లిన్నముత్ససర్జ