ശ്രീശുക ഉവാച
യതിര്യയാതിഃ സംയാതിരായതിര്വിയതിഃ കൃതിഃ ।
ഷഡിമേ നഹുഷസ്യാസന്നിന്ദ്രിയാണീവ ദേഹിനഃ ॥ ൧ ॥
യതിര്യയാതിഃ സംയാതിരായതിര്വിയതിഃ കൃതിഃ ।
ഷഡിമേ നഹുഷസ്യാസന്നിന്ദ്രിയാണീവ ദേഹിനഃ ॥ ൧ ॥
രാജ്യം നൈച്ഛദ് യതിഃ പിത്രാ ദത്തം തത്പരിണാമവിത് ।
യത്ര പ്രവിഷ്ടഃ പുരുഷ ആത്മാനം നാവബുധ്യതേ ॥ ൨ ॥
യത്ര പ്രവിഷ്ടഃ പുരുഷ ആത്മാനം നാവബുധ്യതേ ॥ ൨ ॥
പിതരി ഭ്രംശിതേ സ്ഥാനാദിന്ദ്രാണ്യാ ധര്ഷണാദ്ദ്വിജൈഃ ।
പ്രാപിതേഽജഗരത്വം വൈ യയാതിരഭവന്നൃപഃ ॥ ൩ ॥
പ്രാപിതേഽജഗരത്വം വൈ യയാതിരഭവന്നൃപഃ ॥ ൩ ॥
ചതസൃഷ്വാദിശദ് ദിക്ഷു ഭ്രാതൃന് ഭ്രാതാ യവീയസഃ ।
കൃതദാരോ ജുഗോപോര്വീം കാവ്യസ്യ വൃഷപര്വണഃ ॥ ൪ ॥
കൃതദാരോ ജുഗോപോര്വീം കാവ്യസ്യ വൃഷപര്വണഃ ॥ ൪ ॥
ശ്രീരാജോവാച
ബ്രഹ്മര്ഷിര്ഭഗവാന് കാവ്യഃ ക്ഷത്രബന്ധുശ്ച നാഹുഷഃ ।
രാജന്യവിപ്രയോഃ കസ്മാദ് വിവാഹഃ പ്രതിലോമകഃ ॥ ൫ ॥
ബ്രഹ്മര്ഷിര്ഭഗവാന് കാവ്യഃ ക്ഷത്രബന്ധുശ്ച നാഹുഷഃ ।
രാജന്യവിപ്രയോഃ കസ്മാദ് വിവാഹഃ പ്രതിലോമകഃ ॥ ൫ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഏകദാ ദാനവേന്ദ്രസ്യ ശര്മിഷ്ഠാ നാമ കന്യകാ ।
സഖീസഹസ്രസംയുക്താ ഗുരുപുത്ര്യാ ച ഭാമിനീ ॥ ൬ ॥
ഏകദാ ദാനവേന്ദ്രസ്യ ശര്മിഷ്ഠാ നാമ കന്യകാ ।
സഖീസഹസ്രസംയുക്താ ഗുരുപുത്ര്യാ ച ഭാമിനീ ॥ ൬ ॥
ദേവയാന്യാ പുരോദ്യാനേ പുഷ്പിതദ്രുമസങ്കുലേ ।
വ്യചരത്കലഗീതാലിനലിനീപുലിനേഽബലാ ॥ ൭ ॥
വ്യചരത്കലഗീതാലിനലിനീപുലിനേഽബലാ ॥ ൭ ॥
താ ജലാശയമാസാദ്യ കന്യാഃ കമലലോചനാഃ ।
തീരേ ന്യസ്യ ദുകൂലാനി വിജഹ്രുഃ സിഞ്ചതീര്മിഥഃ ॥ ൮ ॥
തീരേ ന്യസ്യ ദുകൂലാനി വിജഹ്രുഃ സിഞ്ചതീര്മിഥഃ ॥ ൮ ॥
വീക്ഷ്യ വ്രജന്തം ഗിരിശം സഹ ദേവ്യാ വൃഷസ്ഥിതമ് ।
സഹസോത്തീര്യ വാസാംസി പര്യധുര്വ്രീഡിതാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ ൯ ॥
സഹസോത്തീര്യ വാസാംസി പര്യധുര്വ്രീഡിതാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ ൯ ॥
ശര്മിഷ്ഠാജാനതീ വാസോ ഗുരുപുത്ര്യാഃ സമവ്യയത് ।
സ്വീയം മത്വാ പ്രകുപിതാ ദേവയാനീദമബ്രവീത് ॥ ൧൦ ॥
സ്വീയം മത്വാ പ്രകുപിതാ ദേവയാനീദമബ്രവീത് ॥ ൧൦ ॥
അഹോ നിരീക്ഷ്യതാമസ്യാ ദാസ്യാഃ കര്മ ഹ്യസാമ്പ്രതമ് ।
അസ്മദ്ധാര്യം ധൃതവതീ ശുനീവ ഹവിരധ്വരേ ॥ ൧൧ ॥
അസ്മദ്ധാര്യം ധൃതവതീ ശുനീവ ഹവിരധ്വരേ ॥ ൧൧ ॥
യൈരിദം തപസാ സൃഷ്ടം മുഖം പുംസഃ പരസ്യ യേ ।
ധാര്യതേ യൈരിഹ ജ്യോതിഃ ശിവഃ പന്ഥാഃ പ്രദര്ശിതഃ ॥ ൧൨ ॥
ധാര്യതേ യൈരിഹ ജ്യോതിഃ ശിവഃ പന്ഥാഃ പ്രദര്ശിതഃ ॥ ൧൨ ॥
യാന് വന്ദന്ത്യുപതിഷ്ഠന്തേ ലോകനാഥാഃ സുരേശ്വരാഃ ।
ഭഗവാനപി വിശ്വാത്മാ പാവനഃ ശ്രീനികേതനഃ ॥ ൧൩ ॥
ഭഗവാനപി വിശ്വാത്മാ പാവനഃ ശ്രീനികേതനഃ ॥ ൧൩ ॥
വയം തത്രാപി ഭൃഗവഃ ശിഷ്യോഽസ്യാ നഃ പിതാസുരഃ ।
അസ്മദ്ധാര്യം ധൃതവതീ ശൂദ്രോ വേദമിവാസതീ ॥ ൧൪ ॥
അസ്മദ്ധാര്യം ധൃതവതീ ശൂദ്രോ വേദമിവാസതീ ॥ ൧൪ ॥
ഏവം ക്ഷിപന്തീം ശര്മിഷ്ഠാ ഗുരുപുത്രീമഭാഷത ।
രുഷാ ശ്വസന്ത്യുരങ്ഗീവ ധര്ഷിതാ ദഷ്ടദച്ഛദാ ॥ ൧൫ ॥
രുഷാ ശ്വസന്ത്യുരങ്ഗീവ ധര്ഷിതാ ദഷ്ടദച്ഛദാ ॥ ൧൫ ॥
ആത്മവൃത്തമവിജ്ഞായ കത്ഥസേ ബഹു ഭിക്ഷുകി ।
കിം ന പ്രതീക്ഷസേഽസ്മാകം ഗൃഹാന് ബലിഭുജോ യഥാ ॥ ൧൬ ॥
കിം ന പ്രതീക്ഷസേഽസ്മാകം ഗൃഹാന് ബലിഭുജോ യഥാ ॥ ൧൬ ॥
ഏവംവിധൈഃ സുപരുഷൈഃ ക്ഷിപ്ത്വാചാര്യസുതാം സതീമ് ।
ശര്മിഷ്ഠാ പ്രാക്ഷിപത് കൂപേ വാസശ്ചാദായ മന്യുനാ ॥ ൧൭ ॥
ശര്മിഷ്ഠാ പ്രാക്ഷിപത് കൂപേ വാസശ്ചാദായ മന്യുനാ ॥ ൧൭ ॥
തസ്യാം ഗതായാം സ്വഗൃഹം യയാതിര്മൃഗയാം ചരന് ।
പ്രാപ്തോ യദൃച്ഛയാ കൂപേ ജലാര്ഥീ താം ദദര്ശ ഹ ॥ ൧൮ ॥
പ്രാപ്തോ യദൃച്ഛയാ കൂപേ ജലാര്ഥീ താം ദദര്ശ ഹ ॥ ൧൮ ॥
ദത്ത്വാ സ്വമുത്തരം വാസസ്തസ്യൈ രാജാ വിവാസസേ ।
ഗൃഹീത്വാ പാണിനാ പാണിമുജ്ജഹാര ദയാപരഃ ॥ ൧൯ ॥
ഗൃഹീത്വാ പാണിനാ പാണിമുജ്ജഹാര ദയാപരഃ ॥ ൧൯ ॥
തം വീരമാഹൌശനസീ പ്രേമനിര്ഭരയാ ഗിരാ ।
രാജംസ്ത്വയാ ഗൃഹീതോ മേ പാണിഃ പരപുരഞ്ജയ ॥ ൨൦ ॥
രാജംസ്ത്വയാ ഗൃഹീതോ മേ പാണിഃ പരപുരഞ്ജയ ॥ ൨൦ ॥
ഹസ്തഗ്രാഹോഽപരോ മാ ഭൂദ് ഗൃഹീതായാസ്ത്വയാ ഹി മേ ।
ഏഷ ഈശകൃതോ വീര സമ്ബന്ധോ നൌ ന പൌരുഷഃ ॥ ൨൧ ॥
ഏഷ ഈശകൃതോ വീര സമ്ബന്ധോ നൌ ന പൌരുഷഃ ॥ ൨൧ ॥
യദിദം കൂപമഗ്നായാ ഭവതോ ദര്ശനം മമ ।
ന ബ്രാഹ്മണോ മേ ഭവിതാ ഹസ്തഗ്രാഹോ മഹാഭുജ ।
കചസ്യ ബാര്ഹസ്പത്യസ്യ ശാപാദ് യമശപം പുരാ ॥ ൨൨ ॥
ന ബ്രാഹ്മണോ മേ ഭവിതാ ഹസ്തഗ്രാഹോ മഹാഭുജ ।
കചസ്യ ബാര്ഹസ്പത്യസ്യ ശാപാദ് യമശപം പുരാ ॥ ൨൨ ॥
യയാതിരനഭിപ്രേതം ദൈവോപഹൃതമാത്മനഃ ।
മനസ്തു തദ്ഗതം ബുദ്ധ്വാ പ്രതിജഗ്രാഹ തദ്വചഃ ॥ ൨൩ ॥
മനസ്തു തദ്ഗതം ബുദ്ധ്വാ പ്രതിജഗ്രാഹ തദ്വചഃ ॥ ൨൩ ॥
ഗതേ രാജനി സാ ധീരേ തത്ര സ്മ രുദതീ പിതുഃ ।
ന്യവേദയത്തതഃ സര്വമുക്തം ശര്മിഷ്ഠയാ കൃതമ് ॥ ൨൪ ॥
ന്യവേദയത്തതഃ സര്വമുക്തം ശര്മിഷ്ഠയാ കൃതമ് ॥ ൨൪ ॥
ദുര്മനാ ഭഗവാന് കാവ്യഃ പൌരോഹിത്യം വിഗര്ഹയന് ।
സ്തുവന് വൃത്തിം ച കാപോതീം ദുഹിത്രാ സ യയൌ പുരാത് ॥ ൨൫ ॥
സ്തുവന് വൃത്തിം ച കാപോതീം ദുഹിത്രാ സ യയൌ പുരാത് ॥ ൨൫ ॥
വൃഷപര്വാ തമാജ്ഞായ പ്രത്യനീകവിവക്ഷിതമ് ।
ഗുരും പ്രസാദയന് മൂര്ധ്നാ പാദയോഃ പതിതഃ പഥി ॥ ൨൬ ॥
ഗുരും പ്രസാദയന് മൂര്ധ്നാ പാദയോഃ പതിതഃ പഥി ॥ ൨൬ ॥
ക്ഷണാര്ധമന്യുര്ഭഗവാന് ശിഷ്യം വ്യാചഷ്ട ഭാര്ഗവഃ ।
കാമോഽസ്യാഃ ക്രിയതാം രാജന് നൈനാം ത്യക്തുമിഹോത്സഹേ ॥ ൨൭ ॥
കാമോഽസ്യാഃ ക്രിയതാം രാജന് നൈനാം ത്യക്തുമിഹോത്സഹേ ॥ ൨൭ ॥
തഥേത്യവസ്ഥിതേ പ്രാഹ ദേവയാനീ മനോഗതമ് ।
പിത്രാ ദത്താ യതോ യാസ്യേ സാനുഗാ യാതു മാമനു ॥ ൨൮ ॥
പിത്രാ ദത്താ യതോ യാസ്യേ സാനുഗാ യാതു മാമനു ॥ ൨൮ ॥
പിത്രാദത്താദേവയാന്യൈ ശര്മിഷ്ഠാസാനുഗാതദാ ।
സ്വാനാം തത് സങ്കടം വീക്ഷ്യ തദര്ഥസ്യ ച ഗൌരവമ് ।
ദേവയാനീം പര്യചരത് സ്ത്രീസഹസ്രേണ ദാസവത് ॥ ൨൯ ॥
സ്വാനാം തത് സങ്കടം വീക്ഷ്യ തദര്ഥസ്യ ച ഗൌരവമ് ।
ദേവയാനീം പര്യചരത് സ്ത്രീസഹസ്രേണ ദാസവത് ॥ ൨൯ ॥
നാഹുഷായ സുതാം ദത്ത്വാ സഹ ശര്മിഷ്ഠയോശനാ ।
തമാഹ രാജഞ്ഛര്മിഷ്ഠാമാധാസ്തല്പേ ന കര്ഹിചിത് ॥ ൩൦ ॥
തമാഹ രാജഞ്ഛര്മിഷ്ഠാമാധാസ്തല്പേ ന കര്ഹിചിത് ॥ ൩൦ ॥
വിലോക്യൌശനസീം രാജഞ്ഛര്മിഷ്ഠാ സുപ്രജാം ക്വചിത് ।
തമേവ വവ്രേ രഹസി സഖ്യാഃ പതിമൃതൌ സതീ ॥ ൩൧ ॥
തമേവ വവ്രേ രഹസി സഖ്യാഃ പതിമൃതൌ സതീ ॥ ൩൧ ॥
രാജപുത്ര്യാര്ഥിതോഽപത്യേ ധര്മം ചാവേക്ഷ്യ ധര്മവിത് ।
സ്മരഞ്ഛുക്രവചഃ കാലേ ദിഷ്ടമേവാഭ്യപദ്യത ॥ ൩൨ ॥
സ്മരഞ്ഛുക്രവചഃ കാലേ ദിഷ്ടമേവാഭ്യപദ്യത ॥ ൩൨ ॥
യദും ച തുര്വസും ചൈവ ദേവയാനീ വ്യജായത ।
ദ്രുഹ്യും ചാനും ച പൂരും ച ശര്മിഷ്ഠാ വാര്ഷപര്വണീ ॥ ൩൩ ॥
ദ്രുഹ്യും ചാനും ച പൂരും ച ശര്മിഷ്ഠാ വാര്ഷപര്വണീ ॥ ൩൩ ॥
ഗര്ഭസമ്ഭവമാസുര്യാ ഭര്തുര്വിജ്ഞായ മാനിനീ ।
ദേവയാനീ പിതുര്ഗേഹം യയൌ ക്രോധവിമൂര്ഛിതാ ॥ ൩൪ ॥
ദേവയാനീ പിതുര്ഗേഹം യയൌ ക്രോധവിമൂര്ഛിതാ ॥ ൩൪ ॥
പ്രിയാമനുഗതഃ കാമീ വചോഭിരുപമന്ത്രയന് ।
ന പ്രസാദയിതും ശേകേ പാദസംവാഹനാദിഭിഃ ॥ ൩൫ ॥
ന പ്രസാദയിതും ശേകേ പാദസംവാഹനാദിഭിഃ ॥ ൩൫ ॥
ശുക്രസ്തമാഹ കുപിതഃ സ്ത്രീകാമാനൃതപൂരുഷ ।
ത്വാം ജരാ വിശതാം മന്ദ വിരൂപകരണീ നൃണാമ് ॥ ൩൬ ॥
ത്വാം ജരാ വിശതാം മന്ദ വിരൂപകരണീ നൃണാമ് ॥ ൩൬ ॥
ശ്രീയയാതിരുവാച
അതൃപ്തോഽസ്മ്യദ്യ കാമാനാം ബ്രഹ്മന് ദുഹിതരി സ്മ തേ ।
വ്യത്യസ്യതാം യഥാകാമം വയസാ യോഽഭിധാസ്യതി ॥ ൩൭ ॥
അതൃപ്തോഽസ്മ്യദ്യ കാമാനാം ബ്രഹ്മന് ദുഹിതരി സ്മ തേ ।
വ്യത്യസ്യതാം യഥാകാമം വയസാ യോഽഭിധാസ്യതി ॥ ൩൭ ॥
ഇതി ലബ്ധവ്യവസ്ഥാനഃ പുത്രം ജ്യേഷ്ഠമവോചത ।
യദോ താത പ്രതീച്ഛേമാം ജരാം ദേഹി നിജം വയഃ ॥ ൩൮ ॥
യദോ താത പ്രതീച്ഛേമാം ജരാം ദേഹി നിജം വയഃ ॥ ൩൮ ॥
മാതാമഹകൃതാം വത്സ ന തൃപ്തോ വിഷയേഷ്വഹമ് ।
വയസാ ഭവദീയേന രംസ്യേ കതിപയാഃ സമാഃ ॥ ൩൯ ॥
വയസാ ഭവദീയേന രംസ്യേ കതിപയാഃ സമാഃ ॥ ൩൯ ॥
ശ്രീയദുരുവാച
നോത്സഹേ ജരസാ സ്ഥാതുമന്തരാ പ്രാപ്തയാ തവ ।
അവിദിത്വാ സുഖം ഗ്രാമ്യം വൈതൃഷ്ണ്യം നൈതി പൂരുഷഃ ॥ ൪൦ ॥
നോത്സഹേ ജരസാ സ്ഥാതുമന്തരാ പ്രാപ്തയാ തവ ।
അവിദിത്വാ സുഖം ഗ്രാമ്യം വൈതൃഷ്ണ്യം നൈതി പൂരുഷഃ ॥ ൪൦ ॥
തുര്വസുശ്ചോദിതഃ പിത്രാ ദ്രുഹ്യുശ്ചാനുശ്ച ഭാരത ।
പ്രത്യാചഖ്യുരധര്മജ്ഞാ ഹ്യനിത്യേ നിത്യബുദ്ധയഃ ॥ ൪൧ ॥
പ്രത്യാചഖ്യുരധര്മജ്ഞാ ഹ്യനിത്യേ നിത്യബുദ്ധയഃ ॥ ൪൧ ॥
അപൃച്ഛത് തനയം പൂരും വയസോനം ഗുണാധികമ് ।
ന ത്വമഗ്രജവദ് വത്സ മാം പ്രത്യാഖ്യാതുമര്ഹസി ॥ ൪൨ ॥
ന ത്വമഗ്രജവദ് വത്സ മാം പ്രത്യാഖ്യാതുമര്ഹസി ॥ ൪൨ ॥
ശ്രീപൂരുരുവാച
കോ നു ലോകേ മനുഷ്യേന്ദ്ര പിതുരാത്മകൃതഃ പുമാന് ।
പ്രതികര്തും ക്ഷമോ യസ്യ പ്രസാദാദ് വിന്ദതേ പരമ് ॥ ൪൩ ॥
കോ നു ലോകേ മനുഷ്യേന്ദ്ര പിതുരാത്മകൃതഃ പുമാന് ।
പ്രതികര്തും ക്ഷമോ യസ്യ പ്രസാദാദ് വിന്ദതേ പരമ് ॥ ൪൩ ॥
ഉത്തമശ്ചിന്തിതം കുര്യാത് പ്രോക്തകാരീ തു മധ്യമഃ ।
അധമോഽശ്രദ്ധയാ കുര്യാദകര്തോച്ചരിതം പിതുഃ ॥ ൪൪ ॥
അധമോഽശ്രദ്ധയാ കുര്യാദകര്തോച്ചരിതം പിതുഃ ॥ ൪൪ ॥
ഇതി പ്രമുദിതഃ പൂരുഃ പ്രത്യഗൃഹ്ണാജ്ജരാം പിതുഃ ।
സോഽപി തദ്വയസാ കാമാന് യഥാവജ്ജുജുഷേ നൃപ ॥ ൪൫ ॥
സോഽപി തദ്വയസാ കാമാന് യഥാവജ്ജുജുഷേ നൃപ ॥ ൪൫ ॥
സപ്തദ്വീപപതിഃ സമ്യക് പിതൃവത് പാലയന് പ്രജാഃ ।
യഥോപജോഷം വിഷയാഞ്ജുജുഷേഽവ്യാഹതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൪൬ ॥
യഥോപജോഷം വിഷയാഞ്ജുജുഷേഽവ്യാഹതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൪൬ ॥
ദേവയാന്യപ്യനുദിനം മനോവാഗ്ദേഹവസ്തുഭിഃ ।
പ്രേയസഃ പരമാം പ്രീതിമുവാഹ പ്രേയസീ രഹഃ ॥ ൪൭ ॥
പ്രേയസഃ പരമാം പ്രീതിമുവാഹ പ്രേയസീ രഹഃ ॥ ൪൭ ॥
അയജദ് യജ്ഞപുരുഷം ക്രതുഭിര്ഭൂരിദക്ഷിണൈഃ ।
സര്വദേവമയം ദേവം സര്വവേദമയം ഹരിമ് ॥ ൪൮ ॥
സര്വദേവമയം ദേവം സര്വവേദമയം ഹരിമ് ॥ ൪൮ ॥
യസ്മിന്നിദം വിരചിതം വ്യോമ്നീവ ജലദാവലിഃ ।
നാനേവ ഭാതി നാഭാതി സ്വപ്നമായാമനോരഥഃ ॥ ൪൯ ॥
നാനേവ ഭാതി നാഭാതി സ്വപ്നമായാമനോരഥഃ ॥ ൪൯ ॥
തമേവ ഹൃദി വിന്യസ്യ വാസുദേവം ഗുഹാശയമ് ।
നാരായണമണീയാംസം നിരാശീരയജത് പ്രഭുമ് ॥ ൫൦ ॥
നാരായണമണീയാംസം നിരാശീരയജത് പ്രഭുമ് ॥ ൫൦ ॥
ഏവം വര്ഷസഹസ്രാണി മനഃഷഷ്ഠൈര്മനഃസുഖമ് ।
വിദധാനോഽപി നാതൃപ്യത് സാര്വഭൌമഃ കദിന്ദ്രിയൈഃ ॥ ൫൧ ॥
വിദധാനോഽപി നാതൃപ്യത് സാര്വഭൌമഃ കദിന്ദ്രിയൈഃ ॥ ൫൧ ॥