શ્રીશુક ઉવાચ
અંશુમાંશ્ચ તપસ્તેપે ગઙ્ગાનયનકામ્યયા ।
કાલં મહાન્તં નાશક્નોત્ તતઃ કાલેન સંસ્થિતઃ ॥ ૧ ॥
અંશુમાંશ્ચ તપસ્તેપે ગઙ્ગાનયનકામ્યયા ।
કાલં મહાન્તં નાશક્નોત્ તતઃ કાલેન સંસ્થિતઃ ॥ ૧ ॥
દિલીપસ્તત્સુતસ્તદ્વદશક્તઃ કાલમેયિવાન્ ।
ભગીરથસ્તસ્ય સુતસ્તેપે સ સુમહત્ તપઃ ॥ ૨ ॥
ભગીરથસ્તસ્ય સુતસ્તેપે સ સુમહત્ તપઃ ॥ ૨ ॥
દર્શયામાસ તં દેવી પ્રસન્ના વરદાસ્મિ તે ।
ઇત્યુક્તઃ સ્વમભિપ્રાયં શશંસાવનતો નૃપઃ ॥ ૩ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ્વમભિપ્રાયં શશંસાવનતો નૃપઃ ॥ ૩ ॥
કોઽપિ ધારયિતા વેગં પતન્ત્યા મે મહીતલે ।
અન્યથા ભૂતલં ભિત્ત્વા નૃપ યાસ્યે રસાતલમ્ ॥ ૪ ॥
અન્યથા ભૂતલં ભિત્ત્વા નૃપ યાસ્યે રસાતલમ્ ॥ ૪ ॥
કિં ચાહં ન ભુવં યાસ્યે નરા મય્યામૃજન્ત્યઘમ્ ।
મૃજામિ તદઘં ક્વાહં રાજંસ્તત્ર વિચિન્ત્યતામ્ ॥ ૫ ॥
મૃજામિ તદઘં ક્વાહં રાજંસ્તત્ર વિચિન્ત્યતામ્ ॥ ૫ ॥
શ્રીભગીરથ ઉવાચ
સાધવો ન્યાસિનઃ શાન્તા બ્રહ્મિષ્ઠા લોકપાવનાઃ ।
હરન્ત્યઘં તેઽઙ્ગસઙ્ગાત્ તેષ્વાસ્તે હ્યઘભિદ્ધરિઃ ॥ ૬ ॥
સાધવો ન્યાસિનઃ શાન્તા બ્રહ્મિષ્ઠા લોકપાવનાઃ ।
હરન્ત્યઘં તેઽઙ્ગસઙ્ગાત્ તેષ્વાસ્તે હ્યઘભિદ્ધરિઃ ॥ ૬ ॥
ધારયિષ્યતિ તે વેગં રુદ્રસ્ત્વાત્મા શરીરિણામ્ ।
યસ્મિન્નોતમિદં પ્રોતં વિશ્વં શાટીવ તન્તુષુ ॥ ૭ ॥
યસ્મિન્નોતમિદં પ્રોતં વિશ્વં શાટીવ તન્તુષુ ॥ ૭ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ નૃપો દેવં તપસાતોષયચ્છિવમ્ ।
કાલેનાલ્પીયસા રાજંસ્તસ્યેશશ્ચાશ્વતુષ્યત ॥ ૮ ॥
કાલેનાલ્પીયસા રાજંસ્તસ્યેશશ્ચાશ્વતુષ્યત ॥ ૮ ॥
તથેતિ રાજ્ઞાભિહિતં સર્વલોકહિતઃ શિવઃ ।
દધારાવહિતો ગઙ્ગાં પાદપૂતજલાં હરેઃ ॥ ૯ ॥
દધારાવહિતો ગઙ્ગાં પાદપૂતજલાં હરેઃ ॥ ૯ ॥
ભગીરથઃ સ રાજર્ષિર્નિન્યે ભુવનપાવનીમ્ ।
યત્ર સ્વપિતૃણાં દેહા ભસ્મીભૂતાઃ સ્મ શેરતે ॥ ૧૦ ॥
યત્ર સ્વપિતૃણાં દેહા ભસ્મીભૂતાઃ સ્મ શેરતે ॥ ૧૦ ॥
રથેન વાયુવેગેન પ્રયાન્તમનુધાવતી ।
દેશાન્પુનન્તી નિર્દગ્ધાનાસિઞ્ચત્સગરાત્મજાન્ ॥ ૧૧ ॥
દેશાન્પુનન્તી નિર્દગ્ધાનાસિઞ્ચત્સગરાત્મજાન્ ॥ ૧૧ ॥
યજ્જલસ્પર્શમાત્રેણ બ્રહ્મદણ્ડહતા અપિ ।
સગરાત્મજા દિવં જગ્મુઃ કેવલં દેહભસ્મભિઃ ॥ ૧૨ ॥
સગરાત્મજા દિવં જગ્મુઃ કેવલં દેહભસ્મભિઃ ॥ ૧૨ ॥
ભસ્મીભૂતાઙ્ગસઙ્ગેન સ્વર્યાતાઃ સગરાત્મજાઃ ।
કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા દેવીં સેવન્તે યે ધૃતવ્રતાઃ ॥ ૧૩ ॥
કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા દેવીં સેવન્તે યે ધૃતવ્રતાઃ ॥ ૧૩ ॥
ન હ્યેતત્ પરમાશ્ચર્યં સ્વર્ધુન્યા યદિહોદિતમ્ ।
અનન્તચરણામ્ભોજપ્રસૂતાયા ભવચ્છિદઃ ॥ ૧૪ ॥
અનન્તચરણામ્ભોજપ્રસૂતાયા ભવચ્છિદઃ ॥ ૧૪ ॥
સન્નિવેશ્ય મનો યસ્મિઞ્છ્રદ્ધયા મુનયોઽમલાઃ ।
ત્રૈગુણ્યં દુસ્ત્યજં હિત્વા સદ્યો યાતાસ્તદાત્મતામ્ ॥ ૧૫ ॥
ત્રૈગુણ્યં દુસ્ત્યજં હિત્વા સદ્યો યાતાસ્તદાત્મતામ્ ॥ ૧૫ ॥
શ્રુતો ભગીરથાજ્જજ્ઞે તસ્ય નાભોઽપરોઽભવત્ ।
સિન્ધુદ્વીપસ્તતસ્તસ્માદયુતાયુસ્તતોઽભવત્ ॥ ૧૬ ॥
સિન્ધુદ્વીપસ્તતસ્તસ્માદયુતાયુસ્તતોઽભવત્ ॥ ૧૬ ॥
ઋતૂપર્ણો નલસખો યોઽશ્વવિદ્યામયાન્નલાત્ ।
દત્ત્વાક્ષહૃદયં ચાસ્મૈ સર્વકામસ્તુ તત્સુતમ્ ॥ ૧૭ ॥
દત્ત્વાક્ષહૃદયં ચાસ્મૈ સર્વકામસ્તુ તત્સુતમ્ ॥ ૧૭ ॥
તતઃ સુદાસસ્તત્પુત્રો દમયન્તીપતિર્નૃપઃ ।
આહુર્મિત્રસહં યં વૈ કલ્માષાઙ્ઘ્રિમુત ક્વચિત્ ।
વસિષ્ઠશાપાદ્ રક્ષોઽભૂદનપત્યઃ સ્વકર્મણા ॥ ૧૮ ॥
આહુર્મિત્રસહં યં વૈ કલ્માષાઙ્ઘ્રિમુત ક્વચિત્ ।
વસિષ્ઠશાપાદ્ રક્ષોઽભૂદનપત્યઃ સ્વકર્મણા ॥ ૧૮ ॥
શ્રીરાજોવાચ
કિં નિમિત્તો ગુરોઃ શાપઃ સૌદાસસ્ય મહાત્મનઃ ।
એતદ્ વેદિતુમિચ્છામઃ કથ્યતાં ન રહો યદિ ॥ ૧૯ ॥
કિં નિમિત્તો ગુરોઃ શાપઃ સૌદાસસ્ય મહાત્મનઃ ।
એતદ્ વેદિતુમિચ્છામઃ કથ્યતાં ન રહો યદિ ॥ ૧૯ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સૌદાસો મૃગયાં કિઞ્ચિચ્ચરન્ રક્ષો જઘાન હ ।
મુમોચ ભ્રાતરં સોઽથ ગતઃ પ્રતિચિકીર્ષયા ॥ ૨૦ ॥
સૌદાસો મૃગયાં કિઞ્ચિચ્ચરન્ રક્ષો જઘાન હ ।
મુમોચ ભ્રાતરં સોઽથ ગતઃ પ્રતિચિકીર્ષયા ॥ ૨૦ ॥
સઞ્ચિન્તયન્નઘં રાજ્ઞઃ સૂદરૂપધરો ગૃહે ।
ગુરવે ભોક્તુકામાય પક્ત્વા નિન્યે નરામિષમ્ ॥ ૨૧ ॥
ગુરવે ભોક્તુકામાય પક્ત્વા નિન્યે નરામિષમ્ ॥ ૨૧ ॥
પરિવેક્ષ્યમાણં ભગવાન્ વિલોક્યાભક્ષ્યમઞ્જસા ।
રાજાનમશપત્ ક્રુદ્ધો રક્ષો હ્યેવં ભવિષ્યસિ ॥ ૨૨ ॥
રાજાનમશપત્ ક્રુદ્ધો રક્ષો હ્યેવં ભવિષ્યસિ ॥ ૨૨ ॥
રક્ષઃકૃતં તદ્ વિદિત્વા ચક્રે દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
સોઽપ્યપોઽઞ્જલિમાદાય ગુરું શપ્તું સમુદ્યતઃ ॥ ૨૩ ॥
સોઽપ્યપોઽઞ્જલિમાદાય ગુરું શપ્તું સમુદ્યતઃ ॥ ૨૩ ॥
વારિતો મદયન્ત્યાપો રુશતીઃ પાદયોર્જહૌ ।
દિશઃ ખમવનીં સર્વં પશ્યઞ્જીવમયં નૃપઃ ॥ ૨૪ ॥
દિશઃ ખમવનીં સર્વં પશ્યઞ્જીવમયં નૃપઃ ॥ ૨૪ ॥
રાક્ષસં ભાવમાપન્નઃ પાદે કલ્માષતાં ગતઃ ।
વ્યવાયકાલે દદૃશે વનૌકોદમ્પતી દ્વિજૌ ॥ ૨૫ ॥
વ્યવાયકાલે દદૃશે વનૌકોદમ્પતી દ્વિજૌ ॥ ૨૫ ॥
ક્ષુધાર્તો જગૃહે વિપ્રં તત્પત્ન્યાહાકૃતાર્થવત્ ।
ન ભવાન્ રાક્ષસઃ સાક્ષાદિક્ષ્વાકૂણાં મહારથઃ ॥ ૨૬ ॥
ન ભવાન્ રાક્ષસઃ સાક્ષાદિક્ષ્વાકૂણાં મહારથઃ ॥ ૨૬ ॥
મદયન્ત્યાઃ પતિર્વીર નાધર્મં કર્તુમર્હસિ ।
દેહિ મેઽપત્યકામાયા અકૃતાર્થં પતિં દ્વિજમ્ ॥ ૨૭ ॥
દેહિ મેઽપત્યકામાયા અકૃતાર્થં પતિં દ્વિજમ્ ॥ ૨૭ ॥
દેહોઽયં માનુષો રાજન્ પુરુષસ્યાખિલાર્થદઃ ।
તસ્માદસ્ય વધો વીર સર્વાર્થવધ ઉચ્યતે ॥ ૨૮ ॥
તસ્માદસ્ય વધો વીર સર્વાર્થવધ ઉચ્યતે ॥ ૨૮ ॥
એષ હિ બ્રાહ્મણો વિદ્વાંસ્તપઃશીલગુણાન્વિતઃ ।
આરિરાધયિષુર્બ્રહ્મ મહાપુરુષસંજ્ઞિતમ્ ।
સર્વભૂતાત્મભાવેન ભૂતેષ્વન્તર્હિતં ગુણૈઃ ॥ ૨૯ ॥
આરિરાધયિષુર્બ્રહ્મ મહાપુરુષસંજ્ઞિતમ્ ।
સર્વભૂતાત્મભાવેન ભૂતેષ્વન્તર્હિતં ગુણૈઃ ॥ ૨૯ ॥
સોઽયં બ્રહ્મર્ષિવર્યસ્તે રાજર્ષિપ્રવરાદ્ વિભો ।
કથમર્હતિ ધર્મજ્ઞ વધં પિતુરિવાત્મજઃ ॥ ૩૦ ॥
કથમર્હતિ ધર્મજ્ઞ વધં પિતુરિવાત્મજઃ ॥ ૩૦ ॥
તસ્ય સાધોરપાપસ્ય ભ્રૂણસ્ય બ્રહ્મવાદિનઃ ।
કથં વધં યથા બભ્રોર્મન્યતે સન્મતો ભવાન્ ॥ ૩૧ ॥
કથં વધં યથા બભ્રોર્મન્યતે સન્મતો ભવાન્ ॥ ૩૧ ॥
યદ્યયં ક્રિયતે ભક્ષ્યસ્તર્હિ માં ખાદ પૂર્વતઃ ।
ન જીવિષ્યે વિના યેન ક્ષણં ચ મૃતકં યથા ॥ ૩૨ ॥
ન જીવિષ્યે વિના યેન ક્ષણં ચ મૃતકં યથા ॥ ૩૨ ॥
એવં કરુણભાષિણ્યા વિલપન્ત્યા અનાથવત્ ।
વ્યાઘ્રઃ પશુમિવાખાદત્ સૌદાસઃ શાપમોહિતઃ ॥ ૩૩ ॥
વ્યાઘ્રઃ પશુમિવાખાદત્ સૌદાસઃ શાપમોહિતઃ ॥ ૩૩ ॥
બ્રાહ્મણી વીક્ષ્ય દિધિષું પુરુષાદેન ભક્ષિતમ્ ।
શોચન્ત્યાત્માનમુર્વીશમશપત્ કુપિતા સતી ॥ ૩૪ ॥
શોચન્ત્યાત્માનમુર્વીશમશપત્ કુપિતા સતી ॥ ૩૪ ॥
યસ્માન્મે ભક્ષિતઃ પાપ કામાર્તાયાઃ પતિસ્ત્વયા ।
તવાપિ મૃત્યુરાધાનાદકૃતપ્રજ્ઞ દર્શિતઃ ॥ ૩૫ ॥
તવાપિ મૃત્યુરાધાનાદકૃતપ્રજ્ઞ દર્શિતઃ ॥ ૩૫ ॥
એવં મિત્રસહં શપ્ત્વા પતિલોકપરાયણા ।
તદસ્થીનિ સમિદ્ધેઽગ્નૌ પ્રાસ્ય ભર્તુર્ગતિં ગતા ॥ ૩૬ ॥
તદસ્થીનિ સમિદ્ધેઽગ્નૌ પ્રાસ્ય ભર્તુર્ગતિં ગતા ॥ ૩૬ ॥
વિશાપો દ્વાદશાબ્દાન્તે મૈથુનાય સમુદ્યતઃ ।
વિજ્ઞાપ્ય બ્રાહ્મણીશાપં મહિષ્યા સ નિવારિતઃ ॥ ૩૭ ॥
વિજ્ઞાપ્ય બ્રાહ્મણીશાપં મહિષ્યા સ નિવારિતઃ ॥ ૩૭ ॥
અત ઊર્ધ્વં સ તત્યાજ સ્ત્રીસુખં કર્મણાપ્રજાઃ ।
વસિષ્ઠસ્તદનુજ્ઞાતો મદયન્ત્યાં પ્રજામધાત્ ॥ ૩૮ ॥
વસિષ્ઠસ્તદનુજ્ઞાતો મદયન્ત્યાં પ્રજામધાત્ ॥ ૩૮ ॥
સા વૈ સપ્ત સમા ગર્ભમબિભ્રન્ન વ્યજાયત ।
જઘ્નેઽશ્મનોદરં તસ્યાઃ સોઽશ્મકસ્તેન કથ્યતે ॥ ૩૯ ॥
જઘ્નેઽશ્મનોદરં તસ્યાઃ સોઽશ્મકસ્તેન કથ્યતે ॥ ૩૯ ॥
અશ્મકાદ્બાલિકો જજ્ઞે યઃ સ્ત્રીભિઃ પરિરક્ષિતઃ ।
નારીકવચ ઇત્યુક્તો નિઃક્ષત્રે મૂલકોઽભવત્ ॥ ૪૦ ॥
નારીકવચ ઇત્યુક્તો નિઃક્ષત્રે મૂલકોઽભવત્ ॥ ૪૦ ॥
તતો દશરથસ્તસ્માત્ પુત્ર ઐડવિડિસ્તતઃ ।
રાજા વિશ્વસહો યસ્ય ખટ્વાઙ્ગશ્ચક્રવર્ત્યભૂત્ ॥ ૪૧ ॥
રાજા વિશ્વસહો યસ્ય ખટ્વાઙ્ગશ્ચક્રવર્ત્યભૂત્ ॥ ૪૧ ॥
યો દેવૈરર્થિતો દૈત્યાનવધીદ્ યુધિ દુર્જયઃ ।
મુહૂર્તમાયુર્જ્ઞાત્વૈત્ય સ્વપુરં સન્દધે મનઃ ॥ ૪૨ ॥
મુહૂર્તમાયુર્જ્ઞાત્વૈત્ય સ્વપુરં સન્દધે મનઃ ॥ ૪૨ ॥
ન મે બ્રહ્મકુલાત્ પ્રાણાઃ કુલદૈવાન્ન ચાત્મજાઃ ।
ન શ્રિયો ન મહી રાજ્યં ન દારાશ્ચાતિવલ્લભાઃ ॥ ૪૩ ॥
ન શ્રિયો ન મહી રાજ્યં ન દારાશ્ચાતિવલ્લભાઃ ॥ ૪૩ ॥
ન બાલ્યેઽપિ મતિર્મહ્યમધર્મે રમતે ક્વચિત્ ।
નાપશ્યમુત્તમશ્લોકાદન્યત્ કિઞ્ચન વસ્ત્વહમ્ ॥ ૪૪ ॥
નાપશ્યમુત્તમશ્લોકાદન્યત્ કિઞ્ચન વસ્ત્વહમ્ ॥ ૪૪ ॥
દેવૈઃ કામવરો દત્તો મહ્યં ત્રિભુવનેશ્વરૈઃ ।
ન વૃણે તમહં કામં ભૂતભાવનભાવનઃ ॥ ૪૫ ॥
ન વૃણે તમહં કામં ભૂતભાવનભાવનઃ ॥ ૪૫ ॥
યે વિક્ષિપ્તેન્દ્રિયધિયો દેવાસ્તે સ્વહૃદિ સ્થિતમ્ ।
ન વિન્દન્તિ પ્રિયં શશ્વદાત્માનં કિમુતાપરે ॥ ૪૬ ॥
ન વિન્દન્તિ પ્રિયં શશ્વદાત્માનં કિમુતાપરે ॥ ૪૬ ॥
અથેશમાયારચિતેષુ સઙ્ગં
ગુણેષુ ગન્ધર્વપુરોપમેષુ ।
રૂઢં પ્રકૃત્યાત્મનિ વિશ્વકર્તુ-
ર્ભાવેન હિત્વા તમહં પ્રપદ્યે ॥ ૪૭ ॥
ગુણેષુ ગન્ધર્વપુરોપમેષુ ।
રૂઢં પ્રકૃત્યાત્મનિ વિશ્વકર્તુ-
ર્ભાવેન હિત્વા તમહં પ્રપદ્યે ॥ ૪૭ ॥
ઇતિ વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા નારાયણગૃહીતયા ।
હિત્વાન્યભાવમજ્ઞાનં તતઃ સ્વં ભાવમાસ્થિતઃ ॥ ૪૮ ॥
હિત્વાન્યભાવમજ્ઞાનં તતઃ સ્વં ભાવમાસ્થિતઃ ॥ ૪૮ ॥
યત્ તદ્ બ્રહ્મ પરં સૂક્ષ્મમશૂન્યં શૂન્યકલ્પિતમ્ ।
ભગવાન્ વાસુદેવેતિ યં ગૃણન્તિ હિ સાત્વતાઃ ॥ ૪૯ ॥
ભગવાન્ વાસુદેવેતિ યં ગૃણન્તિ હિ સાત્વતાઃ ॥ ૪૯ ॥