શ્રીશુક ઉવાચ
યતિર્યયાતિઃ સંયાતિરાયતિર્વિયતિઃ કૃતિઃ ।
ષડિમે નહુષસ્યાસન્નિન્દ્રિયાણીવ દેહિનઃ ॥ ૧ ॥
યતિર્યયાતિઃ સંયાતિરાયતિર્વિયતિઃ કૃતિઃ ।
ષડિમે નહુષસ્યાસન્નિન્દ્રિયાણીવ દેહિનઃ ॥ ૧ ॥
રાજ્યં નૈચ્છદ્ યતિઃ પિત્રા દત્તં તત્પરિણામવિત્ ।
યત્ર પ્રવિષ્ટઃ પુરુષ આત્માનં નાવબુધ્યતે ॥ ૨ ॥
યત્ર પ્રવિષ્ટઃ પુરુષ આત્માનં નાવબુધ્યતે ॥ ૨ ॥
પિતરિ ભ્રંશિતે સ્થાનાદિન્દ્રાણ્યા ધર્ષણાદ્દ્વિજૈઃ ।
પ્રાપિતેઽજગરત્વં વૈ યયાતિરભવન્નૃપઃ ॥ ૩ ॥
પ્રાપિતેઽજગરત્વં વૈ યયાતિરભવન્નૃપઃ ॥ ૩ ॥
ચતસૃષ્વાદિશદ્ દિક્ષુ ભ્રાતૃન્ ભ્રાતા યવીયસઃ ।
કૃતદારો જુગોપોર્વીં કાવ્યસ્ય વૃષપર્વણઃ ॥ ૪ ॥
કૃતદારો જુગોપોર્વીં કાવ્યસ્ય વૃષપર્વણઃ ॥ ૪ ॥
શ્રીરાજોવાચ
બ્રહ્મર્ષિર્ભગવાન્ કાવ્યઃ ક્ષત્રબન્ધુશ્ચ નાહુષઃ ।
રાજન્યવિપ્રયોઃ કસ્માદ્ વિવાહઃ પ્રતિલોમકઃ ॥ ૫ ॥
બ્રહ્મર્ષિર્ભગવાન્ કાવ્યઃ ક્ષત્રબન્ધુશ્ચ નાહુષઃ ।
રાજન્યવિપ્રયોઃ કસ્માદ્ વિવાહઃ પ્રતિલોમકઃ ॥ ૫ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
એકદા દાનવેન્દ્રસ્ય શર્મિષ્ઠા નામ કન્યકા ।
સખીસહસ્રસંયુક્તા ગુરુપુત્ર્યા ચ ભામિની ॥ ૬ ॥
એકદા દાનવેન્દ્રસ્ય શર્મિષ્ઠા નામ કન્યકા ।
સખીસહસ્રસંયુક્તા ગુરુપુત્ર્યા ચ ભામિની ॥ ૬ ॥
દેવયાન્યા પુરોદ્યાને પુષ્પિતદ્રુમસઙ્કુલે ।
વ્યચરત્કલગીતાલિનલિનીપુલિનેઽબલા ॥ ૭ ॥
વ્યચરત્કલગીતાલિનલિનીપુલિનેઽબલા ॥ ૭ ॥
તા જલાશયમાસાદ્ય કન્યાઃ કમલલોચનાઃ ।
તીરે ન્યસ્ય દુકૂલાનિ વિજહ્રુઃ સિઞ્ચતીર્મિથઃ ॥ ૮ ॥
તીરે ન્યસ્ય દુકૂલાનિ વિજહ્રુઃ સિઞ્ચતીર્મિથઃ ॥ ૮ ॥
વીક્ષ્ય વ્રજન્તં ગિરિશં સહ દેવ્યા વૃષસ્થિતમ્ ।
સહસોત્તીર્ય વાસાંસિ પર્યધુર્વ્રીડિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ ૯ ॥
સહસોત્તીર્ય વાસાંસિ પર્યધુર્વ્રીડિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ ૯ ॥
શર્મિષ્ઠાજાનતી વાસો ગુરુપુત્ર્યાઃ સમવ્યયત્ ।
સ્વીયં મત્વા પ્રકુપિતા દેવયાનીદમબ્રવીત્ ॥ ૧૦ ॥
સ્વીયં મત્વા પ્રકુપિતા દેવયાનીદમબ્રવીત્ ॥ ૧૦ ॥
અહો નિરીક્ષ્યતામસ્યા દાસ્યાઃ કર્મ હ્યસામ્પ્રતમ્ ।
અસ્મદ્ધાર્યં ધૃતવતી શુનીવ હવિરધ્વરે ॥ ૧૧ ॥
અસ્મદ્ધાર્યં ધૃતવતી શુનીવ હવિરધ્વરે ॥ ૧૧ ॥
યૈરિદં તપસા સૃષ્ટં મુખં પુંસઃ પરસ્ય યે ।
ધાર્યતે યૈરિહ જ્યોતિઃ શિવઃ પન્થાઃ પ્રદર્શિતઃ ॥ ૧૨ ॥
ધાર્યતે યૈરિહ જ્યોતિઃ શિવઃ પન્થાઃ પ્રદર્શિતઃ ॥ ૧૨ ॥
યાન્ વન્દન્ત્યુપતિષ્ઠન્તે લોકનાથાઃ સુરેશ્વરાઃ ।
ભગવાનપિ વિશ્વાત્મા પાવનઃ શ્રીનિકેતનઃ ॥ ૧૩ ॥
ભગવાનપિ વિશ્વાત્મા પાવનઃ શ્રીનિકેતનઃ ॥ ૧૩ ॥
વયં તત્રાપિ ભૃગવઃ શિષ્યોઽસ્યા નઃ પિતાસુરઃ ।
અસ્મદ્ધાર્યં ધૃતવતી શૂદ્રો વેદમિવાસતી ॥ ૧૪ ॥
અસ્મદ્ધાર્યં ધૃતવતી શૂદ્રો વેદમિવાસતી ॥ ૧૪ ॥
એવં ક્ષિપન્તીં શર્મિષ્ઠા ગુરુપુત્રીમભાષત ।
રુષા શ્વસન્ત્યુરઙ્ગીવ ધર્ષિતા દષ્ટદચ્છદા ॥ ૧૫ ॥
રુષા શ્વસન્ત્યુરઙ્ગીવ ધર્ષિતા દષ્ટદચ્છદા ॥ ૧૫ ॥
આત્મવૃત્તમવિજ્ઞાય કત્થસે બહુ ભિક્ષુકિ ।
કિં ન પ્રતીક્ષસેઽસ્માકં ગૃહાન્ બલિભુજો યથા ॥ ૧૬ ॥
કિં ન પ્રતીક્ષસેઽસ્માકં ગૃહાન્ બલિભુજો યથા ॥ ૧૬ ॥
એવંવિધૈઃ સુપરુષૈઃ ક્ષિપ્ત્વાચાર્યસુતાં સતીમ્ ।
શર્મિષ્ઠા પ્રાક્ષિપત્ કૂપે વાસશ્ચાદાય મન્યુના ॥ ૧૭ ॥
શર્મિષ્ઠા પ્રાક્ષિપત્ કૂપે વાસશ્ચાદાય મન્યુના ॥ ૧૭ ॥
તસ્યાં ગતાયાં સ્વગૃહં યયાતિર્મૃગયાં ચરન્ ।
પ્રાપ્તો યદૃચ્છયા કૂપે જલાર્થી તાં દદર્શ હ ॥ ૧૮ ॥
પ્રાપ્તો યદૃચ્છયા કૂપે જલાર્થી તાં દદર્શ હ ॥ ૧૮ ॥
દત્ત્વા સ્વમુત્તરં વાસસ્તસ્યૈ રાજા વિવાસસે ।
ગૃહીત્વા પાણિના પાણિમુજ્જહાર દયાપરઃ ॥ ૧૯ ॥
ગૃહીત્વા પાણિના પાણિમુજ્જહાર દયાપરઃ ॥ ૧૯ ॥
તં વીરમાહૌશનસી પ્રેમનિર્ભરયા ગિરા ।
રાજંસ્ત્વયા ગૃહીતો મે પાણિઃ પરપુરઞ્જય ॥ ૨૦ ॥
રાજંસ્ત્વયા ગૃહીતો મે પાણિઃ પરપુરઞ્જય ॥ ૨૦ ॥
હસ્તગ્રાહોઽપરો મા ભૂદ્ ગૃહીતાયાસ્ત્વયા હિ મે ।
એષ ઈશકૃતો વીર સમ્બન્ધો નૌ ન પૌરુષઃ ॥ ૨૧ ॥
એષ ઈશકૃતો વીર સમ્બન્ધો નૌ ન પૌરુષઃ ॥ ૨૧ ॥
યદિદં કૂપમગ્નાયા ભવતો દર્શનં મમ ।
ન બ્રાહ્મણો મે ભવિતા હસ્તગ્રાહો મહાભુજ ।
કચસ્ય બાર્હસ્પત્યસ્ય શાપાદ્ યમશપં પુરા ॥ ૨૨ ॥
ન બ્રાહ્મણો મે ભવિતા હસ્તગ્રાહો મહાભુજ ।
કચસ્ય બાર્હસ્પત્યસ્ય શાપાદ્ યમશપં પુરા ॥ ૨૨ ॥
યયાતિરનભિપ્રેતં દૈવોપહૃતમાત્મનઃ ।
મનસ્તુ તદ્ગતં બુદ્ધ્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વચઃ ॥ ૨૩ ॥
મનસ્તુ તદ્ગતં બુદ્ધ્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વચઃ ॥ ૨૩ ॥
ગતે રાજનિ સા ધીરે તત્ર સ્મ રુદતી પિતુઃ ।
ન્યવેદયત્તતઃ સર્વમુક્તં શર્મિષ્ઠયા કૃતમ્ ॥ ૨૪ ॥
ન્યવેદયત્તતઃ સર્વમુક્તં શર્મિષ્ઠયા કૃતમ્ ॥ ૨૪ ॥
દુર્મના ભગવાન્ કાવ્યઃ પૌરોહિત્યં વિગર્હયન્ ।
સ્તુવન્ વૃત્તિં ચ કાપોતીં દુહિત્રા સ યયૌ પુરાત્ ॥ ૨૫ ॥
સ્તુવન્ વૃત્તિં ચ કાપોતીં દુહિત્રા સ યયૌ પુરાત્ ॥ ૨૫ ॥
વૃષપર્વા તમાજ્ઞાય પ્રત્યનીકવિવક્ષિતમ્ ।
ગુરું પ્રસાદયન્ મૂર્ધ્ના પાદયોઃ પતિતઃ પથિ ॥ ૨૬ ॥
ગુરું પ્રસાદયન્ મૂર્ધ્ના પાદયોઃ પતિતઃ પથિ ॥ ૨૬ ॥
ક્ષણાર્ધમન્યુર્ભગવાન્ શિષ્યં વ્યાચષ્ટ ભાર્ગવઃ ।
કામોઽસ્યાઃ ક્રિયતાં રાજન્ નૈનાં ત્યક્તુમિહોત્સહે ॥ ૨૭ ॥
કામોઽસ્યાઃ ક્રિયતાં રાજન્ નૈનાં ત્યક્તુમિહોત્સહે ॥ ૨૭ ॥
તથેત્યવસ્થિતે પ્રાહ દેવયાની મનોગતમ્ ।
પિત્રા દત્તા યતો યાસ્યે સાનુગા યાતુ મામનુ ॥ ૨૮ ॥
પિત્રા દત્તા યતો યાસ્યે સાનુગા યાતુ મામનુ ॥ ૨૮ ॥
પિત્રાદત્તાદેવયાન્યૈ શર્મિષ્ઠાસાનુગાતદા ।
સ્વાનાં તત્ સઙ્કટં વીક્ષ્ય તદર્થસ્ય ચ ગૌરવમ્ ।
દેવયાનીં પર્યચરત્ સ્ત્રીસહસ્રેણ દાસવત્ ॥ ૨૯ ॥
સ્વાનાં તત્ સઙ્કટં વીક્ષ્ય તદર્થસ્ય ચ ગૌરવમ્ ।
દેવયાનીં પર્યચરત્ સ્ત્રીસહસ્રેણ દાસવત્ ॥ ૨૯ ॥
નાહુષાય સુતાં દત્ત્વા સહ શર્મિષ્ઠયોશના ।
તમાહ રાજઞ્છર્મિષ્ઠામાધાસ્તલ્પે ન કર્હિચિત્ ॥ ૩૦ ॥
તમાહ રાજઞ્છર્મિષ્ઠામાધાસ્તલ્પે ન કર્હિચિત્ ॥ ૩૦ ॥
વિલોક્યૌશનસીં રાજઞ્છર્મિષ્ઠા સુપ્રજાં ક્વચિત્ ।
તમેવ વવ્રે રહસિ સખ્યાઃ પતિમૃતૌ સતી ॥ ૩૧ ॥
તમેવ વવ્રે રહસિ સખ્યાઃ પતિમૃતૌ સતી ॥ ૩૧ ॥
રાજપુત્ર્યાર્થિતોઽપત્યે ધર્મં ચાવેક્ષ્ય ધર્મવિત્ ।
સ્મરઞ્છુક્રવચઃ કાલે દિષ્ટમેવાભ્યપદ્યત ॥ ૩૨ ॥
સ્મરઞ્છુક્રવચઃ કાલે દિષ્ટમેવાભ્યપદ્યત ॥ ૩૨ ॥
યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાની વ્યજાયત ।
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ॥ ૩૩ ॥
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ॥ ૩૩ ॥
ગર્ભસમ્ભવમાસુર્યા ભર્તુર્વિજ્ઞાય માનિની ।
દેવયાની પિતુર્ગેહં યયૌ ક્રોધવિમૂર્છિતા ॥ ૩૪ ॥
દેવયાની પિતુર્ગેહં યયૌ ક્રોધવિમૂર્છિતા ॥ ૩૪ ॥
પ્રિયામનુગતઃ કામી વચોભિરુપમન્ત્રયન્ ।
ન પ્રસાદયિતું શેકે પાદસંવાહનાદિભિઃ ॥ ૩૫ ॥
ન પ્રસાદયિતું શેકે પાદસંવાહનાદિભિઃ ॥ ૩૫ ॥
શુક્રસ્તમાહ કુપિતઃ સ્ત્રીકામાનૃતપૂરુષ ।
ત્વાં જરા વિશતાં મન્દ વિરૂપકરણી નૃણામ્ ॥ ૩૬ ॥
ત્વાં જરા વિશતાં મન્દ વિરૂપકરણી નૃણામ્ ॥ ૩૬ ॥
શ્રીયયાતિરુવાચ
અતૃપ્તોઽસ્મ્યદ્ય કામાનાં બ્રહ્મન્ દુહિતરિ સ્મ તે ।
વ્યત્યસ્યતાં યથાકામં વયસા યોઽભિધાસ્યતિ ॥ ૩૭ ॥
અતૃપ્તોઽસ્મ્યદ્ય કામાનાં બ્રહ્મન્ દુહિતરિ સ્મ તે ।
વ્યત્યસ્યતાં યથાકામં વયસા યોઽભિધાસ્યતિ ॥ ૩૭ ॥
ઇતિ લબ્ધવ્યવસ્થાનઃ પુત્રં જ્યેષ્ઠમવોચત ।
યદો તાત પ્રતીચ્છેમાં જરાં દેહિ નિજં વયઃ ॥ ૩૮ ॥
યદો તાત પ્રતીચ્છેમાં જરાં દેહિ નિજં વયઃ ॥ ૩૮ ॥
માતામહકૃતાં વત્સ ન તૃપ્તો વિષયેષ્વહમ્ ।
વયસા ભવદીયેન રંસ્યે કતિપયાઃ સમાઃ ॥ ૩૯ ॥
વયસા ભવદીયેન રંસ્યે કતિપયાઃ સમાઃ ॥ ૩૯ ॥
શ્રીયદુરુવાચ
નોત્સહે જરસા સ્થાતુમન્તરા પ્રાપ્તયા તવ ।
અવિદિત્વા સુખં ગ્રામ્યં વૈતૃષ્ણ્યં નૈતિ પૂરુષઃ ॥ ૪૦ ॥
નોત્સહે જરસા સ્થાતુમન્તરા પ્રાપ્તયા તવ ।
અવિદિત્વા સુખં ગ્રામ્યં વૈતૃષ્ણ્યં નૈતિ પૂરુષઃ ॥ ૪૦ ॥
તુર્વસુશ્ચોદિતઃ પિત્રા દ્રુહ્યુશ્ચાનુશ્ચ ભારત ।
પ્રત્યાચખ્યુરધર્મજ્ઞા હ્યનિત્યે નિત્યબુદ્ધયઃ ॥ ૪૧ ॥
પ્રત્યાચખ્યુરધર્મજ્ઞા હ્યનિત્યે નિત્યબુદ્ધયઃ ॥ ૪૧ ॥
અપૃચ્છત્ તનયં પૂરું વયસોનં ગુણાધિકમ્ ।
ન ત્વમગ્રજવદ્ વત્સ માં પ્રત્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૪૨ ॥
ન ત્વમગ્રજવદ્ વત્સ માં પ્રત્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૪૨ ॥
શ્રીપૂરુરુવાચ
કો નુ લોકે મનુષ્યેન્દ્ર પિતુરાત્મકૃતઃ પુમાન્ ।
પ્રતિકર્તું ક્ષમો યસ્ય પ્રસાદાદ્ વિન્દતે પરમ્ ॥ ૪૩ ॥
કો નુ લોકે મનુષ્યેન્દ્ર પિતુરાત્મકૃતઃ પુમાન્ ।
પ્રતિકર્તું ક્ષમો યસ્ય પ્રસાદાદ્ વિન્દતે પરમ્ ॥ ૪૩ ॥
ઉત્તમશ્ચિન્તિતં કુર્યાત્ પ્રોક્તકારી તુ મધ્યમઃ ।
અધમોઽશ્રદ્ધયા કુર્યાદકર્તોચ્ચરિતં પિતુઃ ॥ ૪૪ ॥
અધમોઽશ્રદ્ધયા કુર્યાદકર્તોચ્ચરિતં પિતુઃ ॥ ૪૪ ॥
ઇતિ પ્રમુદિતઃ પૂરુઃ પ્રત્યગૃહ્ણાજ્જરાં પિતુઃ ।
સોઽપિ તદ્વયસા કામાન્ યથાવજ્જુજુષે નૃપ ॥ ૪૫ ॥
સોઽપિ તદ્વયસા કામાન્ યથાવજ્જુજુષે નૃપ ॥ ૪૫ ॥
સપ્તદ્વીપપતિઃ સમ્યક્ પિતૃવત્ પાલયન્ પ્રજાઃ ।
યથોપજોષં વિષયાઞ્જુજુષેઽવ્યાહતેન્દ્રિયઃ ॥ ૪૬ ॥
યથોપજોષં વિષયાઞ્જુજુષેઽવ્યાહતેન્દ્રિયઃ ॥ ૪૬ ॥
દેવયાન્યપ્યનુદિનં મનોવાગ્દેહવસ્તુભિઃ ।
પ્રેયસઃ પરમાં પ્રીતિમુવાહ પ્રેયસી રહઃ ॥ ૪૭ ॥
પ્રેયસઃ પરમાં પ્રીતિમુવાહ પ્રેયસી રહઃ ॥ ૪૭ ॥
અયજદ્ યજ્ઞપુરુષં ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।
સર્વદેવમયં દેવં સર્વવેદમયં હરિમ્ ॥ ૪૮ ॥
સર્વદેવમયં દેવં સર્વવેદમયં હરિમ્ ॥ ૪૮ ॥
યસ્મિન્નિદં વિરચિતં વ્યોમ્નીવ જલદાવલિઃ ।
નાનેવ ભાતિ નાભાતિ સ્વપ્નમાયામનોરથઃ ॥ ૪૯ ॥
નાનેવ ભાતિ નાભાતિ સ્વપ્નમાયામનોરથઃ ॥ ૪૯ ॥
તમેવ હૃદિ વિન્યસ્ય વાસુદેવં ગુહાશયમ્ ।
નારાયણમણીયાંસં નિરાશીરયજત્ પ્રભુમ્ ॥ ૫૦ ॥
નારાયણમણીયાંસં નિરાશીરયજત્ પ્રભુમ્ ॥ ૫૦ ॥
એવં વર્ષસહસ્રાણિ મનઃષષ્ઠૈર્મનઃસુખમ્ ।
વિદધાનોઽપિ નાતૃપ્યત્ સાર્વભૌમઃ કદિન્દ્રિયૈઃ ॥ ૫૧ ॥
વિદધાનોઽપિ નાતૃપ્યત્ સાર્વભૌમઃ કદિન્દ્રિયૈઃ ॥ ૫૧ ॥