ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൬.൧

ശ്രീപരീക്ഷിദുവാച
നിവൃത്തിമാര്ഗഃ കഥിത ആദൌ ഭഗവതാ യഥാ ।
ക്രമയോഗോപലബ്ധേന ബ്രഹ്മണാ യദസംസൃതിഃ ॥ ൧ ॥

പ്രവൃത്തിലക്ഷണശ്ചൈവ ത്രൈഗുണ്യവിഷയോ മുനേ ।
യോഽസാവലീനപ്രകൃതേര്ഗുണസര്ഗഃ പുനഃ പുനഃ ॥ ൨ ॥

അധര്മലക്ഷണാ നാനാ നരകാശ്ചാനുവര്ണിതാഃ ।
മന്വന്തരശ്ച വ്യാഖ്യാത ആദ്യഃ സ്വായമ്ഭുവോ യതഃ ॥ ൩ ॥

പ്രിയവ്രതോത്താനപദോര്വംശസ്തച്ചരിതാനി ച ।
ദ്വീപവര്ഷസമുദ്രാദ്രിനദ്യുദ്യാനവനസ്പതീന് ॥ ൪ ॥

ധരാമണ്ഡലസംസ്ഥാനം ഭാഗലക്ഷണമാനതഃ ।
ജ്യോതിഷാം വിവരാണാം ച യഥേദമസൃജദ്വിഭുഃ ॥ ൫ ॥

അധുനേഹ മഹാഭാഗ യഥൈവ നരകാന്നരഃ ।
നാനോഗ്രയാതനാന്നേയാത്തന്മേ വ്യാഖ്യാതുമര്ഹസി ॥ ൬ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
ന ചേദിഹൈവാപചിതിം യഥാംഹസഃ
കൃതസ്യ കുര്യാന്മനഉക്തപാണിഭിഃ ।
ധ്രുവം സ വൈ പ്രേത്യ നരകാനുപൈതി
യേ കീര്തിതാ മേ ഭവതസ്തിഗ്മയാതനാഃ ॥ ൭ ॥

തസ്മാത്പുരൈവാശ്വിഹ പാപനിഷ്കൃതൌ
യതേത മൃത്യോരവിപദ്യതാത്മനാ ।
ദോഷസ്യ ദൃഷ്ട്വാ ഗുരുലാഘവം യഥാ
ഭിഷക് ചികിത്സേത രുജാം നിദാനവിത് ॥ ൮ ॥

ശ്രീരാജോവാച
ദൃഷ്ടശ്രുതാഭ്യാം യത്പാപം ജാനന്നപ്യാത്മനോഽഹിതമ് ।
കരോതി ഭൂയോ വിവശഃ പ്രായശ്ചിത്തമഥോ കഥമ് ॥ ൯ ॥

ക്വചിന്നിവര്തതേഽഭദ്രാത്ക്വചിച്ചരതി തത്പുനഃ ।
പ്രായശ്ചിത്തമഥോഽപാര്ഥം മന്യേ കുഞ്ജരശൌചവത് ॥ ൧൦ ॥

ശ്രീബാദരായണിരുവാച
കര്മണാ കര്മനിര്ഹാരോ ന ഹ്യാത്യന്തിക ഇഷ്യതേ ।
അവിദ്വദധികാരിത്വാത്പ്രായശ്ചിത്തം വിമര്ശനമ് ॥ ൧൧ ॥

നാശ്നതഃ പഥ്യമേവാന്നം വ്യാധയോഽഭിഭവന്തി ഹി ।
ഏവം നിയമകൃദ്രാജന് ശനൈഃ ക്ഷേമായ കല്പതേ ॥ ൧൨ ॥

തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശമേന ച ദമേന ച ।
ത്യാഗേന സത്യശൌചാഭ്യാം യമേന നിയമേന വാ ॥ ൧൩ ॥

ദേഹവാഗ്ബുദ്ധിജം ധീരാ ധര്മജ്ഞാഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതാഃ ।
ക്ഷിപന്ത്യഘം മഹദപി വേണുഗുല്മമിവാനലഃ ॥ ൧൪ ॥

കേചിത്കേവലയാ ഭക്ത്യാ വാസുദേവപരായണാഃ ।
അഘം ധുന്വന്തി കാര്ത്സ്ന്യേന നീഹാരമിവ ഭാസ്കരഃ ॥ ൧൫ ॥

ന തഥാ ഹ്യഘവാന് രാജന്പൂയേത തപആദിഭിഃ ।
യഥാ കൃഷ്ണാര്പിതപ്രാണസ്തത്പുരുഷനിഷേവയാ ॥ ൧൬ ॥

സധ്രീചീനോ ഹ്യയം ലോകേ പന്ഥാഃ ക്ഷേമോഽകുതോഭയഃ ।
സുശീലാഃ സാധവോ യത്ര നാരായണപരായണാഃ ॥ ൧൭ ॥

പ്രായശ്ചിത്താനി ചീര്ണാനി നാരായണപരാങ്മുഖമ് ।
ന നിഷ്പുനന്തി രാജേന്ദ്ര സുരാകുമ്ഭമിവാപഗാഃ ॥ ൧൮ ॥

സകൃന്മനഃ കൃഷ്ണപദാരവിന്ദയോ-
ര്നിവേശിതം തദ്ഗുണരാഗി യൈരിഹ ।
ന തേ യമം പാശഭൃതശ്ച തദ്ഭടാന്
സ്വപ്നേഽപി പശ്യന്തി ഹി ചീര്ണനിഷ്കൃതാഃ ॥ ൧൯ ॥

അത്ര ചോദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് ।
ദൂതാനാം വിഷ്ണുയമയോഃ സംവാദസ്തം നിബോധ മേ ॥ ൨൦ ॥

കാന്യകുബ്ജേ ദ്വിജഃ കശ്ചിദ്ദാസീപതിരജാമിലഃ ।
നാമ്നാ നഷ്ടസദാചാരോ ദാസ്യാഃ സംസര്ഗദൂഷിതഃ ॥ ൨൧ ॥

ബന്ദ്യക്ഷൈഃ കൈതവൈശ്ചൌര്യൈര്ഗര്ഹിതാം വൃത്തിമാസ്ഥിതഃ ।
ബിഭ്രത്കുടുമ്ബമശുചിര്യാതയാമാസ ദേഹിനഃ ॥ ൨൨ ॥

ഏവം നിവസതസ്തസ്യ ലാലയാനസ്യ തത്സുതാന് ।
കാലോഽത്യഗാന്മഹാന് രാജന്നഷ്ടാശീത്യായുഷഃ സമാഃ ॥ ൨൩ ॥

തസ്യ പ്രവയസഃ പുത്രാ ദശ തേഷാം തു യോഽവമഃ ।
ബാലോ നാരായണോ നാമ്നാ പിത്രോശ്ച ദയിതോ ഭൃശമ് ॥ ൨൪ ॥

സ ബദ്ധഹൃദയസ്തസ്മിന്നര്ഭകേ കലഭാഷിണി ।
നിരീക്ഷമാണസ്തല്ലീലാം മുമുദേ ജരഠോ ഭൃശമ് ॥ ൨൫ ॥

ഭുഞ്ജാനഃ പ്രപിബന് ഖാദന് ബാലകം സ്നേഹയന്ത്രിതഃ ।
ഭോജയന് പായയന് മൂഢോ ന വേദാഗതമന്തകമ് ॥ ൨൬ ॥

സ ഏവം വര്തമാനോഽജ്ഞോ മൃത്യുകാല ഉപസ്ഥിതേ ।
മതിം ചകാര തനയേ ബാലേ നാരായണാഹ്വയേ ॥ ൨൭ ॥

സ പാശഹസ്താംസ്ത്രീന്ദൃഷ്ട്വാ പുരുഷാനതിദാരുണാന് ।
വക്രതുണ്ഡാനൂര്ധ്വരോമ്ണ ആത്മാനം നേതുമാഗതാന് ॥ ൨൮ ॥

ദൂരേ ക്രീഡനകാസക്തം പുത്രം നാരായണാഹ്വയമ് ।
പ്ലാവിതേന സ്വരേണോച്ചൈരാജുഹാവാകുലേന്ദ്രിയഃ ॥ ൨൯ ॥

നിശമ്യ മ്രിയമാണസ്യ മുഖതോ ഹരികീര്തനമ് ।
ഭര്തുര്നാമ മഹാരാജ പാര്ഷദാഃ സഹസാപതന് ॥ ൩൦ ॥

വികര്ഷതോഽന്തര്ഹൃദയാദ്ദാസീപതിമജാമിലമ് ।
യമപ്രേഷ്യാന് വിഷ്ണുദൂതാ വാരയാമാസുരോജസാ ॥ ൩൧ ॥

ഊചുര്നിഷേധിതാസ്താംസ്തേ വൈവസ്വതപുരഃസരാഃ ।
കേ യൂയം പ്രതിഷേദ്ധാരോ ധര്മരാജസ്യ ശാസനമ് ॥ ൩൨ ॥

കസ്യ വാ കുത ആയാതാഃ കസ്മാദസ്യ നിഷേധഥ ।
കിം ദേവാ ഉപദേവാ യാ യൂയം കിം സിദ്ധസത്തമാഃ ॥ ൩൩ ॥

സര്വേ പദ്മപലാശാക്ഷാഃ പീതകൌശേയവാസസഃ ।
കിരീടിനഃ കുണ്ഡലിനോ ലസത്പുഷ്കരമാലിനഃ ॥ ൩൪ ॥

സര്വേ ച നൂത്നവയസഃ സര്വേ ചാരുചതുര്ഭുജാഃ ।
ധനുര്നിഷങ്ഗാസിഗദാശങ്ഖചക്രാമ്ബുജശ്രിയഃ ॥ ൩൫ ॥

ദിശോ വിതിമിരാലോകാഃ കുര്വന്തഃ സ്വേന തേജസാ ।
കിമര്ഥം ധര്മപാലസ്യ കിങ്കരാന്നോ നിഷേധഥ ॥ ൩൬ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
ഇത്യുക്തേ യമദൂതൈസ്തേ വാസുദേവോക്തകാരിണഃ ।
താന് പ്രത്യൂചുഃ പ്രഹസ്യേദം മേഘനിര്ഹ്രാദയാ ഗിരാ ॥ ൩൭ ॥

ശ്രീവിഷ്ണുദൂതാ ഊചുഃ
യൂയം വൈ ധര്മരാജസ്യ യദി നിര്ദേശകാരിണഃ ।
ബ്രൂത ധര്മസ്യ നസ്തത്ത്വം യച്ചാധര്മസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ ൩൮ ॥

കഥം സ്വിദ് ധ്രിയതേ ദണ്ഡഃ കിം വാസ്യ സ്ഥാനമീപ്സിതമ് ।
ദണ്ഡ്യാഃ കിം കാരിണഃ സര്വേ ആഹോ സ്വിത്കതിചിന്നൃണാമ് ॥ ൩൯ ॥

യമദൂതാ ഊചുഃ
വേദപ്രണിഹിതോ ധര്മോ ഹ്യധര്മസ്തദ്വിപര്യയഃ ।
വേദോ നാരായണഃ സാക്ഷാത്സ്വയമ്ഭൂരിതി ശുശ്രുമ ॥ ൪൦ ॥

യേന സ്വധാമ്ന്യമീ ഭാവാ രജഃസത്ത്വതമോമയാഃ ।
ഗുണനാമക്രിയാരൂപൈര്വിഭാവ്യന്തേ യഥാതഥമ് ॥ ൪൧ ॥

സൂര്യോഽഗ്നിഃ ഖം മരുദ്ദേവഃ സോമഃ സന്ധ്യാഹനീ ദിശഃ ।
കം കുഃ സ്വയം ധര്മ ഇതി ഹ്യേതേ ദൈഹ്യസ്യ സാക്ഷിണഃ ॥ ൪൨ ॥

ഏതൈരധര്മോ വിജ്ഞാതഃ സ്ഥാനം ദണ്ഡസ്യ യുജ്യതേ ।
സര്വേ കര്മാനുരോധേന ദണ്ഡമര്ഹന്തി കാരിണഃ ॥ ൪൩ ॥

സമ്ഭവന്തി ഹി ഭദ്രാണി വിപരീതാനി ചാനഘാഃ ।
കാരിണാം ഗുണസങ്ഗോഽസ്തി ദേഹവാന്ന ഹ്യകര്മകൃത് ॥ ൪൪ ॥

യേന യാവാന്യഥാധര്മോ ധര്മോ വേഹ സമീഹിതഃ ।
സ ഏവ തത്ഫലം ഭുങ്ക്തേ തഥാ താവദമുത്ര വൈ ॥ ൪൫ ॥

യഥേഹ ദേവപ്രവരാസ്ത്രൈവിധ്യമുപലഭ്യതേ ।
ഭൂതേഷു ഗുണവൈചിത്ര്യാത്തഥാന്യത്രാനുമീയതേ ॥ ൪൬ ॥

വര്തമാനോഽന്യയോഃ കാലോ ഗുണാഭിജ്ഞാപകോ യഥാ ।
ഏവം ജന്മാന്യയോരേതദ്ധര്മാധര്മനിദര്ശനമ് ॥ ൪൭ ॥

മനസൈവ പുരേ ദേവഃ പൂര്വരൂപം വിപശ്യതി ।
അനുമീമാംസതേഽപൂര്വം മനസാ ഭഗവാനജഃ ॥ ൪൮ ॥

യഥാജ്ഞസ്തമസാ യുക്ത ഉപാസ്തേ വ്യക്തമേവ ഹി ।
ന വേദ പൂര്വമപരം നഷ്ടജന്മസ്മൃതിസ്തഥാ ॥ ൪൯ ॥

പഞ്ചഭിഃ കുരുതേ സ്വാര്ഥാന് പഞ്ച വേദാഥ പഞ്ചഭിഃ ।
ഏകസ്തു ഷോഡശേന ത്രീന് സ്വയം സപ്തദശോഽശ്നുതേ ॥ ൫൦ ॥

തദേതത്ഷോഡശകലം ലിങ്ഗം ശക്തിത്രയം മഹത് ।
ധത്തേഽനുസംസൃതിം പുംസി ഹര്ഷശോകഭയാര്തിദാമ് ॥ ൫൧ ॥

ദേഹ്യജ്ഞോഽജിതഷഡ്വര്ഗോ നേച്ഛന്കര്മാണി കാര്യതേ ।
കോശകാര ഇവാത്മാനം കര്മണാച്ഛാദ്യ മുഹ്യതി ॥ ൫൨ ॥

ന ഹി കശ്ചിത്ക്ഷണമപി ജാതു തിഷ്ഠത്യകര്മകൃത് ।
കാര്യതേ ഹ്യവശഃ കര്മ ഗുണൈഃ സ്വാഭാവികൈര്ബലാത് ॥ ൫൩ ॥

ലബ്ധ്വാ നിമിത്തമവ്യക്തം വ്യക്താവ്യക്തം ഭവത്യുത ।
യഥായോനി യഥാബീജം സ്വഭാവേന ബലീയസാ ॥ ൫൪ ॥

ഏഷ പ്രകൃതിസങ്ഗേന പുരുഷസ്യ വിപര്യയഃ ।
ആസീത്സ ഏവ നചിരാദീശസങ്ഗാദ്വിലീയതേ ॥ ൫൫ ॥

അയം ഹി ശ്രുതസമ്പന്നഃ ശീലവൃത്തഗുണാലയഃ ।
ധൃതവ്രതോ മൃദുര്ദാന്തഃ സത്യവാങ്മന്ത്രവിച്ഛുചിഃ ॥ ൫൬ ॥

ഗുര്വഗ്ന്യതിഥിവൃദ്ധാനാം ശുശ്രൂഷുരനഹങ്കൃതഃ ।
സര്വഭൂതസുഹൃത്സാധുര്മിതവാഗനസൂയകഃ ॥ ൫൭ ॥

ഏകദാസൌ വനം യാതഃ പിതൃസന്ദേശകൃദ് ദ്വിജഃ ।
ആദായ തത ആവൃത്തഃ ഫലപുഷ്പസമിത്കുശാന് ॥ ൫൮ ॥

ദദര്ശ കാമിനം കഞ്ചിച്ഛൂദ്രം സഹ ഭുജിഷ്യയാ ।
പീത്വാ ച മധു മൈരേയം മദാഘൂര്ണിതനേത്രയാ ॥ ൫൯ ॥

മത്തയാ വിശ്ലഥന്നീവ്യാ വ്യപേതം നിരപത്രപമ് ।
ക്രീഡന്തമനുഗായന്തം ഹസന്തമനയാന്തികേ ॥ ൬൦ ॥

ദൃഷ്ട്വാ താം കാമലിപ്തേന ബാഹുനാ പരിരമ്ഭിതാമ് ।
ജഗാമ ഹൃച്ഛയവശം സഹസൈവ വിമോഹിതഃ ॥ ൬൧ ॥

സ്തമ്ഭയന്നാത്മനാത്മാനം യാവത്സത്ത്വം യഥാശ്രുതമ് ।
ന ശശാക സമാധാതും മനോ മദനവേപിതമ് ॥ ൬൨ ॥

തന്നിമിത്തസ്മരവ്യാജഗ്രഹഗ്രസ്തോ വിചേതനഃ ।
താമേവ മനസാ ധ്യായന് സ്വധര്മാദ്വിരരാമ ഹ ॥ ൬൩ ॥

താമേവ തോഷയാമാസ പിത്ര്യേണാര്ഥേന യാവതാ ।
ഗ്രാമ്യൈര്മനോരമൈഃ കാമൈഃ പ്രസീദേത യഥാ തഥാ ॥ ൬൪ ॥

വിപ്രാം സ്വഭാര്യാമപ്രൌഢാം കുലേ മഹതി ലമ്ഭിതാമ് ।
വിസസര്ജാചിരാത്പാപഃ സ്വൈരിണ്യാപാങ്ഗവിദ്ധധീഃ ॥ ൬൫ ॥

യതസ്തതശ്ചോപനിന്യേ ന്യായതോഽന്യായതോ ധനമ് ।
ബഭാരാസ്യാഃ കുടുമ്ബിന്യാഃ കുടുമ്ബം മന്ദധീരയമ് ॥ ൬൬ ॥

യദസൌ ശാസ്ത്രമുല്ലങ്ഘ്യ സ്വൈരചാര്യതിഗര്ഹിതഃ ।
അവര്തത ചിരം കാലമഘായുരശുചിര്മലാത് ॥ ൬൭ ॥

തത ഏനം ദണ്ഡപാണേഃ സകാശം കൃതകില്ബിഷമ് ।
നേഷ്യാമോഽകൃതനിര്വേശം യത്ര ദണ്ഡേന ശുദ്ധ്യതി ॥ ൬൮ ॥