શ્રીશુક ઉવાચ
વિરૂપઃ કેતુમાઞ્છમ્ભુરમ્બરીષસુતાસ્ત્રયઃ ।
વિરૂપાત્ પૃષદશ્વોઽભૂત્તત્ પુત્રસ્તુ રથીતરઃ ॥ ૧ ॥
વિરૂપઃ કેતુમાઞ્છમ્ભુરમ્બરીષસુતાસ્ત્રયઃ ।
વિરૂપાત્ પૃષદશ્વોઽભૂત્તત્ પુત્રસ્તુ રથીતરઃ ॥ ૧ ॥
રથીતરસ્યાપ્રજસ્ય ભાર્યાયાં તન્તવેઽર્થિતઃ ।
અઙ્ગિરા જનયામાસ બ્રહ્મવર્ચસ્વિનઃ સુતાન્ ॥ ૨ ॥
અઙ્ગિરા જનયામાસ બ્રહ્મવર્ચસ્વિનઃ સુતાન્ ॥ ૨ ॥
એતે ક્ષેત્રપ્રસૂતા વૈ પુનસ્ત્વાઙ્ગિરસાઃ સ્મૃતાઃ ।
રથીતરાણાં પ્રવરાઃ ક્ષેત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ॥ ૩ ॥
રથીતરાણાં પ્રવરાઃ ક્ષેત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ॥ ૩ ॥
ક્ષુવતસ્તુ મનોર્જજ્ઞે ઇક્ષ્વાકુર્ઘ્રાણતઃ સુતઃ ।
તસ્ય પુત્રશતજ્યેષ્ઠા વિકુક્ષિનિમિદણ્ડકાઃ ॥ ૪ ॥
તસ્ય પુત્રશતજ્યેષ્ઠા વિકુક્ષિનિમિદણ્ડકાઃ ॥ ૪ ॥
તેષાં પુરસ્તાદભવન્નાર્યાવર્તે નૃપા નૃપ ।
પઞ્ચવિંશતિઃ પશ્ચાચ્ચ ત્રયો મધ્યેઽપરેઽન્યતઃ ॥ ૫ ॥
પઞ્ચવિંશતિઃ પશ્ચાચ્ચ ત્રયો મધ્યેઽપરેઽન્યતઃ ॥ ૫ ॥
સ એકદાષ્ટકાશ્રાદ્ધે ઇક્ષ્વાકુઃ સુતમાદિશત્ ।
માંસમાનીયતાં મેધ્યં વિકુક્ષે ગચ્છ મા ચિરમ્ ॥ ૬ ॥
માંસમાનીયતાં મેધ્યં વિકુક્ષે ગચ્છ મા ચિરમ્ ॥ ૬ ॥
તથેતિ સ વનં ગત્વા મૃગાન્ હત્વા ક્રિયાર્હણાન્ ।
શ્રાન્તો બુભુક્ષિતો વીરઃ શશં ચાદદપસ્મૃતિઃ ॥ ૭ ॥
શ્રાન્તો બુભુક્ષિતો વીરઃ શશં ચાદદપસ્મૃતિઃ ॥ ૭ ॥
શેષં નિવેદયામાસ પિત્રે તેન ચ તદ્ગુરુઃ ।
ચોદિતઃ પ્રોક્ષણાયાહ દુષ્ટમેતદકર્મકમ્ ॥ ૮ ॥
ચોદિતઃ પ્રોક્ષણાયાહ દુષ્ટમેતદકર્મકમ્ ॥ ૮ ॥
જ્ઞાત્વા પુત્રસ્ય તત્ કર્મ ગુરુણાભિહિતં નૃપઃ ।
દેશાન્નિઃસારયામાસ સુતં ત્યક્તવિધિં રુષા ॥ ૯ ॥
દેશાન્નિઃસારયામાસ સુતં ત્યક્તવિધિં રુષા ॥ ૯ ॥
સ તુ વિપ્રેણ સંવાદં જ્ઞાપકેન સમાચરન્ ।
ત્યક્ત્વા કલેવરં યોગી સ તેનાવાપ યત્ પરમ્ ॥ ૧૦ ॥
ત્યક્ત્વા કલેવરં યોગી સ તેનાવાપ યત્ પરમ્ ॥ ૧૦ ॥
પિતર્યુપરતેઽભ્યેત્ય વિકુક્ષિઃ પૃથિવીમિમામ્ ।
શાસદીજે હરિં યજ્ઞૈઃ શશાદ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૧૧ ॥
શાસદીજે હરિં યજ્ઞૈઃ શશાદ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૧૧ ॥
પુરઞ્જયસ્તસ્ય સુત ઇન્દ્રવાહ ઇતીરિતઃ ।
કકુત્સ્થ ઇતિ ચાપ્યુક્તઃ શૃણુ નામાનિ કર્મભિઃ ॥ ૧૨ ॥
કકુત્સ્થ ઇતિ ચાપ્યુક્તઃ શૃણુ નામાનિ કર્મભિઃ ॥ ૧૨ ॥
કૃતાન્ત આસીત્ સમરો દેવાનાં સહ દાનવૈઃ ।
પાર્ષ્ણિગ્રાહો વૃતો વીરો દેવૈર્દૈત્યપરાજિતૈઃ ॥ ૧૩ ॥
પાર્ષ્ણિગ્રાહો વૃતો વીરો દેવૈર્દૈત્યપરાજિતૈઃ ॥ ૧૩ ॥
વચનાદ્ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્વિશ્વાત્મનઃ પ્રભોઃ ।
વાહનત્વે વૃતસ્તસ્ય બભૂવેન્દ્રો મહાવૃષઃ ॥ ૧૪ ॥
વાહનત્વે વૃતસ્તસ્ય બભૂવેન્દ્રો મહાવૃષઃ ॥ ૧૪ ॥
સ સન્નદ્ધો ધનુર્દિવ્યમાદાય વિશિખાઞ્છિતાન્ ।
સ્તૂયમાનસ્તમારુહ્ય યુયુત્સુઃ કકુદિ સ્થિતઃ ॥ ૧૫ ॥
સ્તૂયમાનસ્તમારુહ્ય યુયુત્સુઃ કકુદિ સ્થિતઃ ॥ ૧૫ ॥
તેજસાપ્યાયિતો વિષ્ણોઃ પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રતીચ્યાં દિશિ દૈત્યાનાં ન્યરુણત્ ત્રિદશૈઃ પુરમ્ ॥ ૧૬ ॥
પ્રતીચ્યાં દિશિ દૈત્યાનાં ન્યરુણત્ ત્રિદશૈઃ પુરમ્ ॥ ૧૬ ॥
તૈસ્તસ્ય ચાભૂત્પ્રધનં તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ।
યમાય ભલ્લૈરનયદ્ દૈત્યાન્ અભિયયુર્મૃધે ॥ ૧૭ ॥
યમાય ભલ્લૈરનયદ્ દૈત્યાન્ અભિયયુર્મૃધે ॥ ૧૭ ॥
તસ્યેષુપાતાભિમુખં યુગાન્તાગ્નિમિવોલ્બણમ્ ।
વિસૃજ્ય દુદ્રુવુર્દૈત્યા હન્યમાનાઃ સ્વમાલયમ્ ॥ ૧૮ ॥
વિસૃજ્ય દુદ્રુવુર્દૈત્યા હન્યમાનાઃ સ્વમાલયમ્ ॥ ૧૮ ॥
જિત્વા પુરં ધનં સર્વં સશ્રીકં વજ્રપાણયે ।
પ્રત્યયચ્છત્ સ રાજર્ષિરિતિ નામભિરાહૃતઃ ॥ ૧૯ ॥
પ્રત્યયચ્છત્ સ રાજર્ષિરિતિ નામભિરાહૃતઃ ॥ ૧૯ ॥
પુરઞ્જયસ્ય પુત્રોઽભૂદનેનાસ્તત્સુતઃ પૃથુઃ ।
વિશ્વગન્ધિસ્તતશ્ચન્દ્રો યુવનાશ્વસ્તુ તત્સુતઃ ॥ ૨૦ ॥
વિશ્વગન્ધિસ્તતશ્ચન્દ્રો યુવનાશ્વસ્તુ તત્સુતઃ ॥ ૨૦ ॥
શ્રાવસ્તસ્તત્સુતો યેન શ્રાવસ્તી નિર્મમે પુરી ।
બૃહદશ્વસ્તુ શ્રાવસ્તિસ્તતઃ કુવલયાશ્વકઃ ॥ ૨૧ ॥
બૃહદશ્વસ્તુ શ્રાવસ્તિસ્તતઃ કુવલયાશ્વકઃ ॥ ૨૧ ॥
યઃ પ્રિયાર્થમુતઙ્કસ્ય ધુન્ધુનામાસુરં બલી ।
સુતાનામેકવિંશત્યા સહસ્રૈરહનદ્ વૃતઃ ॥ ૨૨ ॥
સુતાનામેકવિંશત્યા સહસ્રૈરહનદ્ વૃતઃ ॥ ૨૨ ॥
ધુન્ધુમાર ઇતિ ખ્યાતસ્તત્સુતાસ્તે ચ જજ્વલુઃ ।
ધુન્ધોર્મુખાગ્નિના સર્વે ત્રય એવાવશેષિતાઃ ॥ ૨૩ ॥
ધુન્ધોર્મુખાગ્નિના સર્વે ત્રય એવાવશેષિતાઃ ॥ ૨૩ ॥
દૃઢાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ ભદ્રાશ્વ ઇતિ ભારત ।
દૃઢાશ્વપુત્રો હર્યશ્વો નિકુમ્ભસ્તત્સુતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨૪ ॥
દૃઢાશ્વપુત્રો હર્યશ્વો નિકુમ્ભસ્તત્સુતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨૪ ॥
બહુલાશ્વો નિકુમ્ભસ્ય કૃશાશ્વોઽથાસ્ય સેનજિત્ ।
યુવનાશ્વોઽભવત્ તસ્ય સોઽનપત્યો વનં ગતઃ ॥ ૨૫ ॥
યુવનાશ્વોઽભવત્ તસ્ય સોઽનપત્યો વનં ગતઃ ॥ ૨૫ ॥
ભાર્યાશતેન નિર્વિણ્ણ ઋષયોઽસ્ય કૃપાલવઃ ।
ઇષ્ટિં સ્મ વર્તયાંચક્રુરૈન્દ્રીં તે સુસમાહિતાઃ ॥ ૨૬ ॥
ઇષ્ટિં સ્મ વર્તયાંચક્રુરૈન્દ્રીં તે સુસમાહિતાઃ ॥ ૨૬ ॥
રાજા તદ્ યજ્ઞસદનં પ્રવિષ્ટો નિશિ તર્ષિતઃ ।
દૃષ્ટ્વા શયાનાન્ વિપ્રાંસ્તાન્ પપૌ મન્ત્રજલં સ્વયમ્ ॥ ૨૭ ॥
દૃષ્ટ્વા શયાનાન્ વિપ્રાંસ્તાન્ પપૌ મન્ત્રજલં સ્વયમ્ ॥ ૨૭ ॥
ઉત્થિતાસ્તે નિશમ્યાથ વ્યુદકં કલશં પ્રભો ।
પપ્રચ્છુઃ કસ્ય કર્મેદં પીતં પુંસવનં જલમ્ ॥ ૨૮ ॥
પપ્રચ્છુઃ કસ્ય કર્મેદં પીતં પુંસવનં જલમ્ ॥ ૨૮ ॥
રાજ્ઞા પીતં વિદિત્વા વૈ ઈશ્વરપ્રહિતેન તે ।
ઈશ્વરાય નમશ્ચક્રુરહો દૈવબલં બલમ્ ॥ ૨૯ ॥
ઈશ્વરાય નમશ્ચક્રુરહો દૈવબલં બલમ્ ॥ ૨૯ ॥
તતઃ કાલ ઉપાવૃત્તે કુક્ષિં નિર્ભિદ્ય દક્ષિણમ્ ।
યુવનાશ્વસ્ય તનયશ્ચક્રવર્તી જજાન હ ॥ ૩૦ ॥
યુવનાશ્વસ્ય તનયશ્ચક્રવર્તી જજાન હ ॥ ૩૦ ॥
કં ધાસ્યતિ કુમારોઽયં સ્તન્યે રોરૂયતે ભૃશમ્ ।
માં ધાતા વત્સ મા રોદીરિતીન્દ્રો દેશિનીમદાત્ ॥ ૩૧ ॥
માં ધાતા વત્સ મા રોદીરિતીન્દ્રો દેશિનીમદાત્ ॥ ૩૧ ॥
ન મમાર પિતા તસ્ય વિપ્રદેવપ્રસાદતઃ ।
યુવનાશ્વોઽથ તત્રૈવ તપસા સિદ્ધિમન્વગાત્ ॥ ૩૨ ॥
યુવનાશ્વોઽથ તત્રૈવ તપસા સિદ્ધિમન્વગાત્ ॥ ૩૨ ॥
ત્રસદ્દસ્યુરિતીન્દ્રોઽઙ્ગ વિદધે નામ યસ્ય વૈ ।
યસ્માત્ ત્રસન્તિ હ્યુદ્વિગ્ના દસ્યવો રાવણાદયઃ ॥ ૩૩ ॥
યસ્માત્ ત્રસન્તિ હ્યુદ્વિગ્ના દસ્યવો રાવણાદયઃ ॥ ૩૩ ॥
યૌવનાશ્વોઽથ માન્ધાતા ચક્રવર્ત્યવનીં પ્રભુઃ ।
સપ્તદ્વીપવતીમેકઃ શશાસાચ્યુતતેજસા ॥ ૩૪ ॥
સપ્તદ્વીપવતીમેકઃ શશાસાચ્યુતતેજસા ॥ ૩૪ ॥
ઈજે ચ યજ્ઞં ક્રતુભિરાત્મવિદ્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।
સર્વદેવમયં દેવં સર્વાત્મકમતીન્દ્રિયમ્ ॥ ૩૫ ॥
સર્વદેવમયં દેવં સર્વાત્મકમતીન્દ્રિયમ્ ॥ ૩૫ ॥
દ્રવ્યં મન્ત્રો વિધિર્યજ્ઞો યજમાનસ્તથર્ત્વિજઃ ।
ધર્મો દેશશ્ચ કાલશ્ચ સર્વમેતદ્ યદાત્મકમ્ ॥ ૩૬ ॥
ધર્મો દેશશ્ચ કાલશ્ચ સર્વમેતદ્ યદાત્મકમ્ ॥ ૩૬ ॥
યાવત્ સૂર્ય ઉદેતિ સ્મ યાવચ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
તત્ સર્વં યૌવનાશ્વસ્ય માન્ધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ॥ ૩૭ ॥
તત્ સર્વં યૌવનાશ્વસ્ય માન્ધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ॥ ૩૭ ॥
શશબિન્દોર્દુહિતરિ બિન્દુમત્યામધાન્નૃપઃ ।
પુરુકુત્સમમ્બરીષં મુચુકુન્દં ચ યોગિનમ્ ।
તેષાં સ્વસારઃ પઞ્ચાશત્ સૌભરિં વવ્રિરે પતિમ્ ॥ ૩૮ ॥
પુરુકુત્સમમ્બરીષં મુચુકુન્દં ચ યોગિનમ્ ।
તેષાં સ્વસારઃ પઞ્ચાશત્ સૌભરિં વવ્રિરે પતિમ્ ॥ ૩૮ ॥
યમુનાન્તર્જલે મગ્નસ્તપ્યમાનઃ પરન્તપઃ ।
નિર્વૃતિં મીનરાજસ્ય દૃષ્ટ્વા મૈથુનધર્મિણઃ ॥ ૩૯ ॥
નિર્વૃતિં મીનરાજસ્ય દૃષ્ટ્વા મૈથુનધર્મિણઃ ॥ ૩૯ ॥
જાતસ્પૃહો નૃપં વિપ્રઃ કન્યામેકામયાચત ।
સોઽપ્યાહ ગૃહ્યતાં બ્રહ્મન્ કામં કન્યા સ્વયંવરે ॥ ૪૦ ॥
સોઽપ્યાહ ગૃહ્યતાં બ્રહ્મન્ કામં કન્યા સ્વયંવરે ॥ ૪૦ ॥
સ વિચિન્ત્યાપ્રિયં સ્ત્રીણાં જરઠોઽહમસન્મતઃ ।
વલીપલિત એજત્ક ઇત્યહં પ્રત્યુદાહૃતઃ ॥ ૪૧ ॥
વલીપલિત એજત્ક ઇત્યહં પ્રત્યુદાહૃતઃ ॥ ૪૧ ॥
સાધયિષ્યે તથાત્માનં સુરસ્ત્રીણામભીપ્સિતમ્ ।
કિં પુનર્મનુજેન્દ્રાણામિતિ વ્યવસિતઃ પ્રભુઃ ॥ ૪૨ ॥
કિં પુનર્મનુજેન્દ્રાણામિતિ વ્યવસિતઃ પ્રભુઃ ॥ ૪૨ ॥
મુનિઃ પ્રવેશિતઃ ક્ષત્રા કન્યાન્તઃપુરમૃદ્ધિમત્ ।
વૃતઃ સ રાજકન્યાભિરેકં પઞ્ચાશતા વરઃ ॥ ૪૩ ॥
વૃતઃ સ રાજકન્યાભિરેકં પઞ્ચાશતા વરઃ ॥ ૪૩ ॥
તાસાં કલિરભૂદ્ ભૂયાંસ્તદર્થેઽપોહ્ય સૌહૃદમ્ ।
મમાનુરૂપો નાયં વ ઇતિ તદ્ગતચેતસામ્ ॥ ૪૪ ॥
મમાનુરૂપો નાયં વ ઇતિ તદ્ગતચેતસામ્ ॥ ૪૪ ॥
સ બહ્વઋચસ્તાભિરપારણીય-
તપઃશ્રિયાનર્ઘ્યપરિચ્છદેષુ ।
ગૃહેષુ નાનોપવનામલામ્ભઃ-
સરસ્સુ સૌગન્ધિકકાનનેષુ ॥ ૪૫ ॥
તપઃશ્રિયાનર્ઘ્યપરિચ્છદેષુ ।
ગૃહેષુ નાનોપવનામલામ્ભઃ-
સરસ્સુ સૌગન્ધિકકાનનેષુ ॥ ૪૫ ॥
મહાર્હશય્યાસનવસ્ત્રભૂષણ-
સ્નાનાનુલેપાભ્યવહારમાલ્યકૈઃ ।
સ્વલઙ્કૃત સ્ત્રીપુરુષેષુ નિત્યદા
રેમેઽનુગાયદ્દ્વિજભૃઙ્ગવન્દિષુ ॥ ૪૬ ॥
સ્નાનાનુલેપાભ્યવહારમાલ્યકૈઃ ।
સ્વલઙ્કૃત સ્ત્રીપુરુષેષુ નિત્યદા
રેમેઽનુગાયદ્દ્વિજભૃઙ્ગવન્દિષુ ॥ ૪૬ ॥
યદ્ગાર્હસ્થ્યં તુ સંવીક્ષ્ય સપ્તદ્વીપવતીપતિઃ ।
વિસ્મિતઃ સ્તમ્ભમજહાત્ સાર્વભૌમશ્રિયાન્વિતમ્ ॥ ૪૭ ॥
વિસ્મિતઃ સ્તમ્ભમજહાત્ સાર્વભૌમશ્રિયાન્વિતમ્ ॥ ૪૭ ॥
એવં ગૃહેષ્વભિરતો વિષયાન્ વિવિધૈઃ સુખૈઃ ।
સેવમાનો ન ચાતુષ્યદાજ્યસ્તોકૈરિવાનલઃ ॥ ૪૮ ॥
સેવમાનો ન ચાતુષ્યદાજ્યસ્તોકૈરિવાનલઃ ॥ ૪૮ ॥
સ કદાચિદુપાસીન આત્માપહ્નવમાત્મનઃ ।
દદર્શ બહ્વૃચાચાર્યો મીનસઙ્ગસમુત્થિતમ્ ॥ ૪૯ ॥
દદર્શ બહ્વૃચાચાર્યો મીનસઙ્ગસમુત્થિતમ્ ॥ ૪૯ ॥
અહો ઇમં પશ્યત મે વિનાશં
તપસ્વિનઃ સચ્ચરિતવ્રતસ્ય ।
અન્તર્જલે વારિચરપ્રસઙ્ગાત્
પ્રચ્યાવિતં બ્રહ્મ ચિરં ધૃતં યત્ ॥ ૫૦ ॥
તપસ્વિનઃ સચ્ચરિતવ્રતસ્ય ।
અન્તર્જલે વારિચરપ્રસઙ્ગાત્
પ્રચ્યાવિતં બ્રહ્મ ચિરં ધૃતં યત્ ॥ ૫૦ ॥
સઙ્ગં ત્યજેત મિથુનવ્રતીનાં મુમુક્ષુઃ
સર્વાત્મના ન વિસૃજેદ્ બહિરિન્દ્રિયાણિ ।
એકશ્ચરન્ રહસિ ચિત્તમનન્ત ઈશે
યુઞ્જીત તદ્વ્રતિષુ સાધુષુ ચેત્ પ્રસઙ્ગઃ ॥ ૫૧ ॥
સર્વાત્મના ન વિસૃજેદ્ બહિરિન્દ્રિયાણિ ।
એકશ્ચરન્ રહસિ ચિત્તમનન્ત ઈશે
યુઞ્જીત તદ્વ્રતિષુ સાધુષુ ચેત્ પ્રસઙ્ગઃ ॥ ૫૧ ॥
એકસ્તપસ્વ્યહમથામ્ભસિ મત્સ્યસઙ્ગાત્
પઞ્ચાશદાસમુત પઞ્ચસહસ્રસર્ગઃ ।
નાન્તં વ્રજામ્યુભયકૃત્યમનોરથાનાં
માયાગુણૈર્હૃતમતિર્વિષયેઽર્થભાવઃ ॥ ૫૨ ॥
પઞ્ચાશદાસમુત પઞ્ચસહસ્રસર્ગઃ ।
નાન્તં વ્રજામ્યુભયકૃત્યમનોરથાનાં
માયાગુણૈર્હૃતમતિર્વિષયેઽર્થભાવઃ ॥ ૫૨ ॥
એવં વસન્ ગૃહે કાલં વિરક્તો ન્યાસમાસ્થિતઃ ।
વનં જગામાનુયયુસ્તત્પત્ન્યઃ પતિદેવતાઃ ॥ ૫૩ ॥
વનં જગામાનુયયુસ્તત્પત્ન્યઃ પતિદેવતાઃ ॥ ૫૩ ॥
તત્ર તપ્ત્વા તપસ્તીક્ષ્ણમાત્મદર્શનમાત્મવાન્ ।
સહૈવાગ્નિભિરાત્માનં યુયોજ પરમાત્મનિ ॥ ૫૪ ॥
સહૈવાગ્નિભિરાત્માનં યુયોજ પરમાત્મનિ ॥ ૫૪ ॥
તાઃ સ્વપત્યુર્મહારાજ નિરીક્ષ્યાધ્યાત્મિકીં ગતિમ્ ।
અન્વીયુસ્તત્પ્રભાવેણ અગ્નિં શાન્તમિવાર્ચિષઃ ॥ ૫૫ ॥
અન્વીયુસ્તત્પ્રભાવેણ અગ્નિં શાન્તમિવાર્ચિષઃ ॥ ૫૫ ॥