શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૯.૧૦

શ્રીશુક ઉવાચ
ખટ્વાઙ્ગાદ્ દીર્ઘબાહુશ્ચ રઘુસ્તસ્માત્ પૃથુશ્રવાઃ ।
અજસ્તતો મહારાજસ્તસ્માદ્ દશરથોઽભવત્ ॥ ૧ ॥

તસ્યાપિ ભગવાનેષ સાક્ષાદ્ બ્રહ્મમયો હરિઃ ।
અંશાંશેન ચતુર્ધાગાત્ પુત્રત્વં પ્રાર્થિતઃ સુરૈઃ ।
રામલક્ષ્મણભરતશત્રુઘ્ના ઇતિ સંજ્ઞયા ॥ ૨ ॥

તસ્યાનુચરિતં રાજન્નૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
શ્રુતં હિ વર્ણિતં ભૂરિ ત્વયા સીતાપતેર્મુહુઃ ॥ ૩ ॥

ગુર્વર્થે ત્યક્તરાજ્યો વ્યચરદનુવનં પદ્મપદ્ભ્યાં પ્રિયાયાઃ
પાણિસ્પર્શાક્ષમાભ્યાં મૃજિતપથરુજો યો હરીન્દ્રાનુજાભ્યામ્ ।
વૈરૂપ્યાચ્છૂર્પણખ્યાઃ પ્રિયવિરહરુષારોપિતભ્રૂવિજૃમ્ભ-
ત્રસ્તાબ્ધિર્બદ્ધસેતુઃ ખલદવદહનઃ કોસલેન્દ્રોઽવતાન્નઃ ॥ ૪ ॥

વિશ્વામિત્રાધ્વરે યેન મારીચાદ્યા નિશાચરાઃ ।
પશ્યતો લક્ષ્મણસ્યૈવ હતા નૈર્ઋતપુઙ્ગવાઃ ॥ ૫ ॥

યો લોકવીરસમિતૌ ધનુરૈશમુગ્રં
સીતાસ્વયંવરગૃહે ત્રિશતોપનીતમ્ ।
આદાય બાલગજલીલ ઇવેક્ષુયષ્ટિં
સજ્જ્યીકૃતં નૃપ વિકૃષ્ય બભઞ્જ મધ્યે ॥ ૬ ॥

જિત્વાનુરૂપગુણશીલવયોઽઙ્ગરૂપાં
સીતાભિધાં શ્રિયમુરસ્યભિલબ્ધમાનામ્ ।
માર્ગે વ્રજન્ ભૃગુપતેર્વ્યનયત્ પ્રરૂઢં
દર્પં મહીમકૃત યસ્ત્રિરરાજબીજામ્ ॥ ૭ ॥

યઃ સત્યપાશપરિવીતપિતુર્નિદેશં
સ્ત્રૈણસ્ય ચાપિ શિરસા જગૃહે સભાર્યઃ ।
રાજ્યં શ્રિયં પ્રણયિનઃ સુહૃદો નિવાસં
ત્યક્ત્વા યયૌ વનમસૂનિવ મુક્તસઙ્ગઃ ॥ ૮ ॥

રક્ષઃસ્વસુર્વ્યકૃત રૂપમશુદ્ધબુદ્ધે-
સ્તસ્યાઃ ખરત્રિશિરદૂષણમુખ્યબન્ધૂન્ ।
જઘ્ને ચતુર્દશસહસ્રમપારણીય-
કોદણ્ડપાણિરટમાન ઉવાસ કૃચ્છ્રમ્ ॥ ૯ ॥

સીતાકથાશ્રવણદીપિતહૃચ્છયેન
સૃષ્ટં વિલોક્ય નૃપતે દશકન્ધરેણ ।
જઘ્નેઽદ્ભુતૈણવપુષાશ્રમતોઽપકૃષ્ટો
મારીચમાશુ વિશિખેન યથા કમુગ્રઃ ॥ ૧૦ ॥

રક્ષોઽધમેન વૃકવદ્ વિપિનેઽસમક્ષં
વૈદેહરાજદુહિતર્યપયાપિતાયામ્ ।
ભ્રાત્રા વને કૃપણવત્ પ્રિયયા વિયુક્તઃ
સ્ત્રીસઙ્ગિનાં ગતિમિતિ પ્રથયંશ્ચચાર ॥ ૧૧ ॥

દગ્ધ્વાત્મકૃત્યહતકૃત્યમહન્ કબન્ધં
સખ્યં વિધાય કપિભિર્દયિતાગતિં તૈઃ ।
બુદ્ધ્વાથ વાલિનિ હતે પ્લવગેન્દ્રસૈન્યૈ-
ર્વેલામગાત્ સ મનુજોઽજભવાર્ચિતાઙ્ઘ્રિઃ ॥ ૧૨ ॥

યદ્રોષવિભ્રમવિવૃત્તકટાક્ષપાત-
સમ્ભ્રાન્તનક્રમકરો ભયગીર્ણઘોષઃ ।
સિન્ધુઃ શિરસ્યર્હણં પરિગૃહ્ય રૂપી
પાદારવિન્દમુપગમ્ય બભાષ એતત્ ॥ ૧૩ ॥

ન ત્વાં વયં જડધિયો નુ વિદામ ભૂમન્
કૂટસ્થમાદિપુરુષં જગતામધીશમ્ ।
યત્સત્ત્વતઃ સુરગણા રજસઃ પ્રજેશા
મન્યોશ્ચ ભૂતપતયઃ સ ભવાન્ ગુણેશઃ ॥ ૧૪ ॥

કામં પ્રયાહિ જહિ વિશ્રવસોઽવમેહં
ત્રૈલોક્યરાવણમવાપ્નુહિ વીર પત્નીમ્ ।
બધ્નીહિ સેતુમિહ તે યશસો વિતત્યૈ
ગાયન્તિ દિગ્વિજયિનો યમુપેત્ય ભૂપાઃ ॥ ૧૫ ॥

બદ્ધ્વોદધૌ રઘુપતિર્વિવિધાદ્રિકૂટૈઃ
સેતું કપીન્દ્રકરકમ્પિતભૂરુહાઙ્ગૈઃ ।
સુગ્રીવનીલહનુમત્પ્રમુખૈરનીકૈ-
ર્લઙ્કાં વિભીષણદૃશાવિશદગ્રદગ્ધામ્ ॥ ૧૬ ॥

સા વાનરેન્દ્રબલરુદ્ધવિહારકોષ્ઠ-
શ્રીદ્વારગોપુરસદોવલભીવિટઙ્કા ।
નિર્ભજ્યમાનધિષણધ્વજહેમકુમ્ભ-
શૃઙ્ગાટકા ગજકુલૈર્હ્રદિનીવ ઘૂર્ણા ॥ ૧૭ ॥

રક્ષઃપતિસ્તદવલોક્ય નિકુમ્ભકુમ્ભ-
ધૂમ્રાક્ષદુર્મુખસુરાન્તકનરાન્તકાદીન્ ।
પુત્રં પ્રહસ્તમતિકાયવિકમ્પનાદીન્
સર્વાનુગાન્ સમહિનોદથ કુમ્ભકર્ણમ્ ॥ ૧૮ ॥

તાં યાતુધાનપૃતનામસિશૂલચાપ-
પ્રાસર્ષ્ટિશક્તિશરતોમરખડ્ગદુર્ગામ્ ।
સુગ્રીવલક્ષ્મણમરુત્સુતગન્ધમાદ-
નીલાઙ્ગદર્ક્ષપનસાદિભિરન્વિતોઽગાત્ ॥ ૧૯ ॥

તેઽનીકપા રઘુપતેરભિપત્ય સર્વે
દ્વન્દ્વં વરૂથમિભપત્તિરથાશ્વયોધૈઃ ।
જઘ્નુર્દ્રુમૈર્ગિરિગદેષુભિરઙ્ગદાદ્યાઃ
સીતાભિમર્ષહતમઙ્ગલરાવણેશાન્ ॥ ૨૦ ॥

રક્ષઃપતિઃ સ્વબલનષ્ટિમવેક્ષ્ય રુષ્ટ
આરુહ્ય યાનકમથાભિસસાર રામમ્ ।
સ્વઃસ્યન્દને દ્યુમતિ માતલિનોપનીતે
વિભ્રાજમાનમહનન્નિશિતૈઃ ક્ષુરપ્રૈઃ ॥ ૨૧ ॥

રામસ્તમાહ પુરુષાદપુરીષ યન્નઃ
કાન્તાસમક્ષમસતાપહૃતા શ્વવત્ તે ।
ત્યક્તત્રપસ્ય ફલમદ્ય જુગુપ્સિતસ્ય
યચ્છામિ કાલ ઇવ કર્તુરલઙ્ઘ્યવીર્યઃ ॥ ૨૨ ॥

એવં ક્ષિપન્ ધનુષિ સંધિતમુત્સસર્જ
બાણં સ વજ્રમિવ તદ્ધૃદયં બિભેદ ।
સોઽસૃગ્ વમન્ દશમુખૈર્ન્યપતદ્ વિમાના-
દ્ધાહેતિ જલ્પતિ જને સુકૃતીવ રિક્તઃ ॥ ૨૩ ॥

તતો નિષ્ક્રમ્ય લઙ્કાયા યાતુધાન્યઃ સહસ્રશઃ ।
મન્દોદર્યા સમં તત્ર પ્રરુદન્ત્ય ઉપાદ્રવન્ ॥ ૨૪ ॥

સ્વાન્ સ્વાન્ બન્ધૂન્ પરિષ્વજ્ય લક્ષ્મણેષુભિરર્દિતાન્ ।
રુરુદુઃ સુસ્વરં દીના ઘ્નન્ત્ય આત્માનમાત્મના ॥ ૨૫ ॥

હા હતાઃ સ્મ વયં નાથ લોકરાવણ રાવણ ।
કં યાયાચ્છરણં લઙ્કા ત્વદ્વિહીના પરાર્દિતા ॥ ૨૬ ॥

ન વૈ વેદ મહાભાગ ભવાન્ કામવશં ગતઃ ।
તેજોઽનુભાવં સીતાયા યેન નીતો દશામિમામ્ ॥ ૨૭ ॥

કૃતૈષા વિધવા લઙ્કા વયં ચ કુલનન્દન ।
દેહઃ કૃતોઽન્નં ગૃધ્રાણામાત્મા નરકહેતવે ॥ ૨૮ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
સ્વાનાં વિભીષણશ્ચક્રે કોસલેન્દ્રાનુમોદિતઃ ।
પિતૃમેધવિધાનેન યદુક્તં સામ્પરાયિકમ્ ॥ ૨૯ ॥

તતો દદર્શ ભગવાનશોકવનિકાશ્રમે ।
ક્ષામાં સ્વવિરહવ્યાધિં શિંશપામૂલમાશ્રિતામ્ ॥ ૩૦ ॥

રામઃ પ્રિયતમાં ભાર્યાં દીનાં વીક્ષ્યાન્વકમ્પત ।
આત્મસન્દર્શનાહ્લાદવિકસન્મુખપઙ્કજામ્ ॥ ૩૧ ॥

આરોપ્યારુરુહે યાનં ભ્રાતૃભ્યાં હનુમદ્યુતઃ ।
વિભીષણાય ભગવાન્ દત્ત્વા રક્ષોગણેશતામ્ ।
લઙ્કામાયુશ્ચ કલ્પાન્તં યયૌ ચીર્ણવ્રતઃ પુરીમ્ ॥ ૩૨ ॥

અવકીર્યમાણઃ સુકુસુમૈર્લોકપાલાર્પિતૈઃ પથિ ।
ઉપગીયમાનચરિતઃ શતધૃત્યાદિભિર્મુદા ॥ ૩૩ ॥

ગોમૂત્રયાવકં શ્રુત્વા ભ્રાતરં વલ્કલામ્બરમ્ ।
મહાકારુણિકોઽતપ્યજ્જટિલં સ્થણ્ડિલેશયમ્ ॥ ૩૪ ॥

ભરતઃ પ્રાપ્તમાકર્ણ્ય પૌરામાત્યપુરોહિતૈઃ ।
પાદુકે શિરસિ ન્યસ્ય રામં પ્રત્યુદ્યતોઽગ્રજમ્ ॥ ૩૫ ॥

નન્દિગ્રામાત્ સ્વશિબિરાદ્ ગીતવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ ।
બ્રહ્મઘોષેણ ચ મુહુઃ પઠદ્ભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥ ૩૬ ॥

સ્વર્ણકક્ષપતાકાભિર્હૈમૈશ્ચિત્રધ્વજૈ રથૈઃ ।
સદશ્વૈ રુક્મસન્નાહૈર્ભટૈઃ પુરટવર્મભિઃ ॥ ૩૭ ॥

શ્રેણીભિર્વારમુખ્યાભિર્ભૃત્યૈશ્ચૈવ પદાનુગૈઃ ।
પારમેષ્ઠ્યાન્યુપાદાય પણ્યાન્યુચ્ચાવચાનિ ચ ।
પાદયોર્ન્યપતત્ પ્રેમ્ણા પ્રક્લિન્નહૃદયેક્ષણઃ ॥ ૩૮ ॥

પાદુકે ન્યસ્ય પુરતઃ પ્રાઞ્જલિર્બાષ્પલોચનઃ ।
તમાશ્લિષ્ય ચિરં દોર્ભ્યાં સ્નાપયન્ નેત્રજૈર્જલૈઃ ॥ ૩૯ ॥

રામો લક્ષ્મણસીતાભ્યાં વિપ્રેભ્યો યેઽર્હસત્તમાઃ ।
તેભ્યઃ સ્વયં નમશ્ચક્રે પ્રજાભિશ્ચ નમસ્કૃતઃ ॥ ૪૦ ॥

ધુન્વન્ત ઉત્તરાસઙ્ગાન્ પતિં વીક્ષ્ય ચિરાગતમ્ ।
ઉત્તરાઃ કોસલા માલ્યૈઃ કિરન્તો નનૃતુર્મુદા ॥ ૪૧ ॥

પાદુકે ભરતોઽગૃહ્ણાચ્ચામરવ્યજનોત્તમે ।
વિભીષણઃ સસુગ્રીવઃ શ્વેતચ્છત્રં મરુત્સુતઃ ॥ ૪૨ ॥

ધનુર્નિષઙ્ગાઞ્છત્રુઘ્નઃ સીતા તીર્થકમણ્ડલુમ્ ।
અબિભ્રદઙ્ગદઃ ખડ્ગં હૈમં ચર્મર્ક્ષરાણ્નૃપ ॥ ૪૩ ॥

પુષ્પકસ્થો નુતઃ સ્ત્રીભિઃ સ્તૂયમાનશ્ચ વન્દિભિઃ ।
વિરેજે ભગવાન્ રાજન્ ગ્રહૈશ્ચન્દ્ર ઇવોદિતઃ ॥ ૪૪ ॥

ભ્રાત્રાભિનન્દિતઃ સોઽથ સોત્સવાં પ્રાવિશત્ પુરીમ્ ।
પ્રવિશ્ય રાજભવનં ગુરુપત્નીઃ સ્વમાતરમ્ ॥ ૪૫ ॥

ગુરૂન્ વયસ્યાવરજાન્ પૂજિતઃ પ્રત્યપૂજયત્ ।
વૈદેહી લક્ષ્મણશ્ચૈવ યથાવત્ સમુપેયતુઃ ॥ ૪૬ ॥

પુત્રાન્ સ્વમાતરસ્તાસ્તુ પ્રાણાંસ્તન્વ ઇવોત્થિતાઃ ।
આરોપ્યાઙ્કેઽભિષિઞ્ચન્ત્યો બાષ્પૌઘૈર્વિજહુઃ શુચઃ ॥ ૪૭ ॥

જટા નિર્મુચ્ય વિધિવત્ કુલવૃદ્ધૈઃ સમં ગુરુઃ ।
અભ્યષિઞ્ચદ્ યથૈવેન્દ્રં ચતુઃસિન્ધુજલાદિભિઃ ॥ ૪૮ ॥

એવં કૃતશિરઃસ્નાનઃ સુવાસાઃ સ્રગ્વ્યલઙ્કૃતઃ ।
સ્વલઙ્કૃતૈઃ સુવાસોભિર્ભ્રાતૃભિર્ભાર્યયા બભૌ ॥ ૪૯ ॥

અગ્રહીદાસનં ભ્રાત્રા પ્રણિપત્ય પ્રસાદિતઃ ।
પ્રજાઃ સ્વધર્મનિરતા વર્ણાશ્રમગુણાન્વિતાઃ ।
જુગોપ પિતૃવદ્ રામો મેનિરે પિતરં ચ તમ્ ॥ ૫૦ ॥

ત્રેતાયાં વર્તમાનાયાં કાલઃ કૃતસમોઽભવત્ ।
રામે રાજનિ ધર્મજ્ઞે સર્વભૂતસુખાવહે ॥ ૫૧ ॥

વનાનિ નદ્યો ગિરયો વર્ષાણિ દ્વીપસિન્ધવઃ ।
સર્વે કામદુઘા આસન્ પ્રજાનાં ભરતર્ષભ ॥ ૫૨ ॥

નાધિવ્યાધિજરાગ્લાનિદુઃખશોકભયક્લમાઃ ।
મૃત્યુશ્ચાનિચ્છતાં નાસીદ્ રામે રાજન્યધોક્ષજે ॥ ૫૩ ॥

એકપત્નીવ્રતધરો રાજર્ષિચરિતઃ શુચિઃ ।
સ્વધર્મં ગૃહમેધીયં શિક્ષયન્ સ્વયમાચરત્ ॥ ૫૪ ॥

પ્રેમ્ણાનુવૃત્ત્યા શીલેન પ્રશ્રયાવનતા સતી ।
ભિયા હ્રિયા ચ ભાવજ્ઞા ભર્તુઃ સીતાહરન્મનઃ ॥ ૫૫ ॥