ശ്രീശുക ഉവാച
അംശുമാംശ്ച തപസ്തേപേ ഗങ്ഗാനയനകാമ്യയാ ।
കാലം മഹാന്തം നാശക്നോത് തതഃ കാലേന സംസ്ഥിതഃ ॥ ൧ ॥
അംശുമാംശ്ച തപസ്തേപേ ഗങ്ഗാനയനകാമ്യയാ ।
കാലം മഹാന്തം നാശക്നോത് തതഃ കാലേന സംസ്ഥിതഃ ॥ ൧ ॥
ദിലീപസ്തത്സുതസ്തദ്വദശക്തഃ കാലമേയിവാന് ।
ഭഗീരഥസ്തസ്യ സുതസ്തേപേ സ സുമഹത് തപഃ ॥ ൨ ॥
ഭഗീരഥസ്തസ്യ സുതസ്തേപേ സ സുമഹത് തപഃ ॥ ൨ ॥
ദര്ശയാമാസ തം ദേവീ പ്രസന്നാ വരദാസ്മി തേ ।
ഇത്യുക്തഃ സ്വമഭിപ്രായം ശശംസാവനതോ നൃപഃ ॥ ൩ ॥
ഇത്യുക്തഃ സ്വമഭിപ്രായം ശശംസാവനതോ നൃപഃ ॥ ൩ ॥
കോഽപി ധാരയിതാ വേഗം പതന്ത്യാ മേ മഹീതലേ ।
അന്യഥാ ഭൂതലം ഭിത്ത്വാ നൃപ യാസ്യേ രസാതലമ് ॥ ൪ ॥
അന്യഥാ ഭൂതലം ഭിത്ത്വാ നൃപ യാസ്യേ രസാതലമ് ॥ ൪ ॥
കിം ചാഹം ന ഭുവം യാസ്യേ നരാ മയ്യാമൃജന്ത്യഘമ് ।
മൃജാമി തദഘം ക്വാഹം രാജംസ്തത്ര വിചിന്ത്യതാമ് ॥ ൫ ॥
മൃജാമി തദഘം ക്വാഹം രാജംസ്തത്ര വിചിന്ത്യതാമ് ॥ ൫ ॥
ശ്രീഭഗീരഥ ഉവാച
സാധവോ ന്യാസിനഃ ശാന്താ ബ്രഹ്മിഷ്ഠാ ലോകപാവനാഃ ।
ഹരന്ത്യഘം തേഽങ്ഗസങ്ഗാത് തേഷ്വാസ്തേ ഹ്യഘഭിദ്ധരിഃ ॥ ൬ ॥
സാധവോ ന്യാസിനഃ ശാന്താ ബ്രഹ്മിഷ്ഠാ ലോകപാവനാഃ ।
ഹരന്ത്യഘം തേഽങ്ഗസങ്ഗാത് തേഷ്വാസ്തേ ഹ്യഘഭിദ്ധരിഃ ॥ ൬ ॥
ധാരയിഷ്യതി തേ വേഗം രുദ്രസ്ത്വാത്മാ ശരീരിണാമ് ।
യസ്മിന്നോതമിദം പ്രോതം വിശ്വം ശാടീവ തന്തുഷു ॥ ൭ ॥
യസ്മിന്നോതമിദം പ്രോതം വിശ്വം ശാടീവ തന്തുഷു ॥ ൭ ॥
ഇത്യുക്ത്വാ സ നൃപോ ദേവം തപസാതോഷയച്ഛിവമ് ।
കാലേനാല്പീയസാ രാജംസ്തസ്യേശശ്ചാശ്വതുഷ്യത ॥ ൮ ॥
കാലേനാല്പീയസാ രാജംസ്തസ്യേശശ്ചാശ്വതുഷ്യത ॥ ൮ ॥
തഥേതി രാജ്ഞാഭിഹിതം സര്വലോകഹിതഃ ശിവഃ ।
ദധാരാവഹിതോ ഗങ്ഗാം പാദപൂതജലാം ഹരേഃ ॥ ൯ ॥
ദധാരാവഹിതോ ഗങ്ഗാം പാദപൂതജലാം ഹരേഃ ॥ ൯ ॥
ഭഗീരഥഃ സ രാജര്ഷിര്നിന്യേ ഭുവനപാവനീമ് ।
യത്ര സ്വപിതൃണാം ദേഹാ ഭസ്മീഭൂതാഃ സ്മ ശേരതേ ॥ ൧൦ ॥
യത്ര സ്വപിതൃണാം ദേഹാ ഭസ്മീഭൂതാഃ സ്മ ശേരതേ ॥ ൧൦ ॥
രഥേന വായുവേഗേന പ്രയാന്തമനുധാവതീ ।
ദേശാന്പുനന്തീ നിര്ദഗ്ധാനാസിഞ്ചത്സഗരാത്മജാന് ॥ ൧൧ ॥
ദേശാന്പുനന്തീ നിര്ദഗ്ധാനാസിഞ്ചത്സഗരാത്മജാന് ॥ ൧൧ ॥
യജ്ജലസ്പര്ശമാത്രേണ ബ്രഹ്മദണ്ഡഹതാ അപി ।
സഗരാത്മജാ ദിവം ജഗ്മുഃ കേവലം ദേഹഭസ്മഭിഃ ॥ ൧൨ ॥
സഗരാത്മജാ ദിവം ജഗ്മുഃ കേവലം ദേഹഭസ്മഭിഃ ॥ ൧൨ ॥
ഭസ്മീഭൂതാങ്ഗസങ്ഗേന സ്വര്യാതാഃ സഗരാത്മജാഃ ।
കിം പുനഃ ശ്രദ്ധയാ ദേവീം സേവന്തേ യേ ധൃതവ്രതാഃ ॥ ൧൩ ॥
കിം പുനഃ ശ്രദ്ധയാ ദേവീം സേവന്തേ യേ ധൃതവ്രതാഃ ॥ ൧൩ ॥
ന ഹ്യേതത് പരമാശ്ചര്യം സ്വര്ധുന്യാ യദിഹോദിതമ് ।
അനന്തചരണാമ്ഭോജപ്രസൂതായാ ഭവച്ഛിദഃ ॥ ൧൪ ॥
അനന്തചരണാമ്ഭോജപ്രസൂതായാ ഭവച്ഛിദഃ ॥ ൧൪ ॥
സന്നിവേശ്യ മനോ യസ്മിഞ്ഛ്രദ്ധയാ മുനയോഽമലാഃ ।
ത്രൈഗുണ്യം ദുസ്ത്യജം ഹിത്വാ സദ്യോ യാതാസ്തദാത്മതാമ് ॥ ൧൫ ॥
ത്രൈഗുണ്യം ദുസ്ത്യജം ഹിത്വാ സദ്യോ യാതാസ്തദാത്മതാമ് ॥ ൧൫ ॥
ശ്രുതോ ഭഗീരഥാജ്ജജ്ഞേ തസ്യ നാഭോഽപരോഽഭവത് ।
സിന്ധുദ്വീപസ്തതസ്തസ്മാദയുതായുസ്തതോഽഭവത് ॥ ൧൬ ॥
സിന്ധുദ്വീപസ്തതസ്തസ്മാദയുതായുസ്തതോഽഭവത് ॥ ൧൬ ॥
ഋതൂപര്ണോ നലസഖോ യോഽശ്വവിദ്യാമയാന്നലാത് ।
ദത്ത്വാക്ഷഹൃദയം ചാസ്മൈ സര്വകാമസ്തു തത്സുതമ് ॥ ൧൭ ॥
ദത്ത്വാക്ഷഹൃദയം ചാസ്മൈ സര്വകാമസ്തു തത്സുതമ് ॥ ൧൭ ॥
തതഃ സുദാസസ്തത്പുത്രോ ദമയന്തീപതിര്നൃപഃ ।
ആഹുര്മിത്രസഹം യം വൈ കല്മാഷാങ്ഘ്രിമുത ക്വചിത് ।
വസിഷ്ഠശാപാദ് രക്ഷോഽഭൂദനപത്യഃ സ്വകര്മണാ ॥ ൧൮ ॥
ആഹുര്മിത്രസഹം യം വൈ കല്മാഷാങ്ഘ്രിമുത ക്വചിത് ।
വസിഷ്ഠശാപാദ് രക്ഷോഽഭൂദനപത്യഃ സ്വകര്മണാ ॥ ൧൮ ॥
ശ്രീരാജോവാച
കിം നിമിത്തോ ഗുരോഃ ശാപഃ സൌദാസസ്യ മഹാത്മനഃ ।
ഏതദ് വേദിതുമിച്ഛാമഃ കഥ്യതാം ന രഹോ യദി ॥ ൧൯ ॥
കിം നിമിത്തോ ഗുരോഃ ശാപഃ സൌദാസസ്യ മഹാത്മനഃ ।
ഏതദ് വേദിതുമിച്ഛാമഃ കഥ്യതാം ന രഹോ യദി ॥ ൧൯ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
സൌദാസോ മൃഗയാം കിഞ്ചിച്ചരന് രക്ഷോ ജഘാന ഹ ।
മുമോച ഭ്രാതരം സോഽഥ ഗതഃ പ്രതിചികീര്ഷയാ ॥ ൨൦ ॥
സൌദാസോ മൃഗയാം കിഞ്ചിച്ചരന് രക്ഷോ ജഘാന ഹ ।
മുമോച ഭ്രാതരം സോഽഥ ഗതഃ പ്രതിചികീര്ഷയാ ॥ ൨൦ ॥
സഞ്ചിന്തയന്നഘം രാജ്ഞഃ സൂദരൂപധരോ ഗൃഹേ ।
ഗുരവേ ഭോക്തുകാമായ പക്ത്വാ നിന്യേ നരാമിഷമ് ॥ ൨൧ ॥
ഗുരവേ ഭോക്തുകാമായ പക്ത്വാ നിന്യേ നരാമിഷമ് ॥ ൨൧ ॥
പരിവേക്ഷ്യമാണം ഭഗവാന് വിലോക്യാഭക്ഷ്യമഞ്ജസാ ।
രാജാനമശപത് ക്രുദ്ധോ രക്ഷോ ഹ്യേവം ഭവിഷ്യസി ॥ ൨൨ ॥
രാജാനമശപത് ക്രുദ്ധോ രക്ഷോ ഹ്യേവം ഭവിഷ്യസി ॥ ൨൨ ॥
രക്ഷഃകൃതം തദ് വിദിത്വാ ചക്രേ ദ്വാദശവാര്ഷികമ് ।
സോഽപ്യപോഽഞ്ജലിമാദായ ഗുരും ശപ്തും സമുദ്യതഃ ॥ ൨൩ ॥
സോഽപ്യപോഽഞ്ജലിമാദായ ഗുരും ശപ്തും സമുദ്യതഃ ॥ ൨൩ ॥
വാരിതോ മദയന്ത്യാപോ രുശതീഃ പാദയോര്ജഹൌ ।
ദിശഃ ഖമവനീം സര്വം പശ്യഞ്ജീവമയം നൃപഃ ॥ ൨൪ ॥
ദിശഃ ഖമവനീം സര്വം പശ്യഞ്ജീവമയം നൃപഃ ॥ ൨൪ ॥
രാക്ഷസം ഭാവമാപന്നഃ പാദേ കല്മാഷതാം ഗതഃ ।
വ്യവായകാലേ ദദൃശേ വനൌകോദമ്പതീ ദ്വിജൌ ॥ ൨൫ ॥
വ്യവായകാലേ ദദൃശേ വനൌകോദമ്പതീ ദ്വിജൌ ॥ ൨൫ ॥
ക്ഷുധാര്തോ ജഗൃഹേ വിപ്രം തത്പത്ന്യാഹാകൃതാര്ഥവത് ।
ന ഭവാന് രാക്ഷസഃ സാക്ഷാദിക്ഷ്വാകൂണാം മഹാരഥഃ ॥ ൨൬ ॥
ന ഭവാന് രാക്ഷസഃ സാക്ഷാദിക്ഷ്വാകൂണാം മഹാരഥഃ ॥ ൨൬ ॥
മദയന്ത്യാഃ പതിര്വീര നാധര്മം കര്തുമര്ഹസി ।
ദേഹി മേഽപത്യകാമായാ അകൃതാര്ഥം പതിം ദ്വിജമ് ॥ ൨൭ ॥
ദേഹി മേഽപത്യകാമായാ അകൃതാര്ഥം പതിം ദ്വിജമ് ॥ ൨൭ ॥
ദേഹോഽയം മാനുഷോ രാജന് പുരുഷസ്യാഖിലാര്ഥദഃ ।
തസ്മാദസ്യ വധോ വീര സര്വാര്ഥവധ ഉച്യതേ ॥ ൨൮ ॥
തസ്മാദസ്യ വധോ വീര സര്വാര്ഥവധ ഉച്യതേ ॥ ൨൮ ॥
ഏഷ ഹി ബ്രാഹ്മണോ വിദ്വാംസ്തപഃശീലഗുണാന്വിതഃ ।
ആരിരാധയിഷുര്ബ്രഹ്മ മഹാപുരുഷസംജ്ഞിതമ് ।
സര്വഭൂതാത്മഭാവേന ഭൂതേഷ്വന്തര്ഹിതം ഗുണൈഃ ॥ ൨൯ ॥
ആരിരാധയിഷുര്ബ്രഹ്മ മഹാപുരുഷസംജ്ഞിതമ് ।
സര്വഭൂതാത്മഭാവേന ഭൂതേഷ്വന്തര്ഹിതം ഗുണൈഃ ॥ ൨൯ ॥
സോഽയം ബ്രഹ്മര്ഷിവര്യസ്തേ രാജര്ഷിപ്രവരാദ് വിഭോ ।
കഥമര്ഹതി ധര്മജ്ഞ വധം പിതുരിവാത്മജഃ ॥ ൩൦ ॥
കഥമര്ഹതി ധര്മജ്ഞ വധം പിതുരിവാത്മജഃ ॥ ൩൦ ॥
തസ്യ സാധോരപാപസ്യ ഭ്രൂണസ്യ ബ്രഹ്മവാദിനഃ ।
കഥം വധം യഥാ ബഭ്രോര്മന്യതേ സന്മതോ ഭവാന് ॥ ൩൧ ॥
കഥം വധം യഥാ ബഭ്രോര്മന്യതേ സന്മതോ ഭവാന് ॥ ൩൧ ॥
യദ്യയം ക്രിയതേ ഭക്ഷ്യസ്തര്ഹി മാം ഖാദ പൂര്വതഃ ।
ന ജീവിഷ്യേ വിനാ യേന ക്ഷണം ച മൃതകം യഥാ ॥ ൩൨ ॥
ന ജീവിഷ്യേ വിനാ യേന ക്ഷണം ച മൃതകം യഥാ ॥ ൩൨ ॥
ഏവം കരുണഭാഷിണ്യാ വിലപന്ത്യാ അനാഥവത് ।
വ്യാഘ്രഃ പശുമിവാഖാദത് സൌദാസഃ ശാപമോഹിതഃ ॥ ൩൩ ॥
വ്യാഘ്രഃ പശുമിവാഖാദത് സൌദാസഃ ശാപമോഹിതഃ ॥ ൩൩ ॥
ബ്രാഹ്മണീ വീക്ഷ്യ ദിധിഷും പുരുഷാദേന ഭക്ഷിതമ് ।
ശോചന്ത്യാത്മാനമുര്വീശമശപത് കുപിതാ സതീ ॥ ൩൪ ॥
ശോചന്ത്യാത്മാനമുര്വീശമശപത് കുപിതാ സതീ ॥ ൩൪ ॥
യസ്മാന്മേ ഭക്ഷിതഃ പാപ കാമാര്തായാഃ പതിസ്ത്വയാ ।
തവാപി മൃത്യുരാധാനാദകൃതപ്രജ്ഞ ദര്ശിതഃ ॥ ൩൫ ॥
തവാപി മൃത്യുരാധാനാദകൃതപ്രജ്ഞ ദര്ശിതഃ ॥ ൩൫ ॥
ഏവം മിത്രസഹം ശപ്ത്വാ പതിലോകപരായണാ ।
തദസ്ഥീനി സമിദ്ധേഽഗ്നൌ പ്രാസ്യ ഭര്തുര്ഗതിം ഗതാ ॥ ൩൬ ॥
തദസ്ഥീനി സമിദ്ധേഽഗ്നൌ പ്രാസ്യ ഭര്തുര്ഗതിം ഗതാ ॥ ൩൬ ॥
വിശാപോ ദ്വാദശാബ്ദാന്തേ മൈഥുനായ സമുദ്യതഃ ।
വിജ്ഞാപ്യ ബ്രാഹ്മണീശാപം മഹിഷ്യാ സ നിവാരിതഃ ॥ ൩൭ ॥
വിജ്ഞാപ്യ ബ്രാഹ്മണീശാപം മഹിഷ്യാ സ നിവാരിതഃ ॥ ൩൭ ॥
അത ഊര്ധ്വം സ തത്യാജ സ്ത്രീസുഖം കര്മണാപ്രജാഃ ।
വസിഷ്ഠസ്തദനുജ്ഞാതോ മദയന്ത്യാം പ്രജാമധാത് ॥ ൩൮ ॥
വസിഷ്ഠസ്തദനുജ്ഞാതോ മദയന്ത്യാം പ്രജാമധാത് ॥ ൩൮ ॥
സാ വൈ സപ്ത സമാ ഗര്ഭമബിഭ്രന്ന വ്യജായത ।
ജഘ്നേഽശ്മനോദരം തസ്യാഃ സോഽശ്മകസ്തേന കഥ്യതേ ॥ ൩൯ ॥
ജഘ്നേഽശ്മനോദരം തസ്യാഃ സോഽശ്മകസ്തേന കഥ്യതേ ॥ ൩൯ ॥
അശ്മകാദ്ബാലികോ ജജ്ഞേ യഃ സ്ത്രീഭിഃ പരിരക്ഷിതഃ ।
നാരീകവച ഇത്യുക്തോ നിഃക്ഷത്രേ മൂലകോഽഭവത് ॥ ൪൦ ॥
നാരീകവച ഇത്യുക്തോ നിഃക്ഷത്രേ മൂലകോഽഭവത് ॥ ൪൦ ॥
തതോ ദശരഥസ്തസ്മാത് പുത്ര ഐഡവിഡിസ്തതഃ ।
രാജാ വിശ്വസഹോ യസ്യ ഖട്വാങ്ഗശ്ചക്രവര്ത്യഭൂത് ॥ ൪൧ ॥
രാജാ വിശ്വസഹോ യസ്യ ഖട്വാങ്ഗശ്ചക്രവര്ത്യഭൂത് ॥ ൪൧ ॥
യോ ദേവൈരര്ഥിതോ ദൈത്യാനവധീദ് യുധി ദുര്ജയഃ ।
മുഹൂര്തമായുര്ജ്ഞാത്വൈത്യ സ്വപുരം സന്ദധേ മനഃ ॥ ൪൨ ॥
മുഹൂര്തമായുര്ജ്ഞാത്വൈത്യ സ്വപുരം സന്ദധേ മനഃ ॥ ൪൨ ॥
ന മേ ബ്രഹ്മകുലാത് പ്രാണാഃ കുലദൈവാന്ന ചാത്മജാഃ ।
ന ശ്രിയോ ന മഹീ രാജ്യം ന ദാരാശ്ചാതിവല്ലഭാഃ ॥ ൪൩ ॥
ന ശ്രിയോ ന മഹീ രാജ്യം ന ദാരാശ്ചാതിവല്ലഭാഃ ॥ ൪൩ ॥
ന ബാല്യേഽപി മതിര്മഹ്യമധര്മേ രമതേ ക്വചിത് ।
നാപശ്യമുത്തമശ്ലോകാദന്യത് കിഞ്ചന വസ്ത്വഹമ് ॥ ൪൪ ॥
നാപശ്യമുത്തമശ്ലോകാദന്യത് കിഞ്ചന വസ്ത്വഹമ് ॥ ൪൪ ॥
ദേവൈഃ കാമവരോ ദത്തോ മഹ്യം ത്രിഭുവനേശ്വരൈഃ ।
ന വൃണേ തമഹം കാമം ഭൂതഭാവനഭാവനഃ ॥ ൪൫ ॥
ന വൃണേ തമഹം കാമം ഭൂതഭാവനഭാവനഃ ॥ ൪൫ ॥
യേ വിക്ഷിപ്തേന്ദ്രിയധിയോ ദേവാസ്തേ സ്വഹൃദി സ്ഥിതമ് ।
ന വിന്ദന്തി പ്രിയം ശശ്വദാത്മാനം കിമുതാപരേ ॥ ൪൬ ॥
ന വിന്ദന്തി പ്രിയം ശശ്വദാത്മാനം കിമുതാപരേ ॥ ൪൬ ॥
അഥേശമായാരചിതേഷു സങ്ഗം
ഗുണേഷു ഗന്ധര്വപുരോപമേഷു ।
രൂഢം പ്രകൃത്യാത്മനി വിശ്വകര്തു-
ര്ഭാവേന ഹിത്വാ തമഹം പ്രപദ്യേ ॥ ൪൭ ॥
ഗുണേഷു ഗന്ധര്വപുരോപമേഷു ।
രൂഢം പ്രകൃത്യാത്മനി വിശ്വകര്തു-
ര്ഭാവേന ഹിത്വാ തമഹം പ്രപദ്യേ ॥ ൪൭ ॥
ഇതി വ്യവസിതോ ബുദ്ധ്യാ നാരായണഗൃഹീതയാ ।
ഹിത്വാന്യഭാവമജ്ഞാനം തതഃ സ്വം ഭാവമാസ്ഥിതഃ ॥ ൪൮ ॥
ഹിത്വാന്യഭാവമജ്ഞാനം തതഃ സ്വം ഭാവമാസ്ഥിതഃ ॥ ൪൮ ॥
യത് തദ് ബ്രഹ്മ പരം സൂക്ഷ്മമശൂന്യം ശൂന്യകല്പിതമ് ।
ഭഗവാന് വാസുദേവേതി യം ഗൃണന്തി ഹി സാത്വതാഃ ॥ ൪൯ ॥
ഭഗവാന് വാസുദേവേതി യം ഗൃണന്തി ഹി സാത്വതാഃ ॥ ൪൯ ॥