તૈત્તિરીયોપનિષદ્ – શીક્ષાવલ્લી શાન્તિમન્ત્રઃ

ઇતિ પ્રથમો-ઽનુવાકઃ ॥ શીક્ષાં-વ્યાઁખ્યાસ્યામઃ । વર્ણસ્સ્વરઃ । માત્રા બલમ્ । સામ સન્તાનઃ । ઇત્યુક્તશ્શીક્ષાધ્યાયઃ ॥ 1 ॥ ઇતિ દ્વિતીયો-ઽનુવાકઃ ॥ સહ નૌ યશઃ । સહ નૌ બ્રહ્મવર્ચસમ્ । અથાતસ્સગ્ંહિતાયા ઉપનિષદં-વ્યાઁખ્યાસ્યામઃ । પઞ્ચસ્વધિકરણેષુ । અધિલોકમધિજ્યૌતિષમધિવિદ્યમધિપ્રજમધ્યાત્મમ્ । તા મહાસગ્ંહિતા ઇત્યાચક્ષતે । અથાધિલોકમ્ । પૃથિવી પૂર્વરૂપમ્ । દ્યૌરુત્તરરૂપમ્ । આકાશસ્સન્ધિઃ ॥ 1 ॥ વાયુસ્સન્ધાનમ્ । ઇત્યધિલોકમ્ । અથાધિજ્યૌતિષમ્ । અગ્નિઃ પૂર્વરૂપમ્ । આદિત્ય ઉત્તરરૂપમ્ । આપસ્સન્ધિઃ । વૈદ્યુતસ્સન્ધાનમ્ । ઇત્યધિજ્યૌતિષમ્ । અથાધિવિદ્યમ્ । આચાર્યઃ પૂર્વરૂપમ્ ॥ 2 ॥ અન્તેવાસ્યુત્તરરૂપમ્ । વિદ્યા સન્ધિઃ । પ્રવચનગ્ં સન્ધાનમ્ । ઇત્યધિવિદ્યમ્ । અથાધિપ્રજમ્ । માતા પૂર્વરૂપમ્ । પિતોત્તરરૂપમ્ । પ્રજા સન્ધિઃ । પ્રજનનગ્ં સન્ધાનમ્ । ઇત્યધિપ્રજમ્ ॥ 3 ॥ અથાધ્યાત્મમ્ । અધરા હનુઃ પૂર્વરૂપમ્ । ઉત્તરા હનુરુત્તરરૂપમ્ । વાક્સન્ધિઃ । જિહ્વા સન્ધાનમ્ । ઇત્યધ્યાત્મમ્ । ઇતીમા મહાસગ્ંહિતાઃ । ય એવમેતા મહાસગ્ંહિતા વ્યાખ્યાતા વેદ । સન્ધીયતે પ્રજયા પશુભિઃ । બ્રહ્મવર્ચસેનાન્નાદ્યેન સુવર્ગ્યેણ લોકેન ॥ 4 ॥ ઇતિ તૃતીયો-ઽનુવાકઃ ॥ યશ્છન્દસામૃષભો વિશ્વરૂપઃ । છન્દોભ્યો-ઽધ્યમૃતાથ્સ-મ્બભૂવ । સ મેન્દ્રો મેધયા સ્પૃણોતુ । અમૃતસ્ય દેવ ધારણો ભૂયાસમ્ । શરીર-મ્મે વિચર્ષણમ્ । જિહ્વા મે મધુમત્તમા । કર્ણાભ્યા-મ્ભૂરિ વિશ્રુવમ્ । બ્રહ્મણઃ કોશો-ઽસિ મેધયા-ઽપિહિતઃ । શ્રુત-મ્મે ગોપાય । આવહન્તી વિતન્વાના ॥ 1 ॥ કુર્વાણા ચીરમાત્મનઃ । વાસાગ્ંસિ મમ ગાવશ્ચ । અન્નપાને ચ સર્વદા । તતો મે શ્રિયમાવહ । લોમશા-મ્પશુભિસ્સહ સ્વાહા । આમા યન્તુ બ્રહ્મચારિણસ્સ્વાહા । વિમા-ઽઽયન્તુ બ્રહ્મચારિણસ્સ્વાહા । પ્રમા-ઽઽયન્તુ બ્રહ્મચારિણસ્સ્વાહા । દમાયન્તુ બ્રહ્મચારિણસ્સ્વાહા । શમાયન્તુ બ્રહ્મચારિણસ્સ્વાહા ॥ 2 ॥ યશો જને-ઽસાનિ સ્વાહા । શ્રેયાન્વસ્યસો-ઽસાનિ સ્વાહા । ત-ન્ત્વા ભગ પ્રવિશાનિ સ્વાહા । સ મા ભગ પ્રવિશ સ્વાહા । તસ્મિન્-થ્સહસ્રશાખે । નિભગાહ-ન્ત્વયિ મૃજે સ્વાહા । યથા-ઽઽપઃ પ્રવતા-ઽઽયન્તિ । યથા માસા અહર્જરમ્ । એવ-મ્મા-મ્બ્રહ્મચારિણઃ । ધાતરાયન્તુ સર્વતસ્સ્વાહા । પ્રતિવેશો-ઽસિ પ્રમાભાહિ પ્રમાપદ્યસ્વ ॥ 3 ॥ ઇતિ ચતુર્થો-ઽનુવાકઃ ॥ ભૂર્ભુવસ્સુવરિતિ વા એતાસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયઃ । તાસામુહસ્મૈ તા-ઞ્ચતુર્થીમ્ । માહાચમસ્યઃ પ્રવેદયતે । મહ ઇતિ । તદ્બ્રહ્મ । સ આત્મા । અઙ્ગાન્યન્યા દેવતાઃ । ભૂરિતિ વા અયં-લોઁકઃ । ભુવ ઇત્યન્તરિક્ષમ્ । સુવરિત્યસૌ લોકઃ ॥ 1 ॥ મહ ઇત્યાદિત્યઃ । આદિત્યેન વાવ સર્વે લોકા મહીયન્તે । ભૂરિતિ વા અગ્નિઃ । ભુવ ઇતિ વાયુઃ । સુવરિત્યાદિત્યઃ । મહ ઇતિ ચન્દ્રમાઃ । ચન્દ્રમસા વાવ સર્વાણિ જ્યોતીગ્ંષિ મહીયન્તે । ભૂરિતિ વા ઋચઃ । ભુવ ઇતિ સામાનિ । સુવરિતિ યજૂગ્ંષિ ॥ 2 ॥ મહ ઇતિ બ્રહ્મ । બ્રહ્મણા વાવ સર્વે વેદા મહીયન્તે । ભૂરિતિ વૈ પ્રાણઃ । ભુવ ઇત્યપાનઃ । સુવરિતિ વ્યાનઃ । મહ ઇત્યન્નમ્ । અન્નેન વાવ સર્વે પ્રાણા મહીયન્તે । તા વા એતાશ્ચતસ્રશ્ચતુર્ધા । ચતસ્રશ્ચતસ્રો વ્યાહૃતયઃ । તા યો વેદ । સ વેદ બ્રહ્મ । સર્વે-ઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિ ॥ 3 ॥ ઇતિ પઞ્ચમો-ઽનુવાકઃ ॥ સ ય એષો-ઽન્તરહૃદય આકાશઃ । તસ્મિન્નય-મ્પુરુષો મનોમયઃ । અમૃતો હિરણ્મયઃ । અન્તરેણ તાલુકે । ય એષસ્તન ઇવાવલમ્બતે । સેન્દ્રયોનિઃ । યત્રાસૌ કેશાન્તો વિવર્તતે । વ્યપોહ્ય શીર્ષકપાલે । ભૂરિત્યગ્નૌ પ્રતિતિષ્ઠતિ । ભુવ ઇતિ વાયૌ ॥ 1 ॥ સુવરિત્યાદિત્યે । મહ ઇતિ બ્રહ્મણિ । આપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્ । આપ્નોતિ મનસસ્પતિમ્ । વાક્પતિશ્ચક્ષુષ્પતિઃ । શ્રોત્રપતિર્વિજ્ઞાનપતિઃ । એતત્તતો ભવતિ । આકાશશરીર-મ્બ્રહ્મ । સત્યાત્મ પ્રાણારામ-મ્મન આનન્દમ્ । શાન્તિસમૃદ્ધમમૃતમ્ । ઇતિ પ્રાચીન યોગ્યોપાસ્સ્વ ॥ 2 ॥ ઇતિ ષષ્ઠો-ઽનુવાકઃ ॥ પૃથિવ્યન્તરિક્ષ-ન્દ્યૌર્દિશો-ઽવાન્તરદિશાઃ । અગ્નિર્વાયુરાદિત્યશ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણિ । આપ ઓષધયો વનસ્પતય આકાશ આત્મા । ઇત્યધિભૂતમ્ । અથાધ્યાત્મમ્ । પ્રાણો વ્યાનો-ઽપાન ઉદાનસ્સમાનઃ । ચક્ષુશ્શ્રોત્ર-મ્મનો વાક્ત્વક્ । ચર્મમાગ્ંસગ્ગ્ સ્નાવાસ્થિ મજ્જા । એતદધિવિધાય ઋષિરવોચત્ । પાઙ્ક્તં-વાઁ ઇદગ્ં સર્વમ્ । પાઙ્ક્તેનૈવ પાઙ્ક્તગ્ગ્ સ્પૃણોતીતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ સપ્તમો-ઽનુવાકઃ ॥ ઓમિતિ બ્રહ્મ । ઓમિતીદગ્ં સર્વમ્ । ઓમિત્યેતદનુકૃતિર્-હ સ્મ વા અપ્યો શ્રાવયેત્યાશ્રાવયન્તિ । ઓમિતિ સામાનિ ગાયન્તિ । ઓગ્ં શોમિતિ શસ્ત્રાણિ શગ્ંસન્તિ । ઓમિત્યધ્વર્યુઃ પ્રતિગર-મ્પ્રતિગૃણાતિ । ઓમિતિ બ્રહ્મા પ્રસૌતિ । ઓમિત્યગ્નિહોત્રમનુજાનાતિ । ઓમિતિ બ્રાહ્મણઃ પ્રવક્ષ્યન્નાહ બ્રહ્મોપાપ્નવાનીતિ । બ્રહ્મૈવોપાપ્નોતિ ॥ 1 ॥ ઇત્યષ્ટમો-ઽનુવાકઃ ॥ ઋત-ઞ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । સત્ય-ઞ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । તપશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । દમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । શમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અગ્નયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અગ્નિહોત્ર-ઞ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અતિથયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । માનુષ-ઞ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજા ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજનશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજાતિશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । સત્યમિતિ સત્યવચા રાથીતરઃ । તપ ઇતિ તપોનિત્યઃ પૌરુશિષ્ટિઃ । સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવેતિ નાકો મૌદ્ગલ્યઃ । તદ્ધિ તપસ્તદ્ધિ તપઃ ॥ 1 ॥ ઇતિ નવમો-ઽનુવાકઃ ॥ અહં-વૃઁક્ષસ્ય રેરિવા । કીર્તિઃ પૃષ્ઠ-ઙ્ગિરેરિવ । ઊર્ધ્વપવિત્રો વાજિનીવ સ્વમૃતમસ્મિ । દ્રવિણગ્ં સવર્ચસમ્ । સુમેધા અમૃતોક્ષિતઃ । ઇતિ ત્રિશઙ્કોર્વેદાનુવચનમ્ ॥ 1 ॥ ઇતિ દશમો-ઽનુવાકઃ ॥ વેદમનૂચ્યાચાર્યો-ઽન્તેવાસિનમનુશાસ્તિ । સત્યં-વઁદ । ધર્મ-ઞ્ચર । સ્વાધ્યાયાન્મા પ્રમદઃ । આચાર્યાય પ્રિય-ન્ધનમાહૃત્ય પ્રજાતન્તુ-મ્મા વ્યવચ્છેત્સીઃ । સત્યાન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । ધર્માન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । કુશલાન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । ભૂત્યૈ ન પ્રમદિતવ્યમ્ । સ્વાધ્યાયપ્રવચનાભ્યા-ન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ ॥ 1 ॥ દેવપિતૃકાર્યાભ્યા-ન્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । માતૃદેવો ભવ । પિતૃદેવો ભવ । આચાર્યદેવો ભવ । અતિથિદેવો ભવ । યાન્યનવદ્યાનિ કર્માણિ । તાનિ સેવિતવ્યાનિ । નો ઇતરાણિ । યાન્યસ્માકગ્ં સુચરિતાનિ । તાનિ ત્વયોપાસ્યાનિ ॥ 2 ॥ નો ઇતરાણિ । યે કે ચારુમચ્છ્રેયાગ્ંસો બ્રાહ્મણાઃ । તેષા-ન્ત્વયા-ઽઽસને ન પ્રશ્વસિતવ્યમ્ । શ્રદ્ધયા દેયમ્ । અશ્રદ્ધયા-ઽદેયમ્ । શ્રિયા દેયમ્ । હ્રિયા દેયમ્ । ભિયા દેયમ્ । સંવિઁદા દેયમ્ । અથ યદિ તે કર્મવિચિકિત્સા વા વૃત્તવિચિકિત્સા વા સ્યાત્ ॥ 3 ॥ યે તત્ર બ્રાહ્મણાસ્સમ્મર્શિનઃ । યુક્તા આયુક્તાઃ । અલૂક્ષા ધર્મકામાસ્સ્યુઃ । યથા તે તત્ર વર્તેરન્ન્ । તથા તત્ર વર્તેથાઃ । અથાભ્યાખ્યાતેષુ । યે તત્ર બ્રાહ્મણાસ્સમ્મર્શિનઃ । યુક્તા આયુક્તાઃ । અલૂક્ષા ધર્મકામાસ્સ્યુઃ । યથા તે તેષુ વર્તેરન્ન્ । તથા તેષુ વર્તેથાઃ । એષ આદેશઃ । એષ ઉપદેશઃ । એષા વેદોપનિષત્ । એતદનુશાસનમ્ । એવમુપાસિતવ્યમ્ । એવમુ ચૈતદુપાસ્યમ્ ॥ 4 ॥ ઇત્યેકાદશો-ઽનુવાકઃ ॥ શ-ન્નો મિત્રશ્શં-વઁરુણઃ । શ-ન્નો ભવત્વર્યમા । શ-ન્ન ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । શ-ન્નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ । નમો બ્રહ્મણે । નમસ્તે વાયો । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષ-મ્બ્રહ્માસિ । ત્વામેવ પ્રત્યક્ષ-મ્બ્રહ્માવાદિષમ્ । ઋતમવાદિષમ્ । સત્યમવાદિષમ્ । તન્મામાવીત્ । તદ્વક્તારમાવીત્ । આવીન્મામ્ । આવીદ્વક્તારમ્ । ૐ શાન્તિ-શ્શાન્તિ-શ્શાન્તિઃ ॥ 1 ॥ ઇતિ દ્વાદશો-ઽનુવાકઃ ॥ ॥ હરિઃ ઓમ્ ॥ ॥ શ્રી કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥