શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૬.૧

શ્રીપરીક્ષિદુવાચ
નિવૃત્તિમાર્ગઃ કથિત આદૌ ભગવતા યથા ।
ક્રમયોગોપલબ્ધેન બ્રહ્મણા યદસંસૃતિઃ ॥ ૧ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણશ્ચૈવ ત્રૈગુણ્યવિષયો મુને ।
યોઽસાવલીનપ્રકૃતેર્ગુણસર્ગઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૨ ॥

અધર્મલક્ષણા નાના નરકાશ્ચાનુવર્ણિતાઃ ।
મન્વન્તરશ્ચ વ્યાખ્યાત આદ્યઃ સ્વાયમ્ભુવો યતઃ ॥ ૩ ॥

પ્રિયવ્રતોત્તાનપદોર્વંશસ્તચ્ચરિતાનિ ચ ।
દ્વીપવર્ષસમુદ્રાદ્રિનદ્યુદ્યાનવનસ્પતીન્ ॥ ૪ ॥

ધરામણ્ડલસંસ્થાનં ભાગલક્ષણમાનતઃ ।
જ્યોતિષાં વિવરાણાં ચ યથેદમસૃજદ્વિભુઃ ॥ ૫ ॥

અધુનેહ મહાભાગ યથૈવ નરકાન્નરઃ ।
નાનોગ્રયાતનાન્નેયાત્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૬ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ન ચેદિહૈવાપચિતિં યથાંહસઃ
કૃતસ્ય કુર્યાન્મનઉક્તપાણિભિઃ ।
ધ્રુવં સ વૈ પ્રેત્ય નરકાનુપૈતિ
યે કીર્તિતા મે ભવતસ્તિગ્મયાતનાઃ ॥ ૭ ॥

તસ્માત્પુરૈવાશ્વિહ પાપનિષ્કૃતૌ
યતેત મૃત્યોરવિપદ્યતાત્મના ।
દોષસ્ય દૃષ્ટ્વા ગુરુલાઘવં યથા
ભિષક્ ચિકિત્સેત રુજાં નિદાનવિત્ ॥ ૮ ॥

શ્રીરાજોવાચ
દૃષ્ટશ્રુતાભ્યાં યત્પાપં જાનન્નપ્યાત્મનોઽહિતમ્ ।
કરોતિ ભૂયો વિવશઃ પ્રાયશ્ચિત્તમથો કથમ્ ॥ ૯ ॥

ક્વચિન્નિવર્તતેઽભદ્રાત્ક્વચિચ્ચરતિ તત્પુનઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમથોઽપાર્થં મન્યે કુઞ્જરશૌચવત્ ॥ ૧૦ ॥

શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
કર્મણા કર્મનિર્હારો ન હ્યાત્યન્તિક ઇષ્યતે ।
અવિદ્વદધિકારિત્વાત્પ્રાયશ્ચિત્તં વિમર્શનમ્ ॥ ૧૧ ॥

નાશ્નતઃ પથ્યમેવાન્નં વ્યાધયોઽભિભવન્તિ હિ ।
એવં નિયમકૃદ્રાજન્ શનૈઃ ક્ષેમાય કલ્પતે ॥ ૧૨ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શમેન ચ દમેન ચ ।
ત્યાગેન સત્યશૌચાભ્યાં યમેન નિયમેન વા ॥ ૧૩ ॥

દેહવાગ્બુદ્ધિજં ધીરા ધર્મજ્ઞાઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
ક્ષિપન્ત્યઘં મહદપિ વેણુગુલ્મમિવાનલઃ ॥ ૧૪ ॥

કેચિત્કેવલયા ભક્ત્યા વાસુદેવપરાયણાઃ ।
અઘં ધુન્વન્તિ કાર્ત્સ્ન્યેન નીહારમિવ ભાસ્કરઃ ॥ ૧૫ ॥

ન તથા હ્યઘવાન્ રાજન્પૂયેત તપઆદિભિઃ ।
યથા કૃષ્ણાર્પિતપ્રાણસ્તત્પુરુષનિષેવયા ॥ ૧૬ ॥

સધ્રીચીનો હ્યયં લોકે પન્થાઃ ક્ષેમોઽકુતોભયઃ ।
સુશીલાઃ સાધવો યત્ર નારાયણપરાયણાઃ ॥ ૧૭ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ચીર્ણાનિ નારાયણપરાઙ્મુખમ્ ।
ન નિષ્પુનન્તિ રાજેન્દ્ર સુરાકુમ્ભમિવાપગાઃ ॥ ૧૮ ॥

સકૃન્મનઃ કૃષ્ણપદારવિન્દયો-
ર્નિવેશિતં તદ્ગુણરાગિ યૈરિહ ।
ન તે યમં પાશભૃતશ્ચ તદ્ભટાન્
સ્વપ્નેઽપિ પશ્યન્તિ હિ ચીર્ણનિષ્કૃતાઃ ॥ ૧૯ ॥

અત્ર ચોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
દૂતાનાં વિષ્ણુયમયોઃ સંવાદસ્તં નિબોધ મે ॥ ૨૦ ॥

કાન્યકુબ્જે દ્વિજઃ કશ્ચિદ્દાસીપતિરજામિલઃ ।
નામ્ના નષ્ટસદાચારો દાસ્યાઃ સંસર્ગદૂષિતઃ ॥ ૨૧ ॥

બન્દ્યક્ષૈઃ કૈતવૈશ્ચૌર્યૈર્ગર્હિતાં વૃત્તિમાસ્થિતઃ ।
બિભ્રત્કુટુમ્બમશુચિર્યાતયામાસ દેહિનઃ ॥ ૨૨ ॥

એવં નિવસતસ્તસ્ય લાલયાનસ્ય તત્સુતાન્ ।
કાલોઽત્યગાન્મહાન્ રાજન્નષ્ટાશીત્યાયુષઃ સમાઃ ॥ ૨૩ ॥

તસ્ય પ્રવયસઃ પુત્રા દશ તેષાં તુ યોઽવમઃ ।
બાલો નારાયણો નામ્ના પિત્રોશ્ચ દયિતો ભૃશમ્ ॥ ૨૪ ॥

સ બદ્ધહૃદયસ્તસ્મિન્નર્ભકે કલભાષિણિ ।
નિરીક્ષમાણસ્તલ્લીલાં મુમુદે જરઠો ભૃશમ્ ॥ ૨૫ ॥

ભુઞ્જાનઃ પ્રપિબન્ ખાદન્ બાલકં સ્નેહયન્ત્રિતઃ ।
ભોજયન્ પાયયન્ મૂઢો ન વેદાગતમન્તકમ્ ॥ ૨૬ ॥

સ એવં વર્તમાનોઽજ્ઞો મૃત્યુકાલ ઉપસ્થિતે ।
મતિં ચકાર તનયે બાલે નારાયણાહ્વયે ॥ ૨૭ ॥

સ પાશહસ્તાંસ્ત્રીન્દૃષ્ટ્વા પુરુષાનતિદારુણાન્ ।
વક્રતુણ્ડાનૂર્ધ્વરોમ્ણ આત્માનં નેતુમાગતાન્ ॥ ૨૮ ॥

દૂરે ક્રીડનકાસક્તં પુત્રં નારાયણાહ્વયમ્ ।
પ્લાવિતેન સ્વરેણોચ્ચૈરાજુહાવાકુલેન્દ્રિયઃ ॥ ૨૯ ॥

નિશમ્ય મ્રિયમાણસ્ય મુખતો હરિકીર્તનમ્ ।
ભર્તુર્નામ મહારાજ પાર્ષદાઃ સહસાપતન્ ॥ ૩૦ ॥

વિકર્ષતોઽન્તર્હૃદયાદ્દાસીપતિમજામિલમ્ ।
યમપ્રેષ્યાન્ વિષ્ણુદૂતા વારયામાસુરોજસા ॥ ૩૧ ॥

ઊચુર્નિષેધિતાસ્તાંસ્તે વૈવસ્વતપુરઃસરાઃ ।
કે યૂયં પ્રતિષેદ્ધારો ધર્મરાજસ્ય શાસનમ્ ॥ ૩૨ ॥

કસ્ય વા કુત આયાતાઃ કસ્માદસ્ય નિષેધથ ।
કિં દેવા ઉપદેવા યા યૂયં કિં સિદ્ધસત્તમાઃ ॥ ૩૩ ॥

સર્વે પદ્મપલાશાક્ષાઃ પીતકૌશેયવાસસઃ ।
કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનો લસત્પુષ્કરમાલિનઃ ॥ ૩૪ ॥

સર્વે ચ નૂત્નવયસઃ સર્વે ચારુચતુર્ભુજાઃ ।
ધનુર્નિષઙ્ગાસિગદાશઙ્ખચક્રામ્બુજશ્રિયઃ ॥ ૩૫ ॥

દિશો વિતિમિરાલોકાઃ કુર્વન્તઃ સ્વેન તેજસા ।
કિમર્થં ધર્મપાલસ્ય કિઙ્કરાન્નો નિષેધથ ॥ ૩૬ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યુક્તે યમદૂતૈસ્તે વાસુદેવોક્તકારિણઃ ।
તાન્ પ્રત્યૂચુઃ પ્રહસ્યેદં મેઘનિર્હ્રાદયા ગિરા ॥ ૩૭ ॥

શ્રીવિષ્ણુદૂતા ઊચુઃ
યૂયં વૈ ધર્મરાજસ્ય યદિ નિર્દેશકારિણઃ ।
બ્રૂત ધર્મસ્ય નસ્તત્ત્વં યચ્ચાધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૩૮ ॥

કથં સ્વિદ્ ધ્રિયતે દણ્ડઃ કિં વાસ્ય સ્થાનમીપ્સિતમ્ ।
દણ્ડ્યાઃ કિં કારિણઃ સર્વે આહો સ્વિત્કતિચિન્નૃણામ્ ॥ ૩૯ ॥

યમદૂતા ઊચુઃ
વેદપ્રણિહિતો ધર્મો હ્યધર્મસ્તદ્વિપર્યયઃ ।
વેદો નારાયણઃ સાક્ષાત્સ્વયમ્ભૂરિતિ શુશ્રુમ ॥ ૪૦ ॥

યેન સ્વધામ્ન્યમી ભાવા રજઃસત્ત્વતમોમયાઃ ।
ગુણનામક્રિયારૂપૈર્વિભાવ્યન્તે યથાતથમ્ ॥ ૪૧ ॥

સૂર્યોઽગ્નિઃ ખં મરુદ્દેવઃ સોમઃ સન્ધ્યાહની દિશઃ ।
કં કુઃ સ્વયં ધર્મ ઇતિ હ્યેતે દૈહ્યસ્ય સાક્ષિણઃ ॥ ૪૨ ॥

એતૈરધર્મો વિજ્ઞાતઃ સ્થાનં દણ્ડસ્ય યુજ્યતે ।
સર્વે કર્માનુરોધેન દણ્ડમર્હન્તિ કારિણઃ ॥ ૪૩ ॥

સમ્ભવન્તિ હિ ભદ્રાણિ વિપરીતાનિ ચાનઘાઃ ।
કારિણાં ગુણસઙ્ગોઽસ્તિ દેહવાન્ન હ્યકર્મકૃત્ ॥ ૪૪ ॥

યેન યાવાન્યથાધર્મો ધર્મો વેહ સમીહિતઃ ।
સ એવ તત્ફલં ભુઙ્ક્તે તથા તાવદમુત્ર વૈ ॥ ૪૫ ॥

યથેહ દેવપ્રવરાસ્ત્રૈવિધ્યમુપલભ્યતે ।
ભૂતેષુ ગુણવૈચિત્ર્યાત્તથાન્યત્રાનુમીયતે ॥ ૪૬ ॥

વર્તમાનોઽન્યયોઃ કાલો ગુણાભિજ્ઞાપકો યથા ।
એવં જન્માન્યયોરેતદ્ધર્માધર્મનિદર્શનમ્ ॥ ૪૭ ॥

મનસૈવ પુરે દેવઃ પૂર્વરૂપં વિપશ્યતિ ।
અનુમીમાંસતેઽપૂર્વં મનસા ભગવાનજઃ ॥ ૪૮ ॥

યથાજ્ઞસ્તમસા યુક્ત ઉપાસ્તે વ્યક્તમેવ હિ ।
ન વેદ પૂર્વમપરં નષ્ટજન્મસ્મૃતિસ્તથા ॥ ૪૯ ॥

પઞ્ચભિઃ કુરુતે સ્વાર્થાન્ પઞ્ચ વેદાથ પઞ્ચભિઃ ।
એકસ્તુ ષોડશેન ત્રીન્ સ્વયં સપ્તદશોઽશ્નુતે ॥ ૫૦ ॥

તદેતત્ષોડશકલં લિઙ્ગં શક્તિત્રયં મહત્ ।
ધત્તેઽનુસંસૃતિં પુંસિ હર્ષશોકભયાર્તિદામ્ ॥ ૫૧ ॥

દેહ્યજ્ઞોઽજિતષડ્વર્ગો નેચ્છન્કર્માણિ કાર્યતે ।
કોશકાર ઇવાત્માનં કર્મણાચ્છાદ્ય મુહ્યતિ ॥ ૫૨ ॥

ન હિ કશ્ચિત્ક્ષણમપિ જાતુ તિષ્ઠત્યકર્મકૃત્ ।
કાર્યતે હ્યવશઃ કર્મ ગુણૈઃ સ્વાભાવિકૈર્બલાત્ ॥ ૫૩ ॥

લબ્ધ્વા નિમિત્તમવ્યક્તં વ્યક્તાવ્યક્તં ભવત્યુત ।
યથાયોનિ યથાબીજં સ્વભાવેન બલીયસા ॥ ૫૪ ॥

એષ પ્રકૃતિસઙ્ગેન પુરુષસ્ય વિપર્યયઃ ।
આસીત્સ એવ નચિરાદીશસઙ્ગાદ્વિલીયતે ॥ ૫૫ ॥

અયં હિ શ્રુતસમ્પન્નઃ શીલવૃત્તગુણાલયઃ ।
ધૃતવ્રતો મૃદુર્દાન્તઃ સત્યવાઙ્મન્ત્રવિચ્છુચિઃ ॥ ૫૬ ॥

ગુર્વગ્ન્યતિથિવૃદ્ધાનાં શુશ્રૂષુરનહઙ્કૃતઃ ।
સર્વભૂતસુહૃત્સાધુર્મિતવાગનસૂયકઃ ॥ ૫૭ ॥

એકદાસૌ વનં યાતઃ પિતૃસન્દેશકૃદ્ દ્વિજઃ ।
આદાય તત આવૃત્તઃ ફલપુષ્પસમિત્કુશાન્ ॥ ૫૮ ॥

દદર્શ કામિનં કઞ્ચિચ્છૂદ્રં સહ ભુજિષ્યયા ।
પીત્વા ચ મધુ મૈરેયં મદાઘૂર્ણિતનેત્રયા ॥ ૫૯ ॥

મત્તયા વિશ્લથન્નીવ્યા વ્યપેતં નિરપત્રપમ્ ।
ક્રીડન્તમનુગાયન્તં હસન્તમનયાન્તિકે ॥ ૬૦ ॥

દૃષ્ટ્વા તાં કામલિપ્તેન બાહુના પરિરમ્ભિતામ્ ।
જગામ હૃચ્છયવશં સહસૈવ વિમોહિતઃ ॥ ૬૧ ॥

સ્તમ્ભયન્નાત્મનાત્માનં યાવત્સત્ત્વં યથાશ્રુતમ્ ।
ન શશાક સમાધાતું મનો મદનવેપિતમ્ ॥ ૬૨ ॥

તન્નિમિત્તસ્મરવ્યાજગ્રહગ્રસ્તો વિચેતનઃ ।
તામેવ મનસા ધ્યાયન્ સ્વધર્માદ્વિરરામ હ ॥ ૬૩ ॥

તામેવ તોષયામાસ પિત્ર્યેણાર્થેન યાવતા ।
ગ્રામ્યૈર્મનોરમૈઃ કામૈઃ પ્રસીદેત યથા તથા ॥ ૬૪ ॥

વિપ્રાં સ્વભાર્યામપ્રૌઢાં કુલે મહતિ લમ્ભિતામ્ ।
વિસસર્જાચિરાત્પાપઃ સ્વૈરિણ્યાપાઙ્ગવિદ્ધધીઃ ॥ ૬૫ ॥

યતસ્તતશ્ચોપનિન્યે ન્યાયતોઽન્યાયતો ધનમ્ ।
બભારાસ્યાઃ કુટુમ્બિન્યાઃ કુટુમ્બં મન્દધીરયમ્ ॥ ૬૬ ॥

યદસૌ શાસ્ત્રમુલ્લઙ્ઘ્ય સ્વૈરચાર્યતિગર્હિતઃ ।
અવર્તત ચિરં કાલમઘાયુરશુચિર્મલાત્ ॥ ૬૭ ॥

તત એનં દણ્ડપાણેઃ સકાશં કૃતકિલ્બિષમ્ ।
નેષ્યામોઽકૃતનિર્વેશં યત્ર દણ્ડેન શુદ્ધ્યતિ ॥ ૬૮ ॥