ତୈତ୍ତିରୀଯୋପନିଷଦ୍ – ଶୀକ୍ଷାଵଲ୍ଲୀ ଶାନ୍ତିମନ୍ତ୍ରଃ

ଇତି ପ୍ରଥମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଶୀକ୍ଷାଂ-ଵ୍ଯାଁଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ । ଵର୍ଣସ୍ସ୍ଵରଃ । ମାତ୍ରା ବଲମ୍ । ସାମ ସନ୍ତାନଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଶ୍ଶୀକ୍ଷାଧ୍ଯାଯଃ ॥ 1 ॥ ଇତି ଦ୍ଵିତୀଯୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ସହ ନୌ ଯଶଃ । ସହ ନୌ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସମ୍ । ଅଥାତସ୍ସଗ୍ଂହିତାଯା ଉପନିଷଦଂ-ଵ୍ଯାଁଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ । ପଞ୍ଚସ୍ଵଧିକରଣେଷୁ । ଅଧିଲୋକମଧିଜ୍ଯୌତିଷମଧିଵିଦ୍ଯମଧିପ୍ରଜମଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ତା ମହାସଗ୍ଂହିତା ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ । ଅଥାଧିଲୋକମ୍ । ପୃଥିଵୀ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରରୂପମ୍ । ଆକାଶସ୍ସନ୍ଧିଃ ॥ 1 ॥ ଵାଯୁସ୍ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିଲୋକମ୍ । ଅଥାଧିଜ୍ଯୌତିଷମ୍ । ଅଗ୍ନିଃ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ଆଦିତ୍ଯ ଉତ୍ତରରୂପମ୍ । ଆପସ୍ସନ୍ଧିଃ । ଵୈଦ୍ଯୁତସ୍ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିଜ୍ଯୌତିଷମ୍ । ଅଥାଧିଵିଦ୍ଯମ୍ । ଆଚାର୍ଯଃ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ ॥ 2 ॥ ଅନ୍ତେଵାସ୍ଯୁତ୍ତରରୂପମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ସନ୍ଧିଃ । ପ୍ରଵଚନଗ୍ଂ ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିଵିଦ୍ଯମ୍ । ଅଥାଧିପ୍ରଜମ୍ । ମାତା ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ପିତୋତ୍ତରରୂପମ୍ । ପ୍ରଜା ସନ୍ଧିଃ । ପ୍ରଜନନଗ୍ଂ ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିପ୍ରଜମ୍ ॥ 3 ॥ ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ଅଧରା ହନୁଃ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ଉତ୍ତରା ହନୁରୁତ୍ତରରୂପମ୍ । ଵାକ୍ସନ୍ଧିଃ । ଜିହ୍ଵା ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ଇତୀମା ମହାସଗ୍ଂହିତାଃ । ଯ ଏଵମେତା ମହାସଗ୍ଂହିତା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଵେଦ । ସନ୍ଧୀଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିଃ । ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନାନ୍ନାଦ୍ଯେନ ସୁଵର୍ଗ୍ଯେଣ ଲୋକେନ ॥ 4 ॥ ଇତି ତୃତୀଯୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଯଶ୍ଛନ୍ଦସାମୃଷଭୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ । ଛନ୍ଦୋଭ୍ଯୋ-ଽଧ୍ଯମୃତାଥ୍ସ-ମ୍ବଭୂଵ । ସ ମେନ୍ଦ୍ରୋ ମେଧଯା ସ୍ପୃଣୋତୁ । ଅମୃତସ୍ଯ ଦେଵ ଧାରଣୋ ଭୂଯାସମ୍ । ଶରୀର-ମ୍ମେ ଵିଚର୍ଷଣମ୍ । ଜିହ୍ଵା ମେ ମଧୁମତ୍ତମା । କର୍ଣାଭ୍ଯା-ମ୍ଭୂରି ଵିଶ୍ରୁଵମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୋଶୋ-ଽସି ମେଧଯା-ଽପିହିତଃ । ଶ୍ରୁତ-ମ୍ମେ ଗୋପାଯ । ଆଵହନ୍ତୀ ଵିତନ୍ଵାନା ॥ 1 ॥ କୁର୍ଵାଣା ଚୀରମାତ୍ମନଃ । ଵାସାଗ୍ଂସି ମମ ଗାଵଶ୍ଚ । ଅନ୍ନପାନେ ଚ ସର୍ଵଦା । ତତୋ ମେ ଶ୍ରିଯମାଵହ । ଲୋମଶା-ମ୍ପଶୁଭିସ୍ସହ ସ୍ଵାହା । ଆମା ଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣସ୍ସ୍ଵାହା । ଵିମା-ଽଽଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣସ୍ସ୍ଵାହା । ପ୍ରମା-ଽଽଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣସ୍ସ୍ଵାହା । ଦମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣସ୍ସ୍ଵାହା । ଶମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣସ୍ସ୍ଵାହା ॥ 2 ॥ ଯଶୋ ଜନେ-ଽସାନି ସ୍ଵାହା । ଶ୍ରେଯାନ୍ଵସ୍ଯସୋ-ଽସାନି ସ୍ଵାହା । ତ-ନ୍ତ୍ଵା ଭଗ ପ୍ରଵିଶାନି ସ୍ଵାହା । ସ ମା ଭଗ ପ୍ରଵିଶ ସ୍ଵାହା । ତସ୍ମିନ୍-ଥ୍ସହସ୍ରଶାଖେ । ନିଭଗାହ-ନ୍ତ୍ଵଯି ମୃଜେ ସ୍ଵାହା । ଯଥା-ଽଽପଃ ପ୍ରଵତା-ଽଽଯନ୍ତି । ଯଥା ମାସା ଅହର୍ଜରମ୍ । ଏଵ-ମ୍ମା-ମ୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ଧାତରାଯନ୍ତୁ ସର୍ଵତସ୍ସ୍ଵାହା । ପ୍ରତିଵେଶୋ-ଽସି ପ୍ରମାଭାହି ପ୍ରମାପଦ୍ଯସ୍ଵ ॥ 3 ॥ ଇତି ଚତୁର୍ଥୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଭୂର୍ଭୁଵସ୍ସୁଵରିତି ଵା ଏତାସ୍ତିସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ । ତାସାମୁହସ୍ମୈ ତା-ଞ୍ଚତୁର୍ଥୀମ୍ । ମାହାଚମସ୍ଯଃ ପ୍ରଵେଦଯତେ । ମହ ଇତି । ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ । ସ ଆତ୍ମା । ଅଙ୍ଗାନ୍ଯନ୍ଯା ଦେଵତାଃ । ଭୂରିତି ଵା ଅଯଂ-ଲୋଁକଃ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ସୁଵରିତ୍ଯସୌ ଲୋକଃ ॥ 1 ॥ ମହ ଇତ୍ଯାଦିତ୍ଯଃ । ଆଦିତ୍ଯେନ ଵାଵ ସର୍ଵେ ଲୋକା ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵା ଅଗ୍ନିଃ । ଭୁଵ ଇତି ଵାଯୁଃ । ସୁଵରିତ୍ଯାଦିତ୍ଯଃ । ମହ ଇତି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ଚନ୍ଦ୍ରମସା ଵାଵ ସର୍ଵାଣି ଜ୍ଯୋତୀଗ୍ଂଷି ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵା ଋଚଃ । ଭୁଵ ଇତି ସାମାନି । ସୁଵରିତି ଯଜୂଗ୍ଂଷି ॥ 2 ॥ ମହ ଇତି ବ୍ରହ୍ମ । ବ୍ରହ୍ମଣା ଵାଵ ସର୍ଵେ ଵେଦା ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵୈ ପ୍ରାଣଃ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯପାନଃ । ସୁଵରିତି ଵ୍ଯାନଃ । ମହ ଇତ୍ଯନ୍ନମ୍ । ଅନ୍ନେନ ଵାଵ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ମହୀଯନ୍ତେ । ତା ଵା ଏତାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ଧା । ଚତସ୍ରଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ । ତା ଯୋ ଵେଦ । ସ ଵେଦ ବ୍ରହ୍ମ । ସର୍ଵେ-ଽସ୍ମୈ ଦେଵା ବଲିମାଵହନ୍ତି ॥ 3 ॥ ଇତି ପଞ୍ଚମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ସ ଯ ଏଷୋ-ଽନ୍ତରହୃଦଯ ଆକାଶଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଯ-ମ୍ପୁରୁଷୋ ମନୋମଯଃ । ଅମୃତୋ ହିରଣ୍ମଯଃ । ଅନ୍ତରେଣ ତାଲୁକେ । ଯ ଏଷସ୍ତନ ଇଵାଵଲମ୍ବତେ । ସେନ୍ଦ୍ରଯୋନିଃ । ଯତ୍ରାସୌ କେଶାନ୍ତୋ ଵିଵର୍ତତେ । ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ ଶୀର୍ଷକପାଲେ । ଭୂରିତ୍ଯଗ୍ନୌ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଭୁଵ ଇତି ଵାଯୌ ॥ 1 ॥ ସୁଵରିତ୍ଯାଦିତ୍ଯେ । ମହ ଇତି ବ୍ରହ୍ମଣି । ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମ୍ । ଆପ୍ନୋତି ମନସସ୍ପତିମ୍ । ଵାକ୍ପତିଶ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ପତିଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରପତିର୍ଵିଜ୍ଞାନପତିଃ । ଏତତ୍ତତୋ ଭଵତି । ଆକାଶଶରୀର-ମ୍ବ୍ରହ୍ମ । ସତ୍ଯାତ୍ମ ପ୍ରାଣାରାମ-ମ୍ମନ ଆନନ୍ଦମ୍ । ଶାନ୍ତିସମୃଦ୍ଧମମୃତମ୍ । ଇତି ପ୍ରାଚୀନ ଯୋଗ୍ଯୋପାସ୍ସ୍ଵ ॥ 2 ॥ ଇତି ଷଷ୍ଠୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷ-ନ୍ଦ୍ଯୌର୍ଦିଶୋ-ଽଵାନ୍ତରଦିଶାଃ । ଅଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି । ଆପ ଓଷଧଯୋ ଵନସ୍ପତଯ ଆକାଶ ଆତ୍ମା । ଇତ୍ଯଧିଭୂତମ୍ । ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯାନୋ-ଽପାନ ଉଦାନସ୍ସମାନଃ । ଚକ୍ଷୁଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ର-ମ୍ମନୋ ଵାକ୍ତ୍ଵକ୍ । ଚର୍ମମାଗ୍ଂସଗ୍ଗ୍ ସ୍ନାଵାସ୍ଥି ମଜ୍ଜା । ଏତଦଧିଵିଧାଯ ଋଷିରଵୋଚତ୍ । ପାଙ୍କ୍ତଂ-ଵାଁ ଇଦଗ୍ଂ ସର୍ଵମ୍ । ପାଙ୍କ୍ତେନୈଵ ପାଙ୍କ୍ତଗ୍ଗ୍ ସ୍ପୃଣୋତୀତି ॥ 1 ॥ ଇତି ସପ୍ତମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଓମିତି ବ୍ରହ୍ମ । ଓମିତୀଦଗ୍ଂ ସର୍ଵମ୍ । ଓମିତ୍ଯେତଦନୁକୃତିର୍-ହ ସ୍ମ ଵା ଅପ୍ଯୋ ଶ୍ରାଵଯେତ୍ଯାଶ୍ରାଵଯନ୍ତି । ଓମିତି ସାମାନି ଗାଯନ୍ତି । ଓଗ୍ଂ ଶୋମିତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଶଗ୍ଂସନ୍ତି । ଓମିତ୍ଯଧ୍ଵର୍ଯୁଃ ପ୍ରତିଗର-ମ୍ପ୍ରତିଗୃଣାତି । ଓମିତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସୌତି । ଓମିତ୍ଯଗ୍ନିହୋତ୍ରମନୁଜାନାତି । ଓମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ନାହ ବ୍ରହ୍ମୋପାପ୍ନଵାନୀତି । ବ୍ରହ୍ମୈଵୋପାପ୍ନୋତି ॥ 1 ॥ ଇତ୍ଯଷ୍ଟମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଋତ-ଞ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ସତ୍ଯ-ଞ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ତପଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଦମଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଶମଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର-ଞ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅତିଥଯଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ମାନୁଷ-ଞ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜା ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜନଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜାତିଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ସତ୍ଯମିତି ସତ୍ଯଵଚା ରାଥୀତରଃ । ତପ ଇତି ତପୋନିତ୍ଯଃ ପୌରୁଶିଷ୍ଟିଃ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଏଵେତି ନାକୋ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯଃ । ତଦ୍ଧି ତପସ୍ତଦ୍ଧି ତପଃ ॥ 1 ॥ ଇତି ନଵମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଅହଂ-ଵୃଁକ୍ଷସ୍ଯ ରେରିଵା । କୀର୍ତିଃ ପୃଷ୍ଠ-ଙ୍ଗିରେରିଵ । ଊର୍ଧ୍ଵପଵିତ୍ରୋ ଵାଜିନୀଵ ସ୍ଵମୃତମସ୍ମି । ଦ୍ରଵିଣଗ୍ଂ ସଵର୍ଚସମ୍ । ସୁମେଧା ଅମୃତୋକ୍ଷିତଃ । ଇତି ତ୍ରିଶଙ୍କୋର୍ଵେଦାନୁଵଚନମ୍ ॥ 1 ॥ ଇତି ଦଶମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଵେଦମନୂଚ୍ଯାଚାର୍ଯୋ-ଽନ୍ତେଵାସିନମନୁଶାସ୍ତି । ସତ୍ଯଂ-ଵଁଦ । ଧର୍ମ-ଞ୍ଚର । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାନ୍ମା ପ୍ରମଦଃ । ଆଚାର୍ଯାଯ ପ୍ରିଯ-ନ୍ଧନମାହୃତ୍ଯ ପ୍ରଜାତନ୍ତୁ-ମ୍ମା ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେତ୍ସୀଃ । ସତ୍ଯାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ଧର୍ମାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । କୁଶଲାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ଭୂତ୍ଯୈ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନାଭ୍ଯା-ନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ ॥ 1 ॥ ଦେଵପିତୃକାର୍ଯାଭ୍ଯା-ନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ମାତୃଦେଵୋ ଭଵ । ପିତୃଦେଵୋ ଭଵ । ଆଚାର୍ଯଦେଵୋ ଭଵ । ଅତିଥିଦେଵୋ ଭଵ । ଯାନ୍ଯନଵଦ୍ଯାନି କର୍ମାଣି । ତାନି ସେଵିତଵ୍ଯାନି । ନୋ ଇତରାଣି । ଯାନ୍ଯସ୍ମାକଗ୍ଂ ସୁଚରିତାନି । ତାନି ତ୍ଵଯୋପାସ୍ଯାନି ॥ 2 ॥ ନୋ ଇତରାଣି । ଯେ କେ ଚାରୁମଚ୍ଛ୍ରେଯାଗ୍ଂସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ତେଷା-ନ୍ତ୍ଵଯା-ଽଽସନେ ନ ପ୍ରଶ୍ଵସିତଵ୍ଯମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଦେଯମ୍ । ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯା-ଽଦେଯମ୍ । ଶ୍ରିଯା ଦେଯମ୍ । ହ୍ରିଯା ଦେଯମ୍ । ଭିଯା ଦେଯମ୍ । ସଂଵିଁଦା ଦେଯମ୍ । ଅଥ ଯଦି ତେ କର୍ମଵିଚିକିତ୍ସା ଵା ଵୃତ୍ତଵିଚିକିତ୍ସା ଵା ସ୍ଯାତ୍ ॥ 3 ॥ ଯେ ତତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ସମ୍ମର୍ଶିନଃ । ଯୁକ୍ତା ଆଯୁକ୍ତାଃ । ଅଲୂକ୍ଷା ଧର୍ମକାମାସ୍ସ୍ଯୁଃ । ଯଥା ତେ ତତ୍ର ଵର୍ତେରନ୍ନ୍ । ତଥା ତତ୍ର ଵର୍ତେଥାଃ । ଅଥାଭ୍ଯାଖ୍ଯାତେଷୁ । ଯେ ତତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ସମ୍ମର୍ଶିନଃ । ଯୁକ୍ତା ଆଯୁକ୍ତାଃ । ଅଲୂକ୍ଷା ଧର୍ମକାମାସ୍ସ୍ଯୁଃ । ଯଥା ତେ ତେଷୁ ଵର୍ତେରନ୍ନ୍ । ତଥା ତେଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ । ଏଷ ଆଦେଶଃ । ଏଷ ଉପଦେଶଃ । ଏଷା ଵେଦୋପନିଷତ୍ । ଏତଦନୁଶାସନମ୍ । ଏଵମୁପାସିତଵ୍ଯମ୍ । ଏଵମୁ ଚୈତଦୁପାସ୍ଯମ୍ ॥ 4 ॥ ଇତ୍ଯେକାଦଶୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଶ-ନ୍ନୋ ମିତ୍ରଶ୍ଶଂ-ଵଁରୁଣଃ । ଶ-ନ୍ନୋ ଭଵତ୍ଵର୍ଯମା । ଶ-ନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଶ-ନ୍ନୋ ଵିଷ୍ଣୁରୁରୁକ୍ରମଃ । ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ । ନମସ୍ତେ ଵାଯୋ । ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମାସି । ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମାଵାଦିଷମ୍ । ଋତମଵାଦିଷମ୍ । ସତ୍ଯମଵାଦିଷମ୍ । ତନ୍ମାମାଵୀତ୍ । ତଦ୍ଵକ୍ତାରମାଵୀତ୍ । ଆଵୀନ୍ମାମ୍ । ଆଵୀଦ୍ଵକ୍ତାରମ୍ । ଓଁ ଶାନ୍ତି-ଶ୍ଶାନ୍ତି-ଶ୍ଶାନ୍ତିଃ ॥ 1 ॥ ଇତି ଦ୍ଵାଦଶୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ॥ ହରିଃ ଓମ୍ ॥ ॥ ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣାର୍ପଣମସ୍ତୁ ॥