শ্ৰীমদ্ভাগৱতম্ ৬.১৬

শ্ৰীবাদৰাযণিৰুৱাচ
অথ দেৱঋষী ৰাজন্ সম্পৰেতং নৃপাত্মজম্ ।
দৰ্শযিত্ৱেতি হোৱাচ জ্ঞাতীনামনুশোচতাম্ ॥ ১ ॥

শ্ৰীনাৰদ উৱাচ
জীৱাত্মন্ পশ্য ভদ্ৰং তে মাতৰং পিতৰং চ তে ।
সুহৃদো বান্ধৱাস্তপ্তাঃ শুচা ত্ৱত্কৃতযা ভৃশম্ ॥ ২ ॥

কলেৱৰং স্ৱমাৱিশ্য শেষমাযুঃ সুহৃদ্ৱৃতঃ ।
ভুঙ্ক্ষ্ৱ ভোগান্ পিতৃপ্ৰত্তানধিতিষ্ঠ নৃপাসনম্ ॥ ৩ ॥

জীৱ উৱাচ
কস্মিঞ্জন্মন্যমী মহ্যং পিতৰো মাতৰোঽভৱন্ ।
কৰ্মভিৰ্ভ্ৰাম্যমাণস্য দেৱতিৰ্যঙ্নৃযোনিষু ॥ ৪ ॥

বন্ধুজ্ঞাত্যৰিমধ্যস্থমিত্ৰোদাসীনৱিদ্ৱিষঃ ।
সৰ্ৱ এৱ হি সৰ্ৱেষাং ভৱন্তি ক্ৰমশো মিথঃ ॥ ৫ ॥

যথা ৱস্তূনি পণ্যানি হেমাদীনি ততস্ততঃ ।
পৰ্যটন্তি নৰেষ্ৱেৱং জীৱো যোনিষু কৰ্তৃষু ॥ ৬ ॥

নিত্যস্যাৰ্থস্য সম্বন্ধো হ্যনিত্যো দৃশ্যতে নৃষু ।
যাৱদ্যস্য হি সম্বন্ধো মমত্ৱং তাৱদেৱ হি ॥ ৭ ॥

এৱং যোনিগতো জীৱঃ স নিত্যো নিৰহঙ্কৃতঃ ।
যাৱদ্যত্ৰোপলভ্যেত তাৱত্স্ৱত্ৱং হি তস্য তত্ ॥ ৮ ॥

এষ নিত্যোঽৱ্যযঃ সূক্ষ্ম এষ সৰ্ৱাশ্ৰযঃ স্ৱদৃক্ ।
আত্মমাযাগুণৈৰ্ৱিশ্ৱমাত্মানং সৃজতে প্ৰভুঃ ॥ ৯ ॥

ন হ্যস্যাস্তি প্ৰিযঃ কশ্চিন্নাপ্ৰিযঃ স্ৱঃ পৰোঽপি ৱা ।
একঃ সৰ্ৱধিযাং দ্ৰষ্টা কৰ্তৃণাং গুণদোষযোঃ ॥ ১০ ॥

নাদত্ত আত্মা হি গুণং ন দোষং ন ক্ৰিযাফলম্ ।
উদাসীনৱদাসীনঃ পৰাৱৰদৃগীশ্ৱৰঃ ॥ ১১ ॥

শ্ৰীবাদৰাযণিৰুৱাচ
ইত্যুদীৰ্য গতো জীৱো জ্ঞাতযস্তস্য তে তদা ।
ৱিস্মিতা মুমুচুঃ শোকং ছিত্ত্ৱাত্মস্নেহশৃঙ্খলাম্ ॥ ১২ ॥

নিৰ্হৃত্য জ্ঞাতযো জ্ঞাতেৰ্দেহং কৃত্ৱোচিতাঃ ক্ৰিযাঃ ।
তত্যজুৰ্দুস্ত্যজং স্নেহং শোকমোহভযাৰ্তিদম্ ॥ ১৩ ॥

বালঘ্ন্যো ৱ্ৰীডিতাস্তত্ৰ বালহত্যাহতপ্ৰভাঃ ।
বালহত্যাৱ্ৰতং চেৰুৰ্ব্ৰাহ্মণৈৰ্যন্নিৰূপিতম্ ।
যমুনাযাং মহাৰাজ স্মৰন্ত্যো দ্ৱিজভাষিতম্ ॥ ১৪ ॥

স ইত্থং প্ৰতিবুদ্ধাত্মা চিত্ৰকেতুৰ্দ্ৱিজোক্তিভিঃ ।
গৃহান্ধকূপান্নিষ্ক্ৰান্তঃ সৰঃপঙ্কাদিৱ দ্ৱিপঃ ॥ ১৫ ॥

কালিন্দ্যাং ৱিধিৱত্ স্নাত্ৱা কৃতপুণ্যজলক্ৰিযঃ ।
মৌনেন সংযতপ্ৰাণো ব্ৰহ্মপুত্ৰাৱৱন্দত ॥ ১৬ ॥

অথ তস্মৈ প্ৰপন্নায ভক্তায প্ৰযতাত্মনে ।
ভগৱান্নাৰদঃ প্ৰীতো ৱিদ্যামেতামুৱাচ হ ॥ ১৭ ॥

ওঁ নমস্তুভ্যং ভগৱতে ৱাসুদেৱায ধীমহি ।
প্ৰদ্যুম্নাযানিৰুদ্ধায নমঃ সঙ্কৰ্ষণায চ ॥ ১৮ ॥

নমো ৱিজ্ঞানমাত্ৰায পৰমানন্দমূৰ্তযে ।
আত্মাৰামায শান্তায নিৱৃত্তদ্ৱৈতদৃষ্টযে ॥ ১৯ ॥

আত্মানন্দানুভূত্যৈৱ ন্যস্তশক্ত্যূৰ্মযে নমঃ ।
হৃষীকেশায মহতে নমস্তেঽনন্তমূৰ্তযে ॥ ২০ ॥

ৱচস্যুপৰতেঽপ্ৰাপ্য য একো মনসা সহ ।
অনামৰূপশ্চিন্মাত্ৰঃ সোঽৱ্যান্নঃ সদসত্পৰঃ ॥ ২১ ॥

যস্মিন্নিদং যতশ্চেদং তিষ্ঠত্যপ্যেতি জাযতে ।
মৃণ্মযেষ্ৱিৱ মৃজ্জাতিস্তস্মৈ তে ব্ৰহ্মণে নমঃ ॥ ২২ ॥

যন্ন স্পৃশন্তি ন ৱিদুৰ্মনোবুদ্ধীন্দ্ৰিযাসৱঃ ।
অন্তৰ্বহিশ্চ ৱিততং ৱ্যোমৱত্তন্নতোঽস্ম্যহম্ ॥ ২৩ ॥

দেহেন্দ্ৰিযপ্ৰাণমনোধিযোঽমী
যদংশৱিদ্ধাঃ প্ৰচৰন্তি কৰ্মসু ।
নৈৱান্যদা লৌহমিৱাপ্ৰতপ্তং
স্থানেষু তদ্ দ্ৰষ্ট্ৰপদেশমেতি ॥ ২৪ ॥

ওঁ নমো ভগৱতে মহাপুৰুষায মহানুভাৱায মহাৱিভূতিপতযে সকলসাত্ৱতপৰিৱৃঢনিকৰ কৰকমলকুড্মলোপলালিতচৰণাৰৱিন্দযুগল পৰমপৰমেষ্ঠিন্নমস্তে ॥ ২৫ ॥

শ্ৰীশুক উৱাচ
ভক্তাযৈতাং প্ৰপন্নায ৱিদ্যামাদিশ্য নাৰদঃ ।
যযাৱঙ্গিৰসা সাকং ধাম স্ৱাযম্ভুৱং প্ৰভো ॥ ২৬ ॥

চিত্ৰকেতুস্তু তাং ৱিদ্যাং যথা নাৰদভাষিতাম্ ।
ধাৰযামাস সপ্তাহমব্ভক্ষঃ সুসমাহিতঃ ॥ ২৭ ॥

ততঃ স সপ্তৰাত্ৰান্তে ৱিদ্যযা ধাৰ্যমাণযা ।
ৱিদ্যাধৰাধিপত্যং চ লেভেঽপ্ৰতিহতং নৃপ ॥ ২৮ ॥

ততঃ কতিপযাহোভিৰ্ৱিদ্যযেদ্ধমনোগতিঃ ।
জগাম দেৱদেৱস্য শেষস্য চৰণান্তিকম্ ॥ ২৯ ॥

মৃণালগৌৰং শিতিৱাসসং স্ফুৰত্-
কিৰীটকেযূৰকটিত্ৰকঙ্কণম্ ।
প্ৰসন্নৱক্ত্ৰাৰুণলোচনং ৱৃতং
দদৰ্শ সিদ্ধেশ্ৱৰমণ্ডলৈঃ প্ৰভুম্ ॥ ৩০ ॥

তদ্দৰ্শনধ্ৱস্তসমস্তকিল্বিষঃ
স্ৱস্থামলান্তঃকৰণোঽভ্যযান্মুনিঃ ।
প্ৰৱৃদ্ধভক্ত্যা প্ৰণযাশ্ৰুলোচনঃ
প্ৰহৃষ্টৰোমানমদাদিপুৰুষম্ ॥ ৩১ ॥

স উত্তমশ্লোকপদাব্জৱিষ্টৰং
প্ৰেমাশ্ৰুলেশৈৰুপমেহযন্মুহুঃ ।
প্ৰেমোপৰুদ্ধাখিলৱৰ্ণনিৰ্গমো
নৈৱাশকত্তং প্ৰসমীডিতুং চিৰম্ ॥ ৩২ ॥

ততঃ সমাধায মনো মনীষযা
বভাষ এতত্প্ৰতিলব্ধৱাগসৌ ।
নিযম্য সৰ্ৱেন্দ্ৰিযবাহ্যৱৰ্তনং
জগদ্গুৰুং সাত্ৱতশাস্ত্ৰৱিগ্ৰহম্ ॥ ৩৩ ॥

চিত্ৰকেতুৰুৱাচ
অজিত জিতঃ সমমতিভিঃ
সাধুভিৰ্ভৱান্ জিতাত্মভিৰ্ভৱতা ।
ৱিজিতাস্তেঽপি চ ভজতা-
মকামাত্মনাং য আত্মদোঽতিকৰুণঃ ॥ ৩৪ ॥

তৱ ৱিভৱঃ খলু ভগৱন্
জগদুদযস্থিতিলযাদীনি ।
ৱিশ্ৱসৃজস্তেশাংশা
স্তত্ৰ মৃষা স্পৰ্ধন্তি পৃথগভিমত্যা ॥ ৩৫ ॥

পৰমাণুপৰমমহতো-
স্ত্ৱমাদ্যন্তান্তৰৱৰ্তী ত্ৰযৱিধুৰঃ ।
আদাৱন্তেঽপি চ সত্ত্ৱানাং
যদ্ ধ্ৰুৱং তদেৱান্তৰালেঽপি ॥ ৩৬ ॥

ক্ষিত্যাদিভিৰেষ কিলাৱৃতঃ
সপ্তভিৰ্দশগুণোত্তৰৈৰণ্ডকোশঃ ।
যত্ৰ পতত্যণুকল্পঃ
সহাণ্ডকোটিকোটিভিস্তদনন্তঃ ॥ ৩৭ ॥

ৱিষযতৃষো নৰপশৱো
য উপাসতে ৱিভূতীৰ্ন পৰং ত্ৱাম্ ।
তেষামাশিষ ঈশ
তদনু ৱিনশ্যন্তি যথা ৰাজকুলম্ ॥ ৩৮ ॥

কামধিযস্ত্ৱযি ৰচিতা
ন পৰম ৰোহন্তি যথা কৰম্ভবীজানি ।
জ্ঞানাত্মন্যগুণমযে
গুণগণতোঽস্য দ্ৱন্দ্ৱজালানি ॥ ৩৯ ॥

জিতমজিত তদা ভৱতা
যদাহ ভাগৱতং ধৰ্মমনৱদ্যম্ ।
নিষ্কিঞ্চনা যে মুনয
আত্মাৰামা যমুপাসতেঽপৱৰ্গায ॥ ৪০ ॥

ৱিষমমতিৰ্ন যত্ৰ নৃণাং
ত্ৱমহমিতি মম তৱেতি চ যদন্যত্ৰ ।
ৱিষমধিযা ৰচিতো যঃ
স হ্যৱিশুদ্ধঃ ক্ষযিষ্ণুৰধৰ্মবহুলঃ ॥ ৪১ ॥

কঃ ক্ষেমো নিজপৰযোঃ
কিযান্ৱাৰ্থঃ স্ৱপৰদ্ৰুহা ধৰ্মেণ ।
স্ৱদ্ৰোহাত্তৱ কোপঃ
পৰসম্পীডযা চ তথাধৰ্মঃ ॥ ৪২ ॥

ন ৱ্যভিচৰতি তৱেক্ষা
যযা হ্যভিহিতো ভাগৱতো ধৰ্মঃ ।
স্থিৰচৰসত্ত্ৱকদম্বে-
ষ্ৱপৃথগ্ধিযো যমুপাসতে ত্ৱাৰ্যাঃ ॥ ৪৩ ॥

ন হি ভগৱন্নঘটিতমিদং
ত্ৱদ্দৰ্শনান্নৃণামখিলপাপক্ষযঃ ।
যন্নাম সকৃচ্ছ্ৰৱণাত্
পুক্কশোঽপি ৱিমুচ্যতে সংসাৰাত্ ॥ ৪৪ ॥

অথ ভগৱন্ ৱযমধুনা
ত্ৱদৱলোকপৰিমৃষ্টাশযমলাঃ ।
সুৰঋষিণা যত্কথিতং
তাৱকেন কথমন্যথা ভৱতি ॥ ৪৫ ॥

ৱিদিতমনন্ত সমস্তং
তৱ জগদাত্মনো জনৈৰিহাচৰিতম্ ।
ৱিজ্ঞাপ্যং পৰমগুৰোঃ
কিযদিৱ সৱিতুৰিৱ খদ্যোতৈঃ ॥ ৪৬ ॥

নমস্তুভ্যং ভগৱতে
সকলজগত্স্থিতিলযোদযেশায ।
দুৰৱসিতাত্মগতযে
কুযোগিনাং ভিদা পৰমহংসায ॥ ৪৭ ॥

যং ৱৈ শ্ৱসন্তমনু ৱিশ্ৱসৃজঃ শ্ৱসন্তি
যং চেকিতানমনু চিত্তয উচ্চকন্তি ।
ভূমণ্ডলং সৰ্ষপাযতি যস্য মূৰ্ধ্নি
তস্মৈ নমো ভগৱতেঽস্তু সহস্ৰমূৰ্ধ্নে ॥ ৪৮ ॥

শ্ৰীশুক উৱাচ
সংস্তুতো ভগৱানেৱমনন্তস্তমভাষত ।
ৱিদ্যাধৰপতিং প্ৰীতশ্চিত্ৰকেতুং কুৰূদ্ৱহ ॥ ৪৯ ॥

শ্ৰীভগৱানুৱাচ
যন্নাৰদাঙ্গিৰোভ্যাং তে ৱ্যাহৃতং মেঽনুশাসনম্ ।
সংসিদ্ধোঽসি তযা ৰাজন্ ৱিদ্যযা দৰ্শনাচ্চ মে ॥ ৫০ ॥

অহং ৱৈ সৰ্ৱভূতানি ভূতাত্মা ভূতভাৱনঃ ।
শব্দব্ৰহ্ম পৰং ব্ৰহ্ম মমোভে শাশ্ৱতী তনূ ॥ ৫১ ॥

লোকে ৱিততমাত্মানং লোকং চাত্মনি সন্ততম্ ।
উভযং চ মযা ৱ্যাপ্তং মযি চৈৱোভযং কৃতম্ ॥ ৫২ ॥

যথা সুষুপ্তঃ পুৰুষো ৱিশ্ৱং পশ্যতি চাত্মনি ।
আত্মানমেকদেশস্থং মন্যতে স্ৱপ্ন উত্থিতঃ ॥ ৫৩ ॥

এৱং জাগৰণাদীনি জীৱস্থানানি চাত্মনঃ ।
মাযামাত্ৰাণি ৱিজ্ঞায তদ্ দ্ৰষ্টাৰং পৰং স্মৰেত্ ॥ ৫৪ ॥

যেন প্ৰসুপ্তঃ পুৰুষঃ স্ৱাপং ৱেদাত্মনস্তদা ।
সুখং চ নিৰ্গুণং ব্ৰহ্ম তমাত্মানমৱেহি মাম্ ॥ ৫৫ ॥

উভযং স্মৰতঃ পুংসঃ প্ৰস্ৱাপপ্ৰতিবোধযোঃ ।
অন্ৱেতি ৱ্যতিৰিচ্যেত তজ্জ্ঞানং ব্ৰহ্ম তত্পৰম্ ॥ ৫৬ ॥

যদেতদ্ৱিস্মৃতং পুংসো মদ্ভাৱং ভিন্নমাত্মনঃ ।
ততঃ সংসাৰ এতস্য দেহাদ্দেহো মৃতেৰ্মৃতিঃ ॥ ৫৭ ॥

লব্ধ্ৱেহ মানুষীং যোনিং জ্ঞানৱিজ্ঞানসম্ভৱাম্ ।
আত্মানং যো ন বুদ্ধ্যেত ন ক্ৱচিত্ক্ষেমমাপ্নুযাত্ ॥ ৫৮ ॥

স্মৃত্ৱেহাযাং পৰিক্লেশং ততঃ ফলৱিপৰ্যযম্ ।
অভযং চাপ্যনীহাযাং সঙ্কল্পাদ্ৱিৰমেত্কৱিঃ ॥ ৫৯ ॥

সুখায দুঃখমোক্ষায কুৰ্ৱাতে দম্পতী ক্ৰিযাঃ ।
ততোঽনিৱৃত্তিৰপ্ৰাপ্তিৰ্দুঃখস্য চ সুখস্য চ ॥ ৬০ ॥

এৱং ৱিপৰ্যযং বুদ্ধ্ৱা নৃণাং ৱিজ্ঞাভিমানিনাম্ ।
আত্মনশ্চ গতিং সূক্ষ্মাং স্থানত্ৰযৱিলক্ষণাম্ ॥ ৬১ ॥

দৃষ্টশ্ৰুতাভিৰ্মাত্ৰাভিৰ্নিৰ্মুক্তঃ স্ৱেন তেজসা ।
জ্ঞানৱিজ্ঞানসন্তৃপ্তো মদ্ভক্তঃ পুৰুষো ভৱেত্ ॥ ৬২ ॥

এতাৱানেৱ মনুজৈৰ্যোগনৈপুণ্যবুদ্ধিভিঃ ।
স্ৱাৰ্থঃ সৰ্ৱাত্মনা জ্ঞেযো যত্পৰাত্মৈকদৰ্শনম্ ॥ ৬৩ ॥

ত্ৱমেতচ্ছ্ৰদ্ধযা ৰাজন্নপ্ৰমত্তো ৱচো মম ।
জ্ঞানৱিজ্ঞানসম্পন্নো ধাৰযন্নাশু সিধ্যসি ॥ ৬৪ ॥

শ্ৰীশুক উৱাচ
আশ্ৱাস্য ভগৱানিত্থং চিত্ৰকেতুং জগদ্গুৰুঃ ।
পশ্যতস্তস্য ৱিশ্ৱাত্মা ততশ্চান্তৰ্দধে হৰিঃ ॥ ৬৫ ॥