ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൬.൧൬

ശ്രീബാദരായണിരുവാച
അഥ ദേവഋഷീ രാജന് സമ്പരേതം നൃപാത്മജമ് ।
ദര്ശയിത്വേതി ഹോവാച ജ്ഞാതീനാമനുശോചതാമ് ॥ ൧ ॥

ശ്രീനാരദ ഉവാച
ജീവാത്മന് പശ്യ ഭദ്രം തേ മാതരം പിതരം ച തേ ।
സുഹൃദോ ബാന്ധവാസ്തപ്താഃ ശുചാ ത്വത്കൃതയാ ഭൃശമ് ॥ ൨ ॥

കലേവരം സ്വമാവിശ്യ ശേഷമായുഃ സുഹൃദ്വൃതഃ ।
ഭുങ്ക്ഷ്വ ഭോഗാന് പിതൃപ്രത്താനധിതിഷ്ഠ നൃപാസനമ് ॥ ൩ ॥

ജീവ ഉവാച
കസ്മിഞ്ജന്മന്യമീ മഹ്യം പിതരോ മാതരോഽഭവന് ।
കര്മഭിര്ഭ്രാമ്യമാണസ്യ ദേവതിര്യങ്നൃയോനിഷു ॥ ൪ ॥

ബന്ധുജ്ഞാത്യരിമധ്യസ്ഥമിത്രോദാസീനവിദ്വിഷഃ ।
സര്വ ഏവ ഹി സര്വേഷാം ഭവന്തി ക്രമശോ മിഥഃ ॥ ൫ ॥

യഥാ വസ്തൂനി പണ്യാനി ഹേമാദീനി തതസ്തതഃ ।
പര്യടന്തി നരേഷ്വേവം ജീവോ യോനിഷു കര്തൃഷു ॥ ൬ ॥

നിത്യസ്യാര്ഥസ്യ സമ്ബന്ധോ ഹ്യനിത്യോ ദൃശ്യതേ നൃഷു ।
യാവദ്യസ്യ ഹി സമ്ബന്ധോ മമത്വം താവദേവ ഹി ॥ ൭ ॥

ഏവം യോനിഗതോ ജീവഃ സ നിത്യോ നിരഹങ്കൃതഃ ।
യാവദ്യത്രോപലഭ്യേത താവത്സ്വത്വം ഹി തസ്യ തത് ॥ ൮ ॥

ഏഷ നിത്യോഽവ്യയഃ സൂക്ഷ്മ ഏഷ സര്വാശ്രയഃ സ്വദൃക് ।
ആത്മമായാഗുണൈര്വിശ്വമാത്മാനം സൃജതേ പ്രഭുഃ ॥ ൯ ॥

ന ഹ്യസ്യാസ്തി പ്രിയഃ കശ്ചിന്നാപ്രിയഃ സ്വഃ പരോഽപി വാ ।
ഏകഃ സര്വധിയാം ദ്രഷ്ടാ കര്തൃണാം ഗുണദോഷയോഃ ॥ ൧൦ ॥

നാദത്ത ആത്മാ ഹി ഗുണം ന ദോഷം ന ക്രിയാഫലമ് ।
ഉദാസീനവദാസീനഃ പരാവരദൃഗീശ്വരഃ ॥ ൧൧ ॥

ശ്രീബാദരായണിരുവാച
ഇത്യുദീര്യ ഗതോ ജീവോ ജ്ഞാതയസ്തസ്യ തേ തദാ ।
വിസ്മിതാ മുമുചുഃ ശോകം ഛിത്ത്വാത്മസ്നേഹശൃങ്ഖലാമ് ॥ ൧൨ ॥

നിര്ഹൃത്യ ജ്ഞാതയോ ജ്ഞാതേര്ദേഹം കൃത്വോചിതാഃ ക്രിയാഃ ।
തത്യജുര്ദുസ്ത്യജം സ്നേഹം ശോകമോഹഭയാര്തിദമ് ॥ ൧൩ ॥

ബാലഘ്ന്യോ വ്രീഡിതാസ്തത്ര ബാലഹത്യാഹതപ്രഭാഃ ।
ബാലഹത്യാവ്രതം ചേരുര്ബ്രാഹ്മണൈര്യന്നിരൂപിതമ് ।
യമുനായാം മഹാരാജ സ്മരന്ത്യോ ദ്വിജഭാഷിതമ് ॥ ൧൪ ॥

സ ഇത്ഥം പ്രതിബുദ്ധാത്മാ ചിത്രകേതുര്ദ്വിജോക്തിഭിഃ ।
ഗൃഹാന്ധകൂപാന്നിഷ്ക്രാന്തഃ സരഃപങ്കാദിവ ദ്വിപഃ ॥ ൧൫ ॥

കാലിന്ദ്യാം വിധിവത് സ്നാത്വാ കൃതപുണ്യജലക്രിയഃ ।
മൌനേന സംയതപ്രാണോ ബ്രഹ്മപുത്രാവവന്ദത ॥ ൧൬ ॥

അഥ തസ്മൈ പ്രപന്നായ ഭക്തായ പ്രയതാത്മനേ ।
ഭഗവാന്നാരദഃ പ്രീതോ വിദ്യാമേതാമുവാച ഹ ॥ ൧൭ ॥

ഓം നമസ്തുഭ്യം ഭഗവതേ വാസുദേവായ ധീമഹി ।
പ്രദ്യുമ്നായാനിരുദ്ധായ നമഃ സങ്കര്ഷണായ ച ॥ ൧൮ ॥

നമോ വിജ്ഞാനമാത്രായ പരമാനന്ദമൂര്തയേ ।
ആത്മാരാമായ ശാന്തായ നിവൃത്തദ്വൈതദൃഷ്ടയേ ॥ ൧൯ ॥

ആത്മാനന്ദാനുഭൂത്യൈവ ന്യസ്തശക്ത്യൂര്മയേ നമഃ ।
ഹൃഷീകേശായ മഹതേ നമസ്തേഽനന്തമൂര്തയേ ॥ ൨൦ ॥

വചസ്യുപരതേഽപ്രാപ്യ യ ഏകോ മനസാ സഹ ।
അനാമരൂപശ്ചിന്മാത്രഃ സോഽവ്യാന്നഃ സദസത്പരഃ ॥ ൨൧ ॥

യസ്മിന്നിദം യതശ്ചേദം തിഷ്ഠത്യപ്യേതി ജായതേ ।
മൃണ്മയേഷ്വിവ മൃജ്ജാതിസ്തസ്മൈ തേ ബ്രഹ്മണേ നമഃ ॥ ൨൨ ॥

യന്ന സ്പൃശന്തി ന വിദുര്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാസവഃ ।
അന്തര്ബഹിശ്ച വിതതം വ്യോമവത്തന്നതോഽസ്മ്യഹമ് ॥ ൨൩ ॥

ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോധിയോഽമീ
യദംശവിദ്ധാഃ പ്രചരന്തി കര്മസു ।
നൈവാന്യദാ ലൌഹമിവാപ്രതപ്തം
സ്ഥാനേഷു തദ് ദ്രഷ്ട്രപദേശമേതി ॥ ൨൪ ॥

ഓം നമോ ഭഗവതേ മഹാപുരുഷായ മഹാനുഭാവായ മഹാവിഭൂതിപതയേ സകലസാത്വതപരിവൃഢനികര കരകമലകുഡ്മലോപലാലിതചരണാരവിന്ദയുഗല പരമപരമേഷ്ഠിന്നമസ്തേ ॥ ൨൫ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
ഭക്തായൈതാം പ്രപന്നായ വിദ്യാമാദിശ്യ നാരദഃ ।
യയാവങ്ഗിരസാ സാകം ധാമ സ്വായമ്ഭുവം പ്രഭോ ॥ ൨൬ ॥

ചിത്രകേതുസ്തു താം വിദ്യാം യഥാ നാരദഭാഷിതാമ് ।
ധാരയാമാസ സപ്താഹമബ്ഭക്ഷഃ സുസമാഹിതഃ ॥ ൨൭ ॥

തതഃ സ സപ്തരാത്രാന്തേ വിദ്യയാ ധാര്യമാണയാ ।
വിദ്യാധരാധിപത്യം ച ലേഭേഽപ്രതിഹതം നൃപ ॥ ൨൮ ॥

തതഃ കതിപയാഹോഭിര്വിദ്യയേദ്ധമനോഗതിഃ ।
ജഗാമ ദേവദേവസ്യ ശേഷസ്യ ചരണാന്തികമ് ॥ ൨൯ ॥

മൃണാലഗൌരം ശിതിവാസസം സ്ഫുരത്-
കിരീടകേയൂരകടിത്രകങ്കണമ് ।
പ്രസന്നവക്ത്രാരുണലോചനം വൃതം
ദദര്ശ സിദ്ധേശ്വരമണ്ഡലൈഃ പ്രഭുമ് ॥ ൩൦ ॥

തദ്ദര്ശനധ്വസ്തസമസ്തകില്ബിഷഃ
സ്വസ്ഥാമലാന്തഃകരണോഽഭ്യയാന്മുനിഃ ।
പ്രവൃദ്ധഭക്ത്യാ പ്രണയാശ്രുലോചനഃ
പ്രഹൃഷ്ടരോമാനമദാദിപുരുഷമ് ॥ ൩൧ ॥

സ ഉത്തമശ്ലോകപദാബ്ജവിഷ്ടരം
പ്രേമാശ്രുലേശൈരുപമേഹയന്മുഹുഃ ।
പ്രേമോപരുദ്ധാഖിലവര്ണനിര്ഗമോ
നൈവാശകത്തം പ്രസമീഡിതും ചിരമ് ॥ ൩൨ ॥

തതഃ സമാധായ മനോ മനീഷയാ
ബഭാഷ ഏതത്പ്രതിലബ്ധവാഗസൌ ।
നിയമ്യ സര്വേന്ദ്രിയബാഹ്യവര്തനം
ജഗദ്ഗുരും സാത്വതശാസ്ത്രവിഗ്രഹമ് ॥ ൩൩ ॥

ചിത്രകേതുരുവാച
അജിത ജിതഃ സമമതിഭിഃ
സാധുഭിര്ഭവാന് ജിതാത്മഭിര്ഭവതാ ।
വിജിതാസ്തേഽപി ച ഭജതാ-
മകാമാത്മനാം യ ആത്മദോഽതികരുണഃ ॥ ൩൪ ॥

തവ വിഭവഃ ഖലു ഭഗവന്
ജഗദുദയസ്ഥിതിലയാദീനി ।
വിശ്വസൃജസ്തേശാംശാ
സ്തത്ര മൃഷാ സ്പര്ധന്തി പൃഥഗഭിമത്യാ ॥ ൩൫ ॥

പരമാണുപരമമഹതോ-
സ്ത്വമാദ്യന്താന്തരവര്തീ ത്രയവിധുരഃ ।
ആദാവന്തേഽപി ച സത്ത്വാനാം
യദ് ധ്രുവം തദേവാന്തരാലേഽപി ॥ ൩൬ ॥

ക്ഷിത്യാദിഭിരേഷ കിലാവൃതഃ
സപ്തഭിര്ദശഗുണോത്തരൈരണ്ഡകോശഃ ।
യത്ര പതത്യണുകല്പഃ
സഹാണ്ഡകോടികോടിഭിസ്തദനന്തഃ ॥ ൩൭ ॥

വിഷയതൃഷോ നരപശവോ
യ ഉപാസതേ വിഭൂതീര്ന പരം ത്വാമ് ।
തേഷാമാശിഷ ഈശ
തദനു വിനശ്യന്തി യഥാ രാജകുലമ് ॥ ൩൮ ॥

കാമധിയസ്ത്വയി രചിതാ
ന പരമ രോഹന്തി യഥാ കരമ്ഭബീജാനി ।
ജ്ഞാനാത്മന്യഗുണമയേ
ഗുണഗണതോഽസ്യ ദ്വന്ദ്വജാലാനി ॥ ൩൯ ॥

ജിതമജിത തദാ ഭവതാ
യദാഹ ഭാഗവതം ധര്മമനവദ്യമ് ।
നിഷ്കിഞ്ചനാ യേ മുനയ
ആത്മാരാമാ യമുപാസതേഽപവര്ഗായ ॥ ൪൦ ॥

വിഷമമതിര്ന യത്ര നൃണാം
ത്വമഹമിതി മമ തവേതി ച യദന്യത്ര ।
വിഷമധിയാ രചിതോ യഃ
സ ഹ്യവിശുദ്ധഃ ക്ഷയിഷ്ണുരധര്മബഹുലഃ ॥ ൪൧ ॥

കഃ ക്ഷേമോ നിജപരയോഃ
കിയാന്വാര്ഥഃ സ്വപരദ്രുഹാ ധര്മേണ ।
സ്വദ്രോഹാത്തവ കോപഃ
പരസമ്പീഡയാ ച തഥാധര്മഃ ॥ ൪൨ ॥

ന വ്യഭിചരതി തവേക്ഷാ
യയാ ഹ്യഭിഹിതോ ഭാഗവതോ ധര്മഃ ।
സ്ഥിരചരസത്ത്വകദമ്ബേ-
ഷ്വപൃഥഗ്ധിയോ യമുപാസതേ ത്വാര്യാഃ ॥ ൪൩ ॥

ന ഹി ഭഗവന്നഘടിതമിദം
ത്വദ്ദര്ശനാന്നൃണാമഖിലപാപക്ഷയഃ ।
യന്നാമ സകൃച്ഛ്രവണാത്
പുക്കശോഽപി വിമുച്യതേ സംസാരാത് ॥ ൪൪ ॥

അഥ ഭഗവന് വയമധുനാ
ത്വദവലോകപരിമൃഷ്ടാശയമലാഃ ।
സുരഋഷിണാ യത്കഥിതം
താവകേന കഥമന്യഥാ ഭവതി ॥ ൪൫ ॥

വിദിതമനന്ത സമസ്തം
തവ ജഗദാത്മനോ ജനൈരിഹാചരിതമ് ।
വിജ്ഞാപ്യം പരമഗുരോഃ
കിയദിവ സവിതുരിവ ഖദ്യോതൈഃ ॥ ൪൬ ॥

നമസ്തുഭ്യം ഭഗവതേ
സകലജഗത്സ്ഥിതിലയോദയേശായ ।
ദുരവസിതാത്മഗതയേ
കുയോഗിനാം ഭിദാ പരമഹംസായ ॥ ൪൭ ॥

യം വൈ ശ്വസന്തമനു വിശ്വസൃജഃ ശ്വസന്തി
യം ചേകിതാനമനു ചിത്തയ ഉച്ചകന്തി ।
ഭൂമണ്ഡലം സര്ഷപായതി യസ്യ മൂര്ധ്നി
തസ്മൈ നമോ ഭഗവതേഽസ്തു സഹസ്രമൂര്ധ്നേ ॥ ൪൮ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
സംസ്തുതോ ഭഗവാനേവമനന്തസ്തമഭാഷത ।
വിദ്യാധരപതിം പ്രീതശ്ചിത്രകേതും കുരൂദ്വഹ ॥ ൪൯ ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച
യന്നാരദാങ്ഗിരോഭ്യാം തേ വ്യാഹൃതം മേഽനുശാസനമ് ।
സംസിദ്ധോഽസി തയാ രാജന് വിദ്യയാ ദര്ശനാച്ച മേ ॥ ൫൦ ॥

അഹം വൈ സര്വഭൂതാനി ഭൂതാത്മാ ഭൂതഭാവനഃ ।
ശബ്ദബ്രഹ്മ പരം ബ്രഹ്മ മമോഭേ ശാശ്വതീ തനൂ ॥ ൫൧ ॥

ലോകേ വിതതമാത്മാനം ലോകം ചാത്മനി സന്തതമ് ।
ഉഭയം ച മയാ വ്യാപ്തം മയി ചൈവോഭയം കൃതമ് ॥ ൫൨ ॥

യഥാ സുഷുപ്തഃ പുരുഷോ വിശ്വം പശ്യതി ചാത്മനി ।
ആത്മാനമേകദേശസ്ഥം മന്യതേ സ്വപ്ന ഉത്ഥിതഃ ॥ ൫൩ ॥

ഏവം ജാഗരണാദീനി ജീവസ്ഥാനാനി ചാത്മനഃ ।
മായാമാത്രാണി വിജ്ഞായ തദ് ദ്രഷ്ടാരം പരം സ്മരേത് ॥ ൫൪ ॥

യേന പ്രസുപ്തഃ പുരുഷഃ സ്വാപം വേദാത്മനസ്തദാ ।
സുഖം ച നിര്ഗുണം ബ്രഹ്മ തമാത്മാനമവേഹി മാമ് ॥ ൫൫ ॥

ഉഭയം സ്മരതഃ പുംസഃ പ്രസ്വാപപ്രതിബോധയോഃ ।
അന്വേതി വ്യതിരിച്യേത തജ്ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ തത്പരമ് ॥ ൫൬ ॥

യദേതദ്വിസ്മൃതം പുംസോ മദ്ഭാവം ഭിന്നമാത്മനഃ ।
തതഃ സംസാര ഏതസ്യ ദേഹാദ്ദേഹോ മൃതേര്മൃതിഃ ॥ ൫൭ ॥

ലബ്ധ്വേഹ മാനുഷീം യോനിം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്ഭവാമ് ।
ആത്മാനം യോ ന ബുദ്ധ്യേത ന ക്വചിത്ക്ഷേമമാപ്നുയാത് ॥ ൫൮ ॥

സ്മൃത്വേഹായാം പരിക്ലേശം തതഃ ഫലവിപര്യയമ് ।
അഭയം ചാപ്യനീഹായാം സങ്കല്പാദ്വിരമേത്കവിഃ ॥ ൫൯ ॥

സുഖായ ദുഃഖമോക്ഷായ കുര്വാതേ ദമ്പതീ ക്രിയാഃ ।
തതോഽനിവൃത്തിരപ്രാപ്തിര്ദുഃഖസ്യ ച സുഖസ്യ ച ॥ ൬൦ ॥

ഏവം വിപര്യയം ബുദ്ധ്വാ നൃണാം വിജ്ഞാഭിമാനിനാമ് ।
ആത്മനശ്ച ഗതിം സൂക്ഷ്മാം സ്ഥാനത്രയവിലക്ഷണാമ് ॥ ൬൧ ॥

ദൃഷ്ടശ്രുതാഭിര്മാത്രാഭിര്നിര്മുക്തഃ സ്വേന തേജസാ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസന്തൃപ്തോ മദ്ഭക്തഃ പുരുഷോ ഭവേത് ॥ ൬൨ ॥

ഏതാവാനേവ മനുജൈര്യോഗനൈപുണ്യബുദ്ധിഭിഃ ।
സ്വാര്ഥഃ സര്വാത്മനാ ജ്ഞേയോ യത്പരാത്മൈകദര്ശനമ് ॥ ൬൩ ॥

ത്വമേതച്ഛ്രദ്ധയാ രാജന്നപ്രമത്തോ വചോ മമ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നോ ധാരയന്നാശു സിധ്യസി ॥ ൬൪ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
ആശ്വാസ്യ ഭഗവാനിത്ഥം ചിത്രകേതും ജഗദ്ഗുരുഃ ।
പശ്യതസ്തസ്യ വിശ്വാത്മാ തതശ്ചാന്തര്ദധേ ഹരിഃ ॥ ൬൫ ॥