શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૬.૧૬

શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
અથ દેવઋષી રાજન્ સમ્પરેતં નૃપાત્મજમ્ ।
દર્શયિત્વેતિ હોવાચ જ્ઞાતીનામનુશોચતામ્ ॥ ૧ ॥

શ્રીનારદ ઉવાચ
જીવાત્મન્ પશ્ય ભદ્રં તે માતરં પિતરં ચ તે ।
સુહૃદો બાન્ધવાસ્તપ્તાઃ શુચા ત્વત્કૃતયા ભૃશમ્ ॥ ૨ ॥

કલેવરં સ્વમાવિશ્ય શેષમાયુઃ સુહૃદ્વૃતઃ ।
ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્ પિતૃપ્રત્તાનધિતિષ્ઠ નૃપાસનમ્ ॥ ૩ ॥

જીવ ઉવાચ
કસ્મિઞ્જન્મન્યમી મહ્યં પિતરો માતરોઽભવન્ ।
કર્મભિર્ભ્રામ્યમાણસ્ય દેવતિર્યઙ્નૃયોનિષુ ॥ ૪ ॥

બન્ધુજ્ઞાત્યરિમધ્યસ્થમિત્રોદાસીનવિદ્વિષઃ ।
સર્વ એવ હિ સર્વેષાં ભવન્તિ ક્રમશો મિથઃ ॥ ૫ ॥

યથા વસ્તૂનિ પણ્યાનિ હેમાદીનિ તતસ્તતઃ ।
પર્યટન્તિ નરેષ્વેવં જીવો યોનિષુ કર્તૃષુ ॥ ૬ ॥

નિત્યસ્યાર્થસ્ય સમ્બન્ધો હ્યનિત્યો દૃશ્યતે નૃષુ ।
યાવદ્યસ્ય હિ સમ્બન્ધો મમત્વં તાવદેવ હિ ॥ ૭ ॥

એવં યોનિગતો જીવઃ સ નિત્યો નિરહઙ્કૃતઃ ।
યાવદ્યત્રોપલભ્યેત તાવત્સ્વત્વં હિ તસ્ય તત્ ॥ ૮ ॥

એષ નિત્યોઽવ્યયઃ સૂક્ષ્મ એષ સર્વાશ્રયઃ સ્વદૃક્ ।
આત્મમાયાગુણૈર્વિશ્વમાત્માનં સૃજતે પ્રભુઃ ॥ ૯ ॥

ન હ્યસ્યાસ્તિ પ્રિયઃ કશ્ચિન્નાપ્રિયઃ સ્વઃ પરોઽપિ વા ।
એકઃ સર્વધિયાં દ્રષ્ટા કર્તૃણાં ગુણદોષયોઃ ॥ ૧૦ ॥

નાદત્ત આત્મા હિ ગુણં ન દોષં ન ક્રિયાફલમ્ ।
ઉદાસીનવદાસીનઃ પરાવરદૃગીશ્વરઃ ॥ ૧૧ ॥

શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
ઇત્યુદીર્ય ગતો જીવો જ્ઞાતયસ્તસ્ય તે તદા ।
વિસ્મિતા મુમુચુઃ શોકં છિત્ત્વાત્મસ્નેહશૃઙ્ખલામ્ ॥ ૧૨ ॥

નિર્હૃત્ય જ્ઞાતયો જ્ઞાતેર્દેહં કૃત્વોચિતાઃ ક્રિયાઃ ।
તત્યજુર્દુસ્ત્યજં સ્નેહં શોકમોહભયાર્તિદમ્ ॥ ૧૩ ॥

બાલઘ્ન્યો વ્રીડિતાસ્તત્ર બાલહત્યાહતપ્રભાઃ ।
બાલહત્યાવ્રતં ચેરુર્બ્રાહ્મણૈર્યન્નિરૂપિતમ્ ।
યમુનાયાં મહારાજ સ્મરન્ત્યો દ્વિજભાષિતમ્ ॥ ૧૪ ॥

સ ઇત્થં પ્રતિબુદ્ધાત્મા ચિત્રકેતુર્દ્વિજોક્તિભિઃ ।
ગૃહાન્ધકૂપાન્નિષ્ક્રાન્તઃ સરઃપઙ્કાદિવ દ્વિપઃ ॥ ૧૫ ॥

કાલિન્દ્યાં વિધિવત્ સ્નાત્વા કૃતપુણ્યજલક્રિયઃ ।
મૌનેન સંયતપ્રાણો બ્રહ્મપુત્રાવવન્દત ॥ ૧૬ ॥

અથ તસ્મૈ પ્રપન્નાય ભક્તાય પ્રયતાત્મને ।
ભગવાન્નારદઃ પ્રીતો વિદ્યામેતામુવાચ હ ॥ ૧૭ ॥

ૐ નમસ્તુભ્યં ભગવતે વાસુદેવાય ધીમહિ ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ॥ ૧૮ ॥

નમો વિજ્ઞાનમાત્રાય પરમાનન્દમૂર્તયે ।
આત્મારામાય શાન્તાય નિવૃત્તદ્વૈતદૃષ્ટયે ॥ ૧૯ ॥

આત્માનન્દાનુભૂત્યૈવ ન્યસ્તશક્ત્યૂર્મયે નમઃ ।
હૃષીકેશાય મહતે નમસ્તેઽનન્તમૂર્તયે ॥ ૨૦ ॥

વચસ્યુપરતેઽપ્રાપ્ય ય એકો મનસા સહ ।
અનામરૂપશ્ચિન્માત્રઃ સોઽવ્યાન્નઃ સદસત્પરઃ ॥ ૨૧ ॥

યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં તિષ્ઠત્યપ્યેતિ જાયતે ।
મૃણ્મયેષ્વિવ મૃજ્જાતિસ્તસ્મૈ તે બ્રહ્મણે નમઃ ॥ ૨૨ ॥

યન્ન સ્પૃશન્તિ ન વિદુર્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાસવઃ ।
અન્તર્બહિશ્ચ વિતતં વ્યોમવત્તન્નતોઽસ્મ્યહમ્ ॥ ૨૩ ॥

દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનોધિયોઽમી
યદંશવિદ્ધાઃ પ્રચરન્તિ કર્મસુ ।
નૈવાન્યદા લૌહમિવાપ્રતપ્તં
સ્થાનેષુ તદ્ દ્રષ્ટ્રપદેશમેતિ ॥ ૨૪ ॥

ૐ નમો ભગવતે મહાપુરુષાય મહાનુભાવાય મહાવિભૂતિપતયે સકલસાત્વતપરિવૃઢનિકર કરકમલકુડ્મલોપલાલિતચરણારવિન્દયુગલ પરમપરમેષ્ઠિન્નમસ્તે ॥ ૨૫ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ભક્તાયૈતાં પ્રપન્નાય વિદ્યામાદિશ્ય નારદઃ ।
યયાવઙ્ગિરસા સાકં ધામ સ્વાયમ્ભુવં પ્રભો ॥ ૨૬ ॥

ચિત્રકેતુસ્તુ તાં વિદ્યાં યથા નારદભાષિતામ્ ।
ધારયામાસ સપ્તાહમબ્ભક્ષઃ સુસમાહિતઃ ॥ ૨૭ ॥

તતઃ સ સપ્તરાત્રાન્તે વિદ્યયા ધાર્યમાણયા ।
વિદ્યાધરાધિપત્યં ચ લેભેઽપ્રતિહતં નૃપ ॥ ૨૮ ॥

તતઃ કતિપયાહોભિર્વિદ્યયેદ્ધમનોગતિઃ ।
જગામ દેવદેવસ્ય શેષસ્ય ચરણાન્તિકમ્ ॥ ૨૯ ॥

મૃણાલગૌરં શિતિવાસસં સ્ફુરત્-
કિરીટકેયૂરકટિત્રકઙ્કણમ્ ।
પ્રસન્નવક્ત્રારુણલોચનં વૃતં
દદર્શ સિદ્ધેશ્વરમણ્ડલૈઃ પ્રભુમ્ ॥ ૩૦ ॥

તદ્દર્શનધ્વસ્તસમસ્તકિલ્બિષઃ
સ્વસ્થામલાન્તઃકરણોઽભ્યયાન્મુનિઃ ।
પ્રવૃદ્ધભક્ત્યા પ્રણયાશ્રુલોચનઃ
પ્રહૃષ્ટરોમાનમદાદિપુરુષમ્ ॥ ૩૧ ॥

સ ઉત્તમશ્લોકપદાબ્જવિષ્ટરં
પ્રેમાશ્રુલેશૈરુપમેહયન્મુહુઃ ।
પ્રેમોપરુદ્ધાખિલવર્ણનિર્ગમો
નૈવાશકત્તં પ્રસમીડિતું ચિરમ્ ॥ ૩૨ ॥

તતઃ સમાધાય મનો મનીષયા
બભાષ એતત્પ્રતિલબ્ધવાગસૌ ।
નિયમ્ય સર્વેન્દ્રિયબાહ્યવર્તનં
જગદ્ગુરું સાત્વતશાસ્ત્રવિગ્રહમ્ ॥ ૩૩ ॥

ચિત્રકેતુરુવાચ
અજિત જિતઃ સમમતિભિઃ
સાધુભિર્ભવાન્ જિતાત્મભિર્ભવતા ।
વિજિતાસ્તેઽપિ ચ ભજતા-
મકામાત્મનાં ય આત્મદોઽતિકરુણઃ ॥ ૩૪ ॥

તવ વિભવઃ ખલુ ભગવન્
જગદુદયસ્થિતિલયાદીનિ ।
વિશ્વસૃજસ્તેશાંશા
સ્તત્ર મૃષા સ્પર્ધન્તિ પૃથગભિમત્યા ॥ ૩૫ ॥

પરમાણુપરમમહતો-
સ્ત્વમાદ્યન્તાન્તરવર્તી ત્રયવિધુરઃ ।
આદાવન્તેઽપિ ચ સત્ત્વાનાં
યદ્ ધ્રુવં તદેવાન્તરાલેઽપિ ॥ ૩૬ ॥

ક્ષિત્યાદિભિરેષ કિલાવૃતઃ
સપ્તભિર્દશગુણોત્તરૈરણ્ડકોશઃ ।
યત્ર પતત્યણુકલ્પઃ
સહાણ્ડકોટિકોટિભિસ્તદનન્તઃ ॥ ૩૭ ॥

વિષયતૃષો નરપશવો
ય ઉપાસતે વિભૂતીર્ન પરં ત્વામ્ ।
તેષામાશિષ ઈશ
તદનુ વિનશ્યન્તિ યથા રાજકુલમ્ ॥ ૩૮ ॥

કામધિયસ્ત્વયિ રચિતા
ન પરમ રોહન્તિ યથા કરમ્ભબીજાનિ ।
જ્ઞાનાત્મન્યગુણમયે
ગુણગણતોઽસ્ય દ્વન્દ્વજાલાનિ ॥ ૩૯ ॥

જિતમજિત તદા ભવતા
યદાહ ભાગવતં ધર્મમનવદ્યમ્ ।
નિષ્કિઞ્ચના યે મુનય
આત્મારામા યમુપાસતેઽપવર્ગાય ॥ ૪૦ ॥

વિષમમતિર્ન યત્ર નૃણાં
ત્વમહમિતિ મમ તવેતિ ચ યદન્યત્ર ।
વિષમધિયા રચિતો યઃ
સ હ્યવિશુદ્ધઃ ક્ષયિષ્ણુરધર્મબહુલઃ ॥ ૪૧ ॥

કઃ ક્ષેમો નિજપરયોઃ
કિયાન્વાર્થઃ સ્વપરદ્રુહા ધર્મેણ ।
સ્વદ્રોહાત્તવ કોપઃ
પરસમ્પીડયા ચ તથાધર્મઃ ॥ ૪૨ ॥

ન વ્યભિચરતિ તવેક્ષા
યયા હ્યભિહિતો ભાગવતો ધર્મઃ ।
સ્થિરચરસત્ત્વકદમ્બે-
ષ્વપૃથગ્ધિયો યમુપાસતે ત્વાર્યાઃ ॥ ૪૩ ॥

ન હિ ભગવન્નઘટિતમિદં
ત્વદ્દર્શનાન્નૃણામખિલપાપક્ષયઃ ।
યન્નામ સકૃચ્છ્રવણાત્
પુક્કશોઽપિ વિમુચ્યતે સંસારાત્ ॥ ૪૪ ॥

અથ ભગવન્ વયમધુના
ત્વદવલોકપરિમૃષ્ટાશયમલાઃ ।
સુરઋષિણા યત્કથિતં
તાવકેન કથમન્યથા ભવતિ ॥ ૪૫ ॥

વિદિતમનન્ત સમસ્તં
તવ જગદાત્મનો જનૈરિહાચરિતમ્ ।
વિજ્ઞાપ્યં પરમગુરોઃ
કિયદિવ સવિતુરિવ ખદ્યોતૈઃ ॥ ૪૬ ॥

નમસ્તુભ્યં ભગવતે
સકલજગત્સ્થિતિલયોદયેશાય ।
દુરવસિતાત્મગતયે
કુયોગિનાં ભિદા પરમહંસાય ॥ ૪૭ ॥

યં વૈ શ્વસન્તમનુ વિશ્વસૃજઃ શ્વસન્તિ
યં ચેકિતાનમનુ ચિત્તય ઉચ્ચકન્તિ ।
ભૂમણ્ડલં સર્ષપાયતિ યસ્ય મૂર્ધ્નિ
તસ્મૈ નમો ભગવતેઽસ્તુ સહસ્રમૂર્ધ્ને ॥ ૪૮ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
સંસ્તુતો ભગવાનેવમનન્તસ્તમભાષત ।
વિદ્યાધરપતિં પ્રીતશ્ચિત્રકેતું કુરૂદ્વહ ॥ ૪૯ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
યન્નારદાઙ્ગિરોભ્યાં તે વ્યાહૃતં મેઽનુશાસનમ્ ।
સંસિદ્ધોઽસિ તયા રાજન્ વિદ્યયા દર્શનાચ્ચ મે ॥ ૫૦ ॥

અહં વૈ સર્વભૂતાનિ ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ ।
શબ્દબ્રહ્મ પરં બ્રહ્મ મમોભે શાશ્વતી તનૂ ॥ ૫૧ ॥

લોકે વિતતમાત્માનં લોકં ચાત્મનિ સન્તતમ્ ।
ઉભયં ચ મયા વ્યાપ્તં મયિ ચૈવોભયં કૃતમ્ ॥ ૫૨ ॥

યથા સુષુપ્તઃ પુરુષો વિશ્વં પશ્યતિ ચાત્મનિ ।
આત્માનમેકદેશસ્થં મન્યતે સ્વપ્ન ઉત્થિતઃ ॥ ૫૩ ॥

એવં જાગરણાદીનિ જીવસ્થાનાનિ ચાત્મનઃ ।
માયામાત્રાણિ વિજ્ઞાય તદ્ દ્રષ્ટારં પરં સ્મરેત્ ॥ ૫૪ ॥

યેન પ્રસુપ્તઃ પુરુષઃ સ્વાપં વેદાત્મનસ્તદા ।
સુખં ચ નિર્ગુણં બ્રહ્મ તમાત્માનમવેહિ મામ્ ॥ ૫૫ ॥

ઉભયં સ્મરતઃ પુંસઃ પ્રસ્વાપપ્રતિબોધયોઃ ।
અન્વેતિ વ્યતિરિચ્યેત તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મ તત્પરમ્ ॥ ૫૬ ॥

યદેતદ્વિસ્મૃતં પુંસો મદ્ભાવં ભિન્નમાત્મનઃ ।
તતઃ સંસાર એતસ્ય દેહાદ્દેહો મૃતેર્મૃતિઃ ॥ ૫૭ ॥

લબ્ધ્વેહ માનુષીં યોનિં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવામ્ ।
આત્માનં યો ન બુદ્ધ્યેત ન ક્વચિત્ક્ષેમમાપ્નુયાત્ ॥ ૫૮ ॥

સ્મૃત્વેહાયાં પરિક્લેશં તતઃ ફલવિપર્યયમ્ ।
અભયં ચાપ્યનીહાયાં સઙ્કલ્પાદ્વિરમેત્કવિઃ ॥ ૫૯ ॥

સુખાય દુઃખમોક્ષાય કુર્વાતે દમ્પતી ક્રિયાઃ ।
તતોઽનિવૃત્તિરપ્રાપ્તિર્દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ॥ ૬૦ ॥

એવં વિપર્યયં બુદ્ધ્વા નૃણાં વિજ્ઞાભિમાનિનામ્ ।
આત્મનશ્ચ ગતિં સૂક્ષ્માં સ્થાનત્રયવિલક્ષણામ્ ॥ ૬૧ ॥

દૃષ્ટશ્રુતાભિર્માત્રાભિર્નિર્મુક્તઃ સ્વેન તેજસા ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસન્તૃપ્તો મદ્ભક્તઃ પુરુષો ભવેત્ ॥ ૬૨ ॥

એતાવાનેવ મનુજૈર્યોગનૈપુણ્યબુદ્ધિભિઃ ।
સ્વાર્થઃ સર્વાત્મના જ્ઞેયો યત્પરાત્મૈકદર્શનમ્ ॥ ૬૩ ॥

ત્વમેતચ્છ્રદ્ધયા રાજન્નપ્રમત્તો વચો મમ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો ધારયન્નાશુ સિધ્યસિ ॥ ૬૪ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
આશ્વાસ્ય ભગવાનિત્થં ચિત્રકેતું જગદ્ગુરુઃ ।
પશ્યતસ્તસ્ય વિશ્વાત્મા તતશ્ચાન્તર્દધે હરિઃ ॥ ૬૫ ॥