શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૮.૨૪

શ્રીરાજોવાચ
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ હરેરદ્ભુતકર્મણઃ ।
અવતારકથામાદ્યાં માયામત્સ્યવિડમ્બનમ્ ॥ ૧ ॥

યદર્થમદધાદ્ રૂપં માત્સ્યં લોકજુગુપ્સિતમ્ ।
તમઃપ્રકૃતિ દુર્મર્ષં કર્મગ્રસ્ત ઇવેશ્વરઃ ॥ ૨ ॥

એતન્નો ભગવન્ સર્વં યથાવદ્ વક્તુમર્હસિ ।
ઉત્તમશ્લોકચરિતં સર્વલોકસુખાવહમ્ ॥ ૩ ॥

શ્રીસૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તો વિષ્ણુરાતેન ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।
ઉવાચચરિતં વિષ્ણોર્મત્સ્યરૂપેણ યત્ કૃતમ્ ॥ ૪ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ગોવિપ્રસુરસાધૂનાં છન્દસામપિ ચેશ્વરઃ ।
રક્ષામિચ્છંસ્તનૂર્ધત્તે ધર્મસ્યાર્થસ્ય ચૈવ હિ ॥ ૫ ॥

ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ ચરન્ વાયુરિવેશ્વરઃ ।
નોચ્ચાવચત્વં ભજતે નિર્ગુણત્વાદ્ધિયો ગુણૈઃ ॥ ૬ ॥

આસીદતીતકલ્પાન્તે બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ ।
સમુદ્રોપપ્લુતાસ્તત્ર લોકા ભૂરાદયો નૃપ ॥ ૭ ॥

કાલેનાગતનિદ્રસ્ય ધાતુઃ શિશયિષોર્બલી ।
મુખતો નિઃસૃતાન્ વેદાન્ હયગ્રીવોઽન્તિકેઽહરત્ ॥ ૮ ॥

જ્ઞાત્વા તદ્ દાનવેન્દ્રસ્ય હયગ્રીવસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
દધાર શફરીરૂપં ભગવાન્ હરિરીશ્વરઃ ॥ ૯ ॥

તત્ર રાજઋષિઃ કશ્ચિન્નામ્ના સત્યવ્રતો મહાન્ ।
નારાયણપરોઽતપત્ તપઃ સ સલિલાશનઃ ॥ ૧૦ ॥

યોઽસાવસ્મિન્ મહાકલ્પે તનયઃ સ વિવસ્વતઃ ।
શ્રાદ્ધદેવ ઇતિ ખ્યાતો મનુત્વે હરિણાર્પિતઃ ॥ ૧૧ ॥

એકદા કૃતમાલાયાં કુર્વતો જલતર્પણમ્ ।
તસ્યાઞ્જલ્યુદકે કાચિચ્છફર્યેકાભ્યપદ્યત ॥ ૧૨ ॥

સત્યવ્રતોઽઞ્જલિગતાં સહ તોયેન ભારત ।
ઉત્સસર્જ નદીતોયે શફરીં દ્રવિડેશ્વરઃ ॥ ૧૩ ॥

તમાહ સાતિકરુણં મહાકારુણિકં નૃપમ્ ।
યાદોભ્યો જ્ઞાતિઘાતિભ્યો દીનાં માં દીનવત્સલ ।
કથં વિસૃજસે રાજન્ ભીતામસ્મિન્ સરિજ્જલે ॥ ૧૪ ॥

તમાત્મનોઽનુગ્રહાર્થં પ્રીત્યા મત્સ્યવપુર્ધરમ્ ।
અજાનન્ રક્ષણાર્થાય શફર્યાઃ સ મનો દધે ॥ ૧૫ ॥

તસ્યા દીનતરં વાક્યમાશ્રુત્ય સ મહીપતિઃ ।
કલશાપ્સુ નિધાયૈનાં દયાલુર્નિન્ય આશ્રમમ્ ॥ ૧૬ ॥

સા તુ તત્રૈકરાત્રેણ વર્ધમાના કમણ્ડલૌ ।
અલબ્ધ્વાત્માવકાશં વા ઇદમાહ મહીપતિમ્ ॥ ૧૭ ॥

નાહં કમણ્ડલાવસ્મિન્ કૃચ્છ્રં વસ્તુમિહોત્સહે ।
કલ્પયૌકઃ સુવિપુલં યત્રાહં નિવસે સુખમ્ ॥ ૧૮ ॥

સ એનાં તત આદાય ન્યધાદૌદઞ્ચનોદકે ।
તત્ર ક્ષિપ્તા મુહૂર્તેન હસ્તત્રયમવર્ધત ॥ ૧૯ ॥

ન મ એતદલં રાજન્ સુખં વસ્તુમુદઞ્ચનમ્ ।
પૃથુ દેહિ પદં મહ્યં યત્ ત્વાહં શરણં ગતા ॥ ૨૦ ॥

તત આદાય સા રાજ્ઞા ક્ષિપ્તા રાજન્ સરોવરે ।
તદાવૃત્યાત્મના સોઽયં મહામીનોઽન્વવર્ધત ॥ ૨૧ ॥

નૈતન્મે સ્વસ્તયે રાજન્નુદકં સલિલૌકસઃ ।
નિધેહિ રક્ષાયોગેન હ્રદે મામવિદાસિનિ ॥ ૨૨ ॥

ઇત્યુક્તઃ સોઽનયન્મત્સ્યં તત્ર તત્રાવિદાસિનિ ।
જલાશયેઽસમ્મિતં તં સમુદ્રે પ્રાક્ષિપજ્ઝષમ્ ॥ ૨૩ ॥

ક્ષિપ્યમાણસ્તમાહેદમિહ માં મકરાદયઃ ।
અદન્ત્યતિબલા વીર માં નેહોત્સ્રષ્ટુમર્હસિ ॥ ૨૪ ॥

એવં વિમોહિતસ્તેન વદતા વલ્ગુભારતીમ્ ।
તમાહ કો ભવાનસ્માન્ મત્સ્યરૂપેણ મોહયન્ ॥ ૨૫ ॥

નૈવંવીર્યો જલચરો દૃષ્ટોઽસ્માભિઃ શ્રુતોઽપિ વા ।
યો ભવાન્ યોજનશતમહ્નાભિવ્યાનશે સરઃ ॥ ૨૬ ॥

નૂનં ત્વં ભગવાન્ સાક્ષાદ્ધરિર્નારાયણોઽવ્યયઃ ।
અનુગ્રહાય ભૂતાનાં ધત્સે રૂપં જલૌકસામ્ ॥ ૨૭ ॥

નમસ્તે પુરુષશ્રેષ્ઠ સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયેશ્વર ।
ભક્તાનાં નઃ પ્રપન્નાનાં મુખ્યો હ્યાત્મગતિર્વિભો ॥ ૨૮ ॥

સર્વે લીલાવતારાસ્તે ભૂતાનાં ભૂતિહેતવઃ ।
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યદો રૂપં યદર્થં ભવતા ધૃતમ્ ॥ ૨૯ ॥

ન તેઽરવિન્દાક્ષ પદોપસર્પણં
મૃષા ભવેત્ સર્વસુહૃત્પ્રિયાત્મનઃ ।
યથેતરેષાં પૃથગાત્મનાં સતા-
મદીદૃશો યદ્ વપુરદ્ભુતં હિ નઃ ॥ ૩૦ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ બ્રુવાણં નૃપતિં જગત્પતિઃ
સત્યવ્રતં મત્સ્યવપુર્યુગક્ષયે ।
વિહર્તુકામઃ પ્રલયાર્ણવેઽબ્રવી-
ચ્ચિકીર્ષુરેકાન્તજનપ્રિયઃ પ્રિયમ્ ॥ ૩૧ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
સપ્તમે હ્યદ્યતનાદૂર્ધ્વમહન્યેતદરિંદમ ।
નિમઙ્ક્ષ્યત્યપ્યયામ્ભોધૌ ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવાદિકમ્ ॥ ૩૨ ॥

ત્રિલોક્યાં લીયમાનાયાં સંવર્તામ્ભસિ વૈ તદા ।
ઉપસ્થાસ્યતિ નૌઃ કાચિદ્ વિશાલા ત્વાં મયેરિતા ॥ ૩૩ ॥

ત્વં તાવદોષધીઃ સર્વા બીજાન્યુચ્ચાવચાનિ ચ ।
સપ્તર્ષિભિઃ પરિવૃતઃ સર્વસત્ત્વોપબૃંહિતઃ ॥ ૩૪ ॥

આરુહ્ય બૃહતીં નાવં વિચરિષ્યસ્યવિક્લવઃ ।
એકાર્ણવે નિરાલોકે ઋષીણામેવ વર્ચસા ॥ ૩૫ ॥

દોધૂયમાનાં તાં નાવં સમીરેણ બલીયસા ।
ઉપસ્થિતસ્ય મે શૃઙ્ગે નિબધ્નીહિ મહાહિના ॥ ૩૬ ॥

અહં ત્વામૃષિભિઃ સાર્ધં સહનાવમુદન્વતિ ।
વિકર્ષન્ વિચરિષ્યામિ યાવદ્ બ્રાહ્મી નિશા પ્રભો ॥ ૩૭ ॥

મદીયં મહિમાનં ચ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્યનુગૃહીતં મે સમ્પ્રશ્નૈર્વિવૃતં હૃદિ ॥ ૩૮ ॥

ઇત્થમાદિશ્ય રાજાનં હરિરન્તરધીયત ।
સોઽન્વવૈક્ષત તં કાલં યં હૃષીકેશ આદિશત્ ॥ ૩૯ ॥

આસ્તીર્ય દર્ભાન્ પ્રાક્કૂલાન્ રાજર્ષિઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ ।
નિષસાદ હરેઃ પાદૌ ચિન્તયન્ મત્સ્યરૂપિણઃ ॥ ૪૦ ॥

તતઃ સમુદ્ર ઉદ્વેલઃ સર્વતઃ પ્લાવયન્ મહીમ્ ।
વર્ધમાનો મહામેઘૈર્વર્ષદ્ભિઃ સમદૃશ્યત ॥ ૪૧ ॥

ધ્યાયન્ ભગવદાદેશં દદૃશે નાવમાગતામ્ ।
તામારુરોહ વિપ્રેન્દ્રૈરાદાયૌષધિવીરુધઃ ॥ ૪૨ ॥

તમૂચુર્મુનયઃ પ્રીતા રાજન્ ધ્યાયસ્વ કેશવમ્ ।
સ વૈ નઃ સઙ્કટાદસ્માદવિતા શં વિધાસ્યતિ ॥ ૪૩ ॥

સોઽનુધ્યાતસ્તતો રાજ્ઞા પ્રાદુરાસીન્મહાર્ણવે ।
એકશૃઙ્ગધરો મત્સ્યો હૈમો નિયુતયોજનઃ ॥ ૪૪ ॥

નિબધ્ય નાવં તચ્છૃઙ્ગે યથોક્તો હરિણા પુરા ।
વરત્રેણાહિના તુષ્ટસ્તુષ્ટાવ મધુસૂદનમ્ ॥ ૪૫ ॥

શ્રીરાજોવાચ
અનાદ્યવિદ્યોપહતાત્મસંવિદ-
સ્તન્મૂલસંસારપરિશ્રમાતુરાઃ ।
યદૃચ્છયોપસૃતા યમાપ્નુયુ-
ર્વિમુક્તિદો નઃ પરમો ગુરુર્ભવાન્ ॥ ૪૬ ॥

જનોઽબુધોઽયં નિજકર્મબન્ધનઃ
સુખેચ્છયા કર્મ સમીહતેઽસુખમ્ ।
યત્સેવયા તાં વિધુનોત્યસન્મતિં
ગ્રન્થિં સ ભિન્દ્યાદ્ ધૃદયં સ નો ગુરુઃ ॥ ૪૭ ॥

યત્સેવયાગ્નેરિવ રુદ્રરોદનં
પુમાન્ વિજહ્યાન્મલમાત્મનસ્તમઃ ।
ભજેત વર્ણં નિજમેષ સોઽવ્યયો
ભૂયાત્ સ ઈશઃ પરમો ગુરોર્ગુરુઃ ॥ ૪૮ ॥

ન યત્પ્રસાદાયુતભાગલેશ-
મન્યે ચ દેવા ગુરવો જનાઃ સ્વયમ્ ।
કર્તું સમેતાઃ પ્રભવન્તિ પુંસ-
સ્તમીશ્વરં ત્વાં શરણં પ્રપદ્યે ॥ ૪૯ ॥

અચક્ષુરન્ધસ્ય યથાગ્રણીઃ કૃત-
સ્તથા જનસ્યાવિદુષોઽબુધો ગુરુઃ ।
ત્વમર્કદૃક્ સર્વદૃશાં સમીક્ષણો
વૃતો ગુરુર્નઃ સ્વગતિં બુભુત્સતામ્ ॥ ૫૦ ॥

જનો જનસ્યાદિશતેઽસતીં ગતિં
યયા પ્રપદ્યેત દુરત્યયં તમઃ ।
ત્વં ત્વવ્યયં જ્ઞાનમમોઘમઞ્જસા
પ્રપદ્યતે યેન જનો નિજં પદમ્ ॥ ૫૧ ॥

ત્વં સર્વલોકસ્ય સુહૃત્ પ્રિયેશ્વરો
હ્યાત્મા ગુરુર્જ્ઞાનમભીષ્ટસિદ્ધિઃ ।
તથાપિ લોકો ન ભવન્તમન્ધધી-
ર્જાનાતિ સન્તં હૃદિ બદ્ધકામઃ ॥ ૫૨ ॥

ત્વં ત્વામહં દેવવરં વરેણ્યં
પ્રપદ્ય ઈશં પ્રતિબોધનાય ।
છિન્ધ્યર્થદીપૈર્ભગવન્ વચોભિ-
ર્ગ્રન્થીન્ હૃદય્યાન્ વિવૃણુ સ્વમોકઃ ॥ ૫૩ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યુક્તવન્તં નૃપતિં ભગવાનાદિપૂરુષઃ ।
મત્સ્યરૂપી મહામ્ભોધૌ વિહરંસ્તત્ત્વમબ્રવીત્ ॥ ૫૪ ॥

પુરાણસંહિતાં દિવ્યાં સાઙ્ખ્યયોગક્રિયાવતીમ્ ।
સત્યવ્રતસ્ય રાજર્ષેરાત્મગુહ્યમશેષતઃ ॥ ૫૫ ॥

અશ્રૌષીદૃષિભિઃ સાકમાત્મતત્ત્વમસંશયમ્ ।
નાવ્યાસીનો ભગવતા પ્રોક્તં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ ૫૬ ॥

અતીતપ્રલયાપાય ઉત્થિતાય સ વેધસે ।
હત્વાસુરં હયગ્રીવં વેદાન્ પ્રત્યાહરદ્ધરિઃ ॥ ૫૭ ॥

સ તુ સત્યવ્રતો રાજા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતઃ ।
વિષ્ણોઃ પ્રસાદાત્ કલ્પેઽસ્મિન્નાસીદ્ વૈવસ્વતો મનુઃ ॥ ૫૮ ॥

સત્યવ્રતસ્ય રાજર્ષેર્માયામત્સ્યસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
સંવાદં મહદાખ્યાનં શ્રુત્વા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ॥ ૫૯ ॥

અવતારં હરેર્યોઽયં કીર્તયેદન્વહં નરઃ ।
સઙ્કલ્પાસ્તસ્ય સિધ્યન્તિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૬૦ ॥

પ્રલયપયસિ ધાતુઃ સુપ્તશક્તેર્મુખેભ્યઃ
શ્રુતિગણમપનીતં પ્રત્યુપાદત્ત હત્વા ।
દિતિજમકથયદ્ યો બ્રહ્મ સત્યવ્રતાનાં
તમહમખિલહેતું જિહ્મમીનં નતોઽસ્મિ ॥ ૬૧ ॥
સ વૈ મનઃ કૃષ્ણપદારવિન્દયો-
ર્વચાંસિ વૈકુણ્ઠગુણાનુવર્ણને ।
કરૌ હરેર્મન્દિરમાર્જનાદિષુ
શ્રુતિં ચકારાચ્યુતસત્કથોદયે ॥