જ્ઞાનેશ્વરી અધ્યાય 1

ૐ નમોજી આદ્યા । વેદ પ્રતિપાદ્યા ।
જય જય સ્વસંવેદ્યા । આત્મરુપા ॥૧॥

દેવા તૂંચિ ગણેશુ | સકલમતિ પ્રકાશુ |
મ્હણે નિવૃત્તિ દાસુ | અવધારિજો જી ||૨||
હેં શબ્દબ્રહ્મ અશેષ | તેચિ મૂર્તિ સુવેષ |
તેથ વર્ણવપુ નિર્દોષ | મિરવત અસે ||૩||
સ્મૃતિ તેચિ અવયવ | દેખા અંગિકભાવ |
તેથ લાવણ્યાચી ઠેવ | અર્થશોભા ||૪||
અષ્ટાદશ પુરાણે | તીચિ મણિભૂષણે |
પદપદ્ધતી ખેવણે | પ્રમેયરત્નાંચી ||૫||
પદબંધ નાગર | તેચિ રંગાથિલે અંબર |
જેથ સાહિત્યવાણે | સપૂર ઉજાળાચે ||૬||
દેખા કાવ્યનાટકા | જે નિર્ધારિતા સકૌતુકા |
ત્યાચિ રુણઝુણતી ક્ષુદ્રઘંટિકા | અર્થધ્વની || ૭||
નાના પ્રમેયાંચિ પરી | નિપુણપણે પાહતા કુસરી |
દિસતી ઉચિત પદે માઝારી | રત્નેં ભલી || ૮||
તેથ વ્યાસાદિકાંચ્યા મતિ | તેચિ મેખળા મિરવતી |
ચોખાળપણે ઝળકતી | પલ્લવસડકા || ૯||
દેખા ષડ્દર્શને મ્હણિપતી | તેચિ ભુજાંચી આકૃતી ||
મ્હણઊનિ વિસંવાદે ધરિતી | આયુધે હાતી || ૧૦||
તરી તર્ક તોચિ પરશુ | નીતિભેદુ અંકુશુ |
વેદાંતુ તો મહારસુ | મોદકાચા || ૧૧ ||
એકે હાતિ દંતુ | જો સ્વભાવતા ખંડિતુ |
તો બૌદ્ધમત સંકેતુ | વાર્તિકાંચા || ૧૨ ||
મગ સહજે સત્કારવાદુ | તો પદ્મકરુ વરદુ |
ધર્મપ્રતિષ્ઠા તો સિદ્ધુ | અભયહસ્તુ || ૧૩ ||
દેખા વિવેકમંતુ સુવિમળુ | તોચિ શુંડાદંડુ સરળુ |
જેથ પરમાનંદુ કેવળુ | મહાસુખાચા || ૧૪ ||
તરી સંવાદુ તોચિ દશનુ | જો સમતાશુભ્રવર્ણુ |
દેવો ઉન્મેષસુક્ષ્મેક્ષણુ | વિઘ્નરાજુ || ૧૫ ||
મજ અવગમલિયા દોની | મીમાંસા શ્રવણસ્થાની |
બોધમદામૃત મુની | અલિ સેવિતી || ૧૬ ||
પ્રમેયપ્રવાલ સુપ્રભ | દ્વૈતાદ્વૈત તેચિ નિકુંભ |
સરિસે એકવટત | ઇભ મસ્તકાવરી || ૧૭ ||
ઉપરિ દશોપનિષદે | જિયે ઉદારે જ્ઞાનમકરંદે |
તિયે કુસુમે મુગુટી સુગંધે | શોભતી ભલી || ૧૮ ||
અકાર ચરણયુગુલ | ઉકાર ઉદર વિશાલ |
મકાર મહામંડલ | મસ્તકાકારે || ૧૯ ||
હે તિન્હી એકવટલે | તેથ શબ્દબ્રહ્મ કવળલે |
તે મિયાં ગુરૂકૃપા નમિલે | આદિબીજ || ૨૦ ||
આતાં અભિનવ વાગ્વિલાસિની | જે ચાતુર્યાર્થકલા કામિની |
તે શારદા વિશ્વમોહિની | નમિલી મિયાં || ૨૧ ||
મજ હૃદયી સદ્ગુરૂ | તેણે તારિલો હા સંસારપૂરુ |
મ્હણઊનિ વિશેષ અત્યાદરૂ | વિવેકાવરી || ૨૨ ||
જૈસે ડોળ્યાં અંજન ભેટે | મગ દૃષ્ટીસી ફાંટા ફુટે |
મગ વાસ પાહે તેથ પ્રકટે | મહાનિધી || ૨૩ ||
કા ચિંતામણી જાલયા હાતી | સદા વિજયવૃત્તિ મનોરથી |
તૈસા મી પૂર્ણકામ નિવૃત્તી | જ્ઞાનદેવો મ્હણે || ૨૪ ||
મ્હણોન જાણતેનો ગુરૂ ભજિજે | તેણે કૃતકાર્ય હોઈજે |
જૈસે મૂળસિંચને સહજે | શાખાપલ્લવ સંતોષતી || ૨૫ ||
કા તીર્થે જિયે ભુવની | તિયે ઘડતી સમુદ્રાવગહની |
ના તરી અમૃતરસાસ્વાદનીં | રસ સકળ || ૨૬ ||
તૈસા પુઢતપુઢતી તોચી | મિયાં અભિવંદિલા શ્રીગુરૂચિ |
જે અભિલષિત મનોરુચી | પુરવિતા તો || ૨૭ ||
આતા અવધારા કથા ગહન | જે સકળાં કૌતુકા જન્મસ્થાન |
કી અભિનવ ઉદ્યાન | વિવેકતરૂચે || ૨૮ ||
ના તરી સર્વ સુખાંચી આદિ | જે પ્રમેયમહાનિધી |
નાના નવરસસુધાબ્ધિ | પરિપૂર્ણ હે || ૨૯ ||
કી પરમધામ પ્રકટ | સર્વ વિદ્યાંચે મૂળપીઠ |
શાસ્ત્રજાતા વસિષ્ઠ | અશેષાંચે || ૩૦ ||
ના તરી સકળ ધર્માંચે માહેર । સજ્જનાંચે જિવ્હાર ।
લાવણ્યરત્નભાંડાર । શારદિયેચે ॥ ૩૧॥

નાના કથારૂપે ભારતી । પ્રકટલી અસે ત્રિજગતી ।
આવિષ્કરોની મહામતી । વ્યાસાચિયે ॥ ૩૨॥

મ્હણોની હા કાવ્યાં રાવો । ગ્રંથ ગુરુવતીચા ઠાવો ।
એથુનિ રસાં આલા આવો । રસાળપણાચા ॥ ૩૩॥

તેવીંચિ આઇકા આણિક એક । એથુનિ શબ્દશ્રી સચ્છાસ્ત્રિક ।
આણિ મહાબોધિ કોવળીક । દુણાવલી ॥ ૩૪॥

એથ ચાતુર્ય શહાણે ઝાલે । પ્રમેય રુચીસ આલે ।
આણિ સૌભાગ્ય પોખલે । સુખાચે એથ ॥ ૩૫॥

માધુર્યી મધુરતા । શૃંગારી સુરેખતા ।
રૂઢપણ ઉચિતાં । દિસે ભલે ॥ ૩૬॥

એથ કળાવિદપણ કળા । પુણ્યાસી પ્રતાપુ આગળા ।
મ્હણઊનિ જનમેજયાચે અવલીળા । દોષ હરલે ॥ ૩૭॥

આણિ પાહતા નાવેક । રંગી સુરંગતેચી આગળીક ।
ગુણાં સગુણતેચે બિક । બહુવસ એથ ॥ ૩૮॥

ભાનુચેનિ તેજેં ધવળલે । જૈસે ત્રૈલોક્ય દિસે ઉજળલે ।
તૈસે વ્યાસમતી કવળલે । અવઘે વિશ્વ ॥ ૩૯॥

કાં સુક્ષેત્રીં બીજ ઘાતલે । તે આપુલેયાપરી વિસ્તારલે ।
તૈસે ભારતીં સુરવાડલે । અર્થજાત ॥ ૪૦॥

ના તરી નગરાંતરી વસિજે । તરી નાગરાચિ હોઇજે ।
તૈસે વ્યાસોક્તિતેજે । ધવળિત સકળ ॥ ૪૧॥

કીં પ્રથમવયસાકાળીં । લાવણ્યાચી નવ્હાળી ।
પ્રકટે જૈસી આગળી । અંગનાઅંગી ॥ ૪૨॥

ના તરી ઉદ્યાની માધવી ઘડે । તેથ વનશોભેચિ ખાણી ઉઘડે ।
આદિલાપાસોનિ અપાડે । જિયાપરી ॥ ૪૩॥

નાના ઘનીભૂત સુવર્ણ । જૈસે ન્યાહાળિતાં સાધારણ ।
મગ અલંકાતી બરવેપણ । નિવાડુ દાવી ॥ ૪૪॥

તૈસે વ્યાસોક્તી અળંકારિલે । આવડે તે બરવેપણ પાતલે ।
તે જાણોનિ કાય આશ્રયિલે । ઇતિહાસી ॥ ૪૫॥

નાના પુરતિયે પ્રતિષ્ઠેલાગીં । સાનીવ ધરુની આંગી ।
પુરાણે આખ્યાનરૂપે જગીં । ભારતા આલી ॥ ૪૬॥

મ્હણઊનિ મહાભારતીં જે નાહી । તે નોહેચિ લોકી તિહીં ।
યેણે કારણે મ્હણિપે પાહીં । વ્યાસોચ્છિષ્ટ જગત્રય ॥ ૪૭॥

ઐસી સુરસ જગીં કથા । જે જન્મભૂમિ પરમાર્થા ।
મુનિ સાંગે નૃપનાથા । જનમેજયા ॥ ૪૮॥

જે અદ્વિતીય ઉત્તમ । પવિત્રૈક નિરુપમ ।
પરમ મંગલધામ । અવધારિજો ॥ ૪૯॥

આતા ભારતીં કમળપરાગુ । ગીતાખ્યુ પ્રસંગુ ।
જો સંવાદિલા શ્રીરંગુ । અર્જુનેસી ॥ ૫૦॥

ના તરી શબ્દબ્રહ્માબ્ધિ। મથિલેયા વ્યાસબુદ્ધિ ।
નિવડિલે નિરવધિ । નવનીત હે ।। ૫૧॥

મગ જ્ઞાનાગ્નિસંપર્કે । કડસિલેં વિવેકે ।
પદ આલે પરિપાકેં । આમોદાસી ॥ ૫૨॥

જે અપેક્ષિજે વિરક્તિ । સદા અનુભવિજે સંતીં ।
સોહંભાવે પારંગતી । રમિજે જેથ ॥ ૫૩॥

જે આકર્ણિજે ભક્તી । જેં આદિવંદ્ય ત્રિજગતીં ।
તે ભીષ્મપર્વીં સંગતી । સાંગીજૈલ ॥ ૫૪॥

જેં ભગવદ્ગીતા મ્હણીજે । જેં બ્રહ્મેશાંનીં પ્રશંસિજે।
જે સનકાદિકીં સેવિજે । આદરેસીં ॥ ૫૫॥

જૈસે શારદિયેચે ચંદ્રકળે- । માજીં અમૃતકણ કોંવળે ।
તેં વેંચતી મવાળેં । ચકોરતલગેં ॥ ૫૬॥

તિયાપરી શ્રોતાં । અનુભવાવી હે કથા ।
અતિ હળુવારપણે ચિત્તા । આણૂનિયાં ॥ ૫૭॥

હે શબ્દેવિણ સંવાદિજે । ઇંદ્રિયાં નેણતા ભોગિજે ।
બોલાઆધિ ઝોંબિજે । પ્રમેયાસી ॥ ૫૮॥

જૈસે ભ્રમર પરાગુ નેતી । પરી કમળદળે નેણતી ।
તૈસી પરી આહે સેવિતી । ગ્રંથી ઇયે ॥ ૫૯॥

કા આપુલા ઠાવો ન સાંડિતા । આલિંગિજે ચંદ્રુ પ્રકટતા ।
હા અનુરાગુ ભોગિતાં । કુમુદિની જાણે ॥ ૬૦॥

ઐસેનિ ગંભીરપણે । સ્થિરાવલેનિ અંતઃકરણે ।
આથિલા તોચિ જાણે । માનૂં ઇયે ॥ ૬૧॥

અહો અર્જુનાચિયે પાંતી । જે પરિસણયા યોગ્ય હોતી ।
તિહીં કૃપા કરૂન સંતીં । અવધાન દ્યાવે ॥ ૬૨॥

હે સલગીં મ્યાં મ્હણિતલે । ચરણાં લાગોનિ વિનવિલેં ।
પ્રભૂ સખોલ હૃદય આપુલેં । મ્હણઊનિયાં ॥ ૬૩॥

જૈસા સ્વભાવો માયબાપાંચા । અપત્ય બોલે જરી બોબડી વાચા ।
તરી અધિકચિ તયાચા । સંતોષ આથી ॥ ૬૪॥

તૈસા તુમ્હીં મી અંગીકારિલાં । સજ્જનીં આપુલા મ્હણિતલા ।
તરી સહજ ઉણેં ઉપસાહલા । પ્રાર્થૂં કાયી ॥ ૬૫॥

પરી અપરાધુ તો આણિક આહે । જેં મી ગીતાર્થ કવળું પાહેં ।
તે અવધારા વિનવૂં લાહેં । મ્હણઊનિયાં ॥ ૬૬॥

હે અનાવર ન વિચારિતાં । વાયાંચિ ધિંવસા ઉપનલા ચિત્તા ।
યેર્હવીં ભાનુતેજીં કાય ખદ્યોતા । શોભા આથી ॥ ૬૭॥

કા ટિટિભૂ ચાંચૂવરી । માપ સૂયે સાગરી ।
મી નેણતુ ત્યાપરી । પ્રવર્તેં યેથ ॥ ૬૮॥

આઇકા આકાશ ગિંવસાવે । તરી ત્યાહૂનિ થોર હોઆવેં ।
મ્હણઊનિ અપાડુ હેં આઘવેં । નિર્ધારિતા ॥ ૬૯॥

યા ગીતાર્થાચી થોરી । સ્વયેં શંભૂ વિવરી ।
જેથ ભવાની પ્રશ્નુ કરી । ચમત્કારોની ॥ ૭૦॥

તેથ હરૂ મ્હણે નેણિજે । દેવી જૈસેં કા સ્વરૂપ તુઝેં ।
તૈસેં નિત્યનૂતન દેખિજે । ગીતાતત્વ ॥ ૭૧॥

હા વેદાર્થસાગરૂ । જયા નિદ્રિતાચા ઘોરૂ ।
તો સ્વયેં સર્વેશ્વરૂ । પ્રત્યક્ષ અનુવાદલા ॥ ૭૨॥

ઐસેં જેં અગાધ । જેથ વેડાવતી વેદ ।
તેથ અલ્પ મી મતિમંદ । કાય હોય ॥ ૭૩॥

હેં અપાર કૈસેનિ કવળાવે । મહાતેજ કવણેં ધવળાવે ।
ગગન મુઠીં સુવાવે । મશકે કેવીં ॥ ૭૪॥

પરી એથ અસે એક આધારુ । તેણેચિ બોલેં મી સધરુ ।
જે સાનુકૂળ શ્રીગુરુ । જ્ઞાનદેવો મ્હણે ॥ ૭૫॥

યેર્હવીં તરી મી મુર્ખૂ । જરી જાહલા અવિવેકુ ।
તરી સંતકૃપાદીપુ । સોજ્વળુ અસે ॥ ૭૬॥

લોહાચે કનક હોયે । હે સામર્થ્ય પરિસીંચ આહે ।
કી મૃતહી જીવિત લાહે । અમૃતસિદ્ધી ॥ ૭૭ ॥

જરી પ્રકટે સિદ્ધસરસ્વતી । તરી મુકયા આથી ભારતી ।
એથ વસ્તુસામર્થ્યશક્તિ । નવલ કાયી ॥ ૭૮॥

જયાતેં કામધેનૂ માયે । તયાસી અપ્રાપ્ય કાહી આહે ।
મ્હણઊનિ મી પ્રવર્તોં લાહે । ગ્રંથી ઇયે ॥ ૭૯॥

તરી ન્યૂન તે પુરતેં । અધિક તે સરતે ।
કરૂન ઘ્યાવે હેં તુમતે । વિનવીતુ અસે ॥ ૮૦॥

આતા દેઈજો અવધાન । તુમ્હીં બોલવિલ્યા મી બોલેન ।
જૈસે ચેષ્ટે સૂત્રાધીન । દારુયંત્ર ॥ ૮૧॥

તૈસા મી અનુગ્રહીતુ । સાધૂંચા નિરોપિતુ ।
તે આપુલા અલંકારિતુ । ભલતયાપરી ॥ ૮૨॥

તંવ શ્રીગુરૂ મ્હણતી રાહીં । હે તુજ બોલાવે ન લગે કાંહી ।
આતા ગ્રંથા ચિત્ત દેઈં । ઝડકરી વેગા ॥ ૮૩॥

યા બોલા નિવૃત્તિદાસુ । પાવૂનિ પરમ ઉલ્હાસુ ।
મ્હણે પરિયેસા મના અવકાશુ । દેઊનિયાં ॥ ૮૪॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ|
ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ |
મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંજય || ૧||
તરી પુત્રસ્નેહે મોહિતુ । ધૃતરાષ્ટ્ર અસે પુસતુ ॥

મ્હણે સંજયા સાંગે માતુ । કુરુક્ષેત્રીંચી ॥ ૮૫॥

જેં ધર્માલય મ્હણિજે । તેથ પાંડવ આણિ માઝે ।
ગેલે અસતી વ્યાજેં । ઝુંજાચેનિ ॥ ૮૬॥

તરી તિહીં યેતુલા અવસરીં । કાય કિજત અસે યેરયેરીં ।
તેં ઝડકરી કથન કરી । મજપ્રતી ॥ ૮૭॥

સંજય ઉવાચ|
દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્તદા |
આચાર્યમુપસંગમ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્ || ૨||
તિયે વેળી તો સંજય બોલે । મ્હણે પાંડવસૈન્ય ઉચલલે ।
જૈસેં મહાપ્રળયીં પસરલે । કૃતાંતમુખ ॥ ૮૮॥

તૈસે તેં ઘનદાટ । ઉઠાવલે એકવાટ ।
જૈસેં ઉસળલે કાલકૂટ । ધરીં કણવ ॥ ૮૯॥

ના તરી વડવાનલુ સાદુકલા । પ્રલયવાતે પોખલા ।
સાગર શોષૂનિ ઉધવલા । અંબરાસી ॥ ૯૦॥

તૈસે દળ દુર્ધર । નાના વ્યૂહીં પરિકર ।
અવગમલે ભયાસુર । તિયે કાળીં ॥ ૯૧॥

તેં દેખિલેયાં દુર્યોધનેં । અવ્હેરિલે કવણે માને ।
જૈસેં ન ગણિજે પંચાનનેં । ગજવટાંતે ॥ ૯૨ ॥

પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામાચાર્ય મહતીં ચમૂમ્ |
વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા || ૩||
મગ દ્રોણાપાસી આલા । તયાતે મ્હણે હા દેખિલા ।
કૈસા દળભારુ ઉચલલા । પાંડવાંચા ॥ ૯૩॥

ગિરિદુર્ગ જૈસે ચાલતે । તૈસે વિવિધ વ્યૂહ સંભવતે ।
હે રચિલે આથિ બુદ્ધિમંતે । દ્રુપદ્કુમરેં ॥ ૯૪॥

જો કા તુમ્હીં શિક્ષાપિલા । વિદ્યા દેઊની કુરુઠા કેલા ।
તેણે હા પાખરિલા । દેખદેખ ॥ ૯૫॥

અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ ।
યુયુધાનો વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ ॥ ૪॥

આણિકહી અસાધારણ । જે શસ્ત્રાસ્ત્રીં પ્રવીણ ।
જે ક્ષાત્રધર્મીં નિપુણ । વીર આહાતી ॥ ૯૬॥

જે બળેં પ્રૌઢી પૌરુષેં । ભીમાર્જુનાંસારિખે ।
તે સાંગેન કૌતુકેં । પ્રસંગેચિ ॥ ૯૭॥

એથ યુયુધાનુ સુભટુ । આલા અસે વિરાટુ ।
મહારથી શ્રેષ્ઠુ । દ્રુપદ વીરુ ॥ ૯૮ ॥

ધૃષ્ટકેતુશ્ચેકિતાનઃ કાશિરાજેશ્ચ વીર્યવાન ।
પુરુજિત્ કુંતિભોજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ નરપુંગવઃ ॥ ૫॥

યુધામન્યુશ્ચ વિક્રાંત ઉત્તમૌજાશ્ચ વીર્યવાન્ ।
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વ એવ મહારથઃ ॥ ૬॥

ચેકિતાન ધૃષ્ટકેતુ । કાશિશ્વરુ વિક્રાંતુ ।
ઉત્તમૌજ નૃપનાથુ । શૈબ્ય દેખ ॥ ૯૯ ॥

હા કુંતિભોજુ પાહે । એથ યુધામન્યુ આલા આહે ।
આણિ પુરુજિતાદિ રાય હે । સકળ દેખે ॥ ૧૦૦॥

હા સુભદ્રહૃદયનંદનુ । જો અપરુ નવા અર્જુનુ ।
તો અભિમન્યુ મ્હણે દુર્યોધનુ । દેખે દ્રોણા ॥ ૧૦૧॥

આણિકહી દ્રૌપદીકુમર । કે સકળહી મહારથી વીર ।
મિતી નેણિજે અપાર । મીનલે આથિ ॥ ૧૦૨ ॥

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્ નિબોધ દ્વિજોત્તમ ।
નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્ બ્રવીમિ તે ॥ ૭॥

ભવાન્ ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ કૃપશ્ચ સમિંતિંજયઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તિસ્થૈવ ચ ॥ ૮॥

આતાં આમુચાં દળીં નાયક । જે રૂઢ વીર સૈનિક ।
તે પ્રસંગે આઇક । સાંગિજતી ॥ ૧૦૩॥

ઉદ્દેશેં એક દોની । જાયિજતી બોલોની ।
તુમ્હીઆદિકરૂનિ । મુખ્ય જે જે ॥ ૧૦૪॥

હા ભીષ્મુ ગંગાનંદનુ । જો પ્રતાપતેજસ્વી ભાનૂ ।
રિપુગજપંચાનનુ । કર્ણ વીરુ ॥ ૧૦૫ ॥

યા એકેકાચેનિ મનોવ્યાપારેં । હે વિશ્વ હોય સંહરે ।
હા કૃપાચાર્ય ન પુરે । એકલાચિ ॥ ૧૦૬॥

એથ વિકર્ણ વીરુ આહે । હા અશ્વત્થામા પૈલ પાહેં ।
યાચા અડદરુ સદા વાહે । કૃતાંતુ મનીં ॥ ૧૦૭॥

સમિતિંજયો સોમદત્તિ । ઐસે આણિકહી બહુત આહાતી ॥

જયાચિયા બળા મિતી । ધાતાહી નેણે ॥ ૧૦૮॥

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ ।
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણઃ સર્વે યુદ્ધવિશરદઃ ॥ ૯॥

જે શસ્ત્રવિદ્યાપારંગત । મંત્રાવતાર મૂર્ત ।
હો કાં જે અસ્ત્રજાત । એથૂનિ રૂઢ ।। ૧૦૯॥

હે અપ્રતિમલ્લ જગીં । પુરતા પ્રતાપુ અંગી ।
પરી સર્વ પ્રાણેં મજચિલાગી । આરાઇલે અસતી ॥ ૧૧૦॥

પતિવ્રતેચે હૃદય જૈસે । પતીવાંચૂનિ ન સ્પર્શે ।
મી સર્વસ્વ યા તૈસે । સુભટાંસી ॥ ૧૧૧॥

આમુચિયા કાજાચેનિ પાડેં । દેખતી આપુલેં જીવિત થોકડેં ।
ઐસે નિરવધિ ચોખડે । સ્વામિભક્ત ॥ ૧૧૨॥

ઝુંજતી કુળકણી જાણતી । કળે કીર્તીસી જિતી ।
હે બહુ અસો ક્ષાત્રનીતી । એથોનિયાં ॥ ૧૧૩॥

ઐસેં સર્વાપરી પુરતે । વીર દળી આમુતેં ।
આતાં કાય ગણૂં યાંતેં । અપાર હે ॥ ૧૧૪॥

અપર્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ ।
પર્યાપ્તં ત્વિદમેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્ ॥ ૧૦॥

વરી ક્ષત્રીયાંમાજિ શ્રેષ્ઠુ । જો જગજેઠી ગા સુભટુ ।
તયા દળવૈપણાચા પાટુ । ભીષ્માસી પૈં ॥ ૧૧૫॥

આતાં યાચેનિ બળેં ગવસલેં । હેં દુર્ગ જૈસે પન્નાસીલેં ।
યેણે પાડે થેંકુલે । લોકત્રય ॥ ૧૧૬॥

આધીંચ સમુદ્ર પાહીં । તેથ દુવાડપણા કવણા નાહીં ॥

મગ વડવાનળુ તૈસેયાહી । વિરજા જૈસા ॥ ૧૧૭॥

ના તરી પ્રલયવહ્નિ મહાવાતુ । યા દોઘાં જૈસા સાંઘાતુ ।
તૈસા હા ગંગાસુતુ । સેનાપતિ ॥ ૧૧૮॥

આતાં યેણેંસિ કવણ ભિડે । હે પાંડવ સૈન્ય કીર થોડેં ।
ઓઇચલેનિ પાડે । દિસત અસે ॥ ૧૧૯॥

વરી ભીમસેન બેથુ । તો જાહલા અસે સેનાનાથુ ।
ઐસેં બોલોનિ હે માતુ । સાંડિલી અસે ॥ ૧૨૦॥

અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમવસ્થિતાઃ ।
ભીષ્મમેવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ ॥ ૧૧॥

મગ પુનરપિ કાય બોલે । સકળ સૈનિકાંતે મ્હણિતલેં ।
આતા દળભાર આપુલાલે । સરસે કરા ॥ ૧૨૧॥

જિયા જિયા અક્ષૌહિણી । તિયે તિયે આરણી ।
વરગણ કવણકવણી । મહારથિયા ॥ ૧૨૨॥

તેણે તિયા આવરિજે । ભીષ્માતળીં રાહિજે ।
દ્રોણાતે મ્હણિજે । તુમ્હીં સકળ ॥ ૧૨૩॥

હાચિ એકુ રક્ષાવા । મી તૈસા હા દેખાવા ।
યેણેં દળભારુ આઘવા । સાચુ આમુચા॥ ૧૨૪॥

તસ્ય સનયન્ હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ ।
સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શંખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ॥ ૧૨॥

યા રાજાચિયા બોલા । સેનાપતિ સંતોષલા।
મગ તેણે કેલા । સિંહનાદુ ॥ ૧૨૫॥

તો ગાજત અસે અદ્ભુતુ । દોન્હી સૈન્યાંઆંતુ ।
પ્રતિધ્વનિ ન સમાતુ । ઉપજત અસે ॥ ૧૨૬॥

તયાચિ તુલગાસવે । વીરવૃત્તિચેનિ થાવેં ।
દિવ્ય શંખ ભીષ્મદેવેં । આસ્ફુરિલા ॥ ૧૨૭॥

તે દોન્હી નાદ મિનલે । તેથ ત્રૈલોક્ય બધિરભૂત જાહલેં ।
જૈસેં આકાશ કાં પડિલેં । તુટોનિયાં ॥ ૧૨૮॥

ઘડઘડીત અંબર । ઉચંબળત સાગર ।
ક્ષોભલેં ચરાચર । કાંપત અસે ॥ ૧૨૯॥

તેણેં મહાઘોષગજરેં । દુમદુમતાતી ગિરિકંદરેં ।
તંવ દલામાજિ રણતુરેં । આસ્ફારિલીં ॥૧૩૦॥

તતઃ શંખાશ્ચ ભૈર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખઃ ।
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્ ॥૧૩॥

ઉદંડ સૈંઘ વાજતેં । ભયાનકેં ખાખાતે ।
મહાપ્રળયો જેથેં । ધાકડાંસી ॥ ૧૩૧ ॥

ભેરી નિશાણ માંદળ । શંખ કાહળા ભોંગળ ।
આણિ ભયાસુર રણકોલ્હાળ । સુભટાંચે ॥ ૧૩૨॥

આવેશેં ભુજા ત્રાહાટિતી । વિસણૈલે હાંકા દેતી ।
જેથ મહામદ ભદ્રજાતી । આવરતી ના ॥ ૧૩૩॥

તેથ ભેડાંચી કવણ માતુ । કાંચયા કેર ફિટતુ ।
જેણેં દચકલા કૃતાંતુ । આંગ નેઘે ॥ ૧૩૪॥

એકાં ઉભયતાંચે પ્રાણ ગેલે । ચાંગાંચે દાંત બૈસલે ।
બિરુદાંચે દાદુલે । હિંવતાતી ॥ ૧૩૫॥

ઐસા અદ્ભુત તૂરબંબાળુ । ઐકોનિ બ્રહ્મા વ્યાકુળુ ।
દેવ મ્હણતી પ્રળયકાળુ । ઓઢવલા આજિ ॥ ૧૩૬॥

ઐસી સ્વર્ગીં માતુ । દેખોનિ તો આકાંતુ ।
તંવ પાંડવદળા આંતુ । વર્તલેં કાયી ॥ ૧૩૭॥

હો કાં નિજસાર વિજયાચે । કીં તે ભાંડાર મહાતેજાચે ।
જેથ ગરુડાચિચે જાવળિયે । કાંતલે ચાર્હી ॥ ૧૩૮॥

તતઃ શ્વેતૈર્હયૈર્યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ ।
માધવઃ પાંડવશ્ચૈવ દિવ્યૌ શંખૌ પ્રદધ્મતુઃ ॥ ૧૪॥

કી પાખાંચા મેરુ જૈસા । રહંવરુ મિરવિતસે તૈસા ।
તેજેં કોંદટલિયા દિશા જયાચેનિ ॥૧૩૯॥

જેથ અશ્વવાહકુ આપણ । વૈકુંઠીચા રાણા જાણ ।
તયા રથાચે ગુણ । કાય વર્ણૂં ॥ ૧૪૦॥

ધ્વજસ્તંભાવરી વાનરુ । તો મૂર્તિમંત શંકરુ ।
સારથી શારઙધરુ । અર્જુનેસીં ॥ ૧૪૧॥

દેખા નવલ તયા પ્રભૂચેં । પ્રેમ અદ્ભુત ભક્તાંચે ।
જે સારથ્ય પાર્થાચેં । કરીતુ અસે ॥ ૧૪૨॥

પાઈકુ પાઠીસીં ઘાતલા । આપણ પુઢાં રાહિલા ।
તેણેં પાંચજન્યુ આસ્ફુરિલા । અવલીળાચિ ।। ૧૪૩॥

પાંચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનંજયઃ ।
પૌંડ્રં દધ્મૌ મહાશંખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ ॥ ૧૫॥

પરી તો મહાઘોષુ થોરુ । ગાજત અસે ગંહિરુ ।
જૈસા ઉદૈલા લોપિ દિનકરુ । નક્ષત્રાંતે ॥ ૧૪૪॥

તૈસેં તુરબંબાળુ ભંવતે । કૌરવદળી ગાજત હોતે ।
તે હારપોનિ નેણોં કેઊતે । ગેલે તેથ ॥ ૧૪૫॥

તૈસાચિ દેખે યેરેં । નિનાદેં અતિ ગંહિરે ।
દેવદત્ત ધનુર્ધરે । આસ્ફુરિલા ॥ ૧૪૬॥

તે દોની શબ્દ અચાટ । મિનલે એકવટ ।
તેથ બ્રહ્મકટાહ શતકૂટ । હોં પાહત અસે ॥ ૧૪૭॥

તંવ ભીમસેનુ વિસણૈલા । જૈસા મહાકાળુ ખવળલા ।
તેણેં પૌંડ્ર આસ્ફુરિલા । મહાશંખુ ॥ ૧૪૮॥

અનંતવિજયં રાજા કુંતીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચં સુઘોષ્મણિપુષ્પકૌ ॥ ૧૬॥

તો મહાપ્રલયજલધરુ । જૈસા ઘડઘડિલા ગંહિરુ ।
તંવ અનંતવિજયો યુધિષ્ઠિરુ । આસ્ફુરિત અસે ॥ ૧૪૯॥

નકુળેં સુઘોષુ । સહદેવે મણિપુષ્પકુ ।
જેણેં નાદેં અતંકુ । ગજબજલા અસે ॥ ૧૫૦॥

કાશ્યશ્ચ પરમેશ્વાસઃ શિખંડી ચ મહારથઃ ।
દૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાતકિશ્ચાપરાજિતઃ ॥ ૧૭॥

દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વેશઃ પૃથિવીપતે ।
સૌભદ્રશ્ચ મહાબાહુઃ શંખાન્ દધ્મુઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ૧૮॥

તેથ ભૂપતી હોતે અનેક । દ્રુપદ દ્રૌપદેયાદિક ।
હા કાશીપતી દેખ । મહાબાહુ ॥ ૧૫૧॥

તેથ અર્જુનાચા સુતુ । સાત્યકિ અપરાજિતુ ।
દૃષ્ટદ્યુમ્નુ નૃપનાથુ । શિખંડી હન ॥ ૧૫૨॥

વિરાટાદિ નૃપવર । જે સૈનિક મુખ્ય વીર ।
તિહીં નાના શંખ નિરંતર । આસ્ફુરિલે ॥ ૧૫૩॥

તેણેં મહાઘોષનિર્ઘાતેં । શેષકૂર્મ અવચિતે ।
ગજબજોનિ ભૂભારાતેં । સાંડૂં પાહતી ॥ ૧૫૪॥

તેથ તિન્હીં લોક ડંડળિત । મેરુ માંદાર આંદોળિત ।
સમુદ્રજળ ઉસળત । કૈલાસવેરી ॥ ૧૫૫॥

સ ઘોષો ધાર્ત્રરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્ ।
નભશ્ચ પૃથિવીંશ્ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન્ ॥ ૧૯॥

પૃથ્વીતળ ઉલથોં પાહત । આકાશ અસે આસુડત ।
તેથ સડા હોત । નક્ષત્રાંચા ।। ૧૫૬॥

સૃષ્ટિ ગેલી રે ગેલી ॥ દેવાં મોકળવાદી જાહલી ।
ઐશી એક ટાળી પિટિલી । સત્યલોકીં । ૧૫૭ ॥

દિહાચિ દિન થોકલા । જૈસા પ્રલયકાળ માંડલા ।
તૈસા હાહાકારુ ઉઠિલા । તિન્હીં લોકીં ॥ ૧૫૮॥

તંવ આદિપુરુષુ વિસ્મિતુ । મ્હણે ઝણેં હોય પાં અંતુ ।
મગ લોપલા અદ્ભુતુ । સંભ્રમુ તો ॥ ૧૫૯॥

મ્હણોનિ વિશ્વ સાંવરલે । એર્હવીં યુગાંત હોતેં વોડવલે ।
જૈ મહાશંખ આસ્ફુરિલે । કૃષ્ણાદિકીં ॥ ૧૬૦॥

તો ઘોષ તરી ઉપસંહરલા । પરી પડિસાદ હોતા રાહિલા ॥

તેણેં દળભાર વિધ્વંસિલા । કૌરવાંચા ॥ ૧૬૧॥

તો જૈસા ગજઘટાઆંતુ । સિંહ લીલા વિદારિતુ ।
તૈસા હૃદયાતેં ભેદિતુ । કૌરવાંચિયા ॥ ૧૬૨॥

તો ગાજત જંવ આઇકતી । તંવ ઉભેચિ હિયે ઘાલિતી ।
એકમેકાંતે મ્હણતી । સાવધ રે સાવધ ॥ ૧૬૩॥

અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટવા ધાર્તરાષ્ટ્રાનં કપિધ્વજઃ ।
પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસંપાતે ધનુરુદ્યમ્ય પાંડવઃ ॥ ૨૦॥

તેથ બળેં પ્રૌઢીપુરતે । જે મહારથી વીર હોતે ।
તિહીં પુનરપિ દળાતેં । આવરિલેં ॥ ૧૬૪॥

મગ સરિસપણેં ઉઠાવલે । દુણાવટોનિ ઉચલલે ।
તયા દંડી ક્ષોભલેં । લોકત્રય ॥ ૧૬૫॥

તેથ બાણવરી ધનુર્ધર । વર્ષતાતી નિરંતર ।
જૈસે પ્રલયાંત જલધર । અનિવાર કા ॥ ૧૬૬॥

તેં દેખલિયા અર્જુનેં । સંતોષ ઘેઊનિ મને ।
મગ સંભ્રમે દિઠી સેને । ઘાલિતસે ॥ ૧૬૭॥

તંવ સંગ્રામીં સજ્જ જાહલે । સકળ કૌરવ દેખિલે ।
મગ લીલા ધનુષ્ય ઉચલિલે । પંડુકુમરેં ॥ ૧૬૮॥

હૃષીકેશં તદા વાક્યમિદમાહ મહીપતે ।
અર્જુન ઉવાચ–
સેનયોરુભયોર્મધ્યે રથં સ્થાપય મેઽચ્યુત ॥ ૨૧।
તે વેળીં અર્જુન મ્હણતસે દેવા । આતાં ઝડકરી રથુ પેલાવા ।
નેઊનિ મધ્યેં ઘાલાવા । દોહીં દળાં ॥ ૧૬૯॥

યાવદેતાન્ નિરિક્ષેઽહં યોદ્ધુકામાનવસ્થિતાન્ ।
કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યસ્મિન્ રણસમુદ્યમે ॥ ૨૨॥

યોત્સ્યમાનાનવેક્ષેઽહં ય એતેઽત્ર સમાગતઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્યુદ્ધે પ્રિયચિકિર્ષવઃ ॥ ૨૩॥

જંવ મી નાવેક । હે સકળ વીર સૈનિક ।
ન્યાહળીન અશેખ । ઝુંજતે જે ॥ ૧૭૦॥

એથ આલે અસતી આઘવે । પરી કવણેંસી મ્યાં ઝુંજાવે ।
હે રણીં લાગે પહાવેં । મ્હણઊનિયાં ॥ ૧૭૧॥

બહુતકરુનિ કૌરવ । હે આતુર દુઃસ્વભાવ ।
વાટિવાંવીણ હાંવ । બાંધિતી ઝુંજીં ॥ ૧૭૨॥

ઝુંજાચી આવડી ધરતી । પરી સંગ્રામી વીર નવ્હતી ।
હે સાંગેન રાયાપ્રતી । કાય સંજયો મ્હણે । ૧૭૩॥

સંજય ઉવાચ:
એવમુક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત ।
સેનયોરુભયોર્મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્ ॥ ૨૪॥

આઇકા અર્જુન ઇતુકેં બોલિલા । તંવ કૃષ્ણેં રથુ પેલિલા ।
દોહીં સૈન્યામાજિ કેલા । ઉભા તેણેં ॥ ૧૭૪॥

ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્ ।
ઉવાચપાર્થ પશ્યૈતાન્ સમવેતાન્ કુરુનિતિ ॥ ૨૫॥

તત્રાપશ્યત્ સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૃનથ પિતામહાન્ ।
આચાર્યાન્ માતુલાન્ ભ્રાતૃન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્થતા ॥ ૨૬॥

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ ।
તાન્ સમીક્ષ સ કૌંતેયઃ સર્વાન્ બન્ધૂનવસ્થિતાન્ ॥ ૨૭॥

જેથ ભીષ્માદ્રોણાદિક । જવળિકેચિ સન્મુખ ।
પૃથિવિપતિ આણિક । બહુત આહાતિ ॥ ૧૭૫॥

તેથ સ્થિર કરૂનિ રથુ । અર્જુન અસે પાહતુ ।
તો દળભાર સમસ્તુ । સંભ્રમેસી ॥ ૧૭૬॥

મગ દેવા મ્હણે દેખ દેખ । હે ગોત્રગુરુ અશેખ ।
તંવ કૃષ્ણા મનીં નાવેક । વિસ્મો જાહલા ॥ ૧૭૭॥

તો આપણયાં આપણ મ્હણે । એથ કાયિ કવણ જાણે ।
હેં મનીં ધરિલે યેણેં । પરિ કાંહી આશ્ચર્ય અસે ॥ ૧૭૮॥

ઐસી પુઢીલ સે ઘેતુ । તો સહજેં જાણે હૃદયસ્થુ ।
પરિ ઉગા અસે નિવાંતુ । તિયે વેળીં ॥ ૧૭૯॥

તંવ તેથ પાર્થુ સકળ । પિતૃપિતામહ કેવળ ।
ગુરૂ બંધુ માતુળ । દેખતા જાહલા ॥ ૧૮૦॥

ઇષ્ટમિત્ર આપુલે । કુમરજન દેખિલે ।
હે સકળ અસતી આલે । તયાંમાજિ ॥ ૧૮૧॥

સુહૃજ્જન સાસરે । આણિકહી સખે સોઈરે ।
કુમર પૌત્ર ધનુર્ધરેં । દેખિલે તેથ ॥ ૧૮૨॥

જયાં ઉપકાર હોતે કેલે । કાં આપદીં જે રાખિલે ।
હે અસો વડીલ ધાકુલે – । આદિકરુનિ ॥ ૧૮૩॥

ઐસે ગોત્રચિ દોહીં દળીં । ઉદિત જાલેં અસે કળીં ।
હેં અર્જુને તિયે વેળીં । અવલોકિલેં ॥ ૧૮૪॥

કૃપયા પરયાઽઽવિષ્ટો વિષીદન્નમબ્રવીત ।
તેથ મનીં ગજબજ જાહલી । આણિ આપૈસી કૃપા આલી ।
તેણેં અપમાનેં નિઘાલી । વીરવૃત્તિ ॥ ૧૮૫ ॥

જિયા ઉત્તમ કુળીંચિયા હોતી । આણિ ગુણલાવણ્ય આથી ।
તિયા આણિકીંતે ન સાહતિ । સુતેજપણેં ॥ ૧૮૬॥

નવિયે આવડીચેનિ ભરેં । કામુક નિજવનિતા વિસરે ।
મગ પાડેંવિણ અનુસરેં । ભ્રમલા જૈસા ॥ ૧૮૭॥

કીં તપોબળેં ઋદ્ધી । પાતલિયા ભ્રંશે બુદ્ધી ।
મગ તયા વિરક્તતાસિદ્ધી । આઠવેના॥ ૧૮૮॥

તૈસેં અર્જુના તેથ જાહલે । અસતેં પુરુષત્વ ગેલે ।
જેં અંતઃકરણ દિધલે । કારુણ્યાસી ॥ ૧૮૯॥

દેખા મંત્રજ્ઞુ બરળુ જાયે । મગ તેથ કાં જૈસા સંચારુ હોયે ।
તૈસા તો ધનુર્ધર મહામોહેં । આકળિલા ॥ ૧૯૦॥

મ્હણઊનિ અસતા ધીરુ ગેલા । હૃદયા દ્રાવો આલા ।
જૈસા ચંદ્રકળીં સિંપિલા । સોમકાંતુ ॥ ૧૯૧॥

તયાપરી પાર્થુ । અતિસ્નેહેં મોહિતુ ।
મગ સખેદ અસે બોલતુ । અચ્યુતેસી ॥ ૧૯૨॥

દૃષ્ટ્વેનં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતામ્ ।।૨૮॥

સીદન્તી મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।
વેપથુશ્ચ શરીરે મે રોમાહર્ષશ્ચ જાયતે ॥ ૨૯॥

ગાંડીવમ્ સ્ત્રંસતે હસ્તાત્ ત્વક્ ચૈવ પરિદહ્યતે ।
ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ॥ ૩૦॥

તો મ્હણે અવધારી દેવા । મ્યાં પાહિલા હા મેળાવા ।
તંવ ગોત્રવર્ગુ આઘવા । દેખિલા એથ ॥ ૧૯૩॥

હે સંગ્રામીં અતિ ઉદ્યત । જાહાલે અસતી કીર સમસ્ત ।
પણ આપણપેયાં ઉચિત । કેવીં હોય ॥ ૧૯૪॥

યેણેં નાંવેંચિં નેણોં કાયી । મજ આપણપેં સર્વથા નાહીં ।
મન બુદ્ધી ઠાયીં । સ્થિર નોહે ॥ ૧૯૫ ॥

દેખેં દેહ કાંપત । તોંડ અસે કોરડેં હોત ।
વિકળતા ઉપજત । ગાત્રાંસી ॥ ૧૯૬ ॥

સર્વાંગા કાંટાળા આલા । અતિ સંતાપુ ઉપનલા ।
તેથ બેંબળે હાતુ ગેલા । ગાંડીવાચા ॥ ૧૯૭ ॥

તેં ન ધરતાચિ નિષ્ટલેં । પરિ નેણેંચિ હાતોનિ પડિલે ।
ઐસે હૃદય અસે વ્યાપિલેં । મોહેં યેણેં ॥ ૧૯૮ ॥

જેં વજ્રાપાસોનિ કઠિણ । દુર્ધર અતિદારુણ ।
તયાહૂન અસાધારણ । હેં સ્નેહ નવલ ॥ ૧૯૯ ॥

જેણે સંગ્રામી હરૂ જિંતિલા । નિવાતકવચાંચા ઠાવો ફેડિલા ।
તો અર્જુન મોહેં કવળિલા । ક્ષણામાજિ ॥ ૨૦૦ ॥

જૈસા ભ્રમર ભેદી કોડેં । ભલતૈસેં કાષ્ઠ કોરડેં ।
પરિ કળિકેમાજીં સાપડેં । કોવળિયેં ॥ ૨૦૧ ॥

તેથ ઉત્તીર્ણ હોઈલ પ્રાણેં । પરીં તે કમળદળુ ચિરૂં નેણે ।
તૈસે કઠીણ કોવળેંપણે । સ્નેહ દેખા ॥ ૨૦૨ ॥

હે આદિપુરુષાચી માયા । બ્રહ્મેયાહિ નયેચિ આયા ।
મ્હણઊની ભુલવિલા ઐકેં રાયા । સંજયો મ્હણે ॥ ૨૦૩ ॥

અવધારીં મગ તો અર્જુનુ ।દેખોનિ સકળ સ્વજનુ ।
વિસરલા અભિમાનુ । સંગ્રામીંચા ॥ ૨૦૪ ॥

કૈસી નેણોં સદયતા । ઉપનલી યેથે ચિત્તા ।
મગ મ્હણે કૃષ્ણા આતા । નસિજે એથ ॥ ૨૦૫ ॥

માઝેં અતિશય મન વ્યાકુળ । હોતસે વાચા બરળ ।
જે વધાવે હે સકળ । યેણેં નાંવે ॥ ૨૦૬ ॥

નિમિતાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ ।
ન ચ શ્રેયોઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમાહવે ॥ ૩૧ ॥

યા કૌરવાં જરી વધાવેં । તરી યુધિષ્ઠિરાદિક કાં ન વધાવે ।
હે યેર યેર આઘવે । ગોત્રજ આમુચે ॥ ૨૦૭ ॥

મ્હણોનિ જળો હેં ઝુંજ । પ્રત્યયા ન યે મજ ।
એણેં કાય કાજ । મહાપાપેં ॥ ૨૦૮ ॥

દેવા બહુતં પરીં પાહતા । એથ વોખટેં હોઈલ ઝુંજતાં ।
વર કાહીં ચુકવિતાં । લાભુ આથી ॥ ૨૦૯ ॥

ન કાઙક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્ય સુખાનિ ચ ।
કિં નો રાજ્યેન ગોવિંદ કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ॥ ૩૨ ॥

યેષામર્થે કાઙક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ ।
તે ઇમેઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ ॥ ૩૩ ॥

તયા વિજયવૃત્તી કાંહી । મજ સર્વથા કાજ નાહીં ।
એથ રાજ્ય તરી કાયી । હેં પાહુનિયાં ॥ ૨૧૦ ॥

યાં સકળાંતે વધાવે । મગ જે ભોગ ભોગાવે ।
તે જળોત આઘવે । પાર્થુ મ્હણે ॥ ૨૧૧ ॥

તેણેં સુખેવિણ હોઈલ । તૈ ભલતેહી સાહિજેલ ।
વરિ જીવિતહી વેંચિજેલ । યાચિલાગીં ॥ ૨૧૨ ॥

પરીં યાસી ઘાતુ કીજે । મગ આપણ રાજ્ય ભોગિજે ।
હે સ્વપ્નીંહી મન માઝે । કરૂં ન શકે ॥ ૨૧૩ ॥

તરી આમ્હી કા જન્માવેં । કવણાલાગીં જિયાવેં ।
જેં વડિલાં યાં ચિંતાવેં । વિરુદ્ધ મનેં ॥ ૨૧૪ ॥

પુત્રાતેં ઇપ્સી કુળ । તયાચેં કાયિ હેંચિ ફળ ।
જે નિર્દાળિજે કેવળ । ગોત્ર આપુલે ॥ ૨૧૫ ॥

હેં મનીંચિ કેવિ ધરિજે । આપણ વજ્રાચેયાં બોલિજે ।
વરી ઘડે તરી કીજે । ભલે એયાં ॥ ૨૧૬ ॥

આમ્હીં જેં જેં જોડાવેં । તેં સમસ્તીં ઇહીં ભોગાવેં ।
હે જીવિતહી ઉપકારાવેં । કાજીં યાંચાં ॥ ૨૧૭ ॥

આમ્હી દિગંતીચે ભૂપાળ । વિભાંડૂનિ સકળ ।
મગ સંતોષવિજે કુળ । આપુલેં જેં ॥ ૨૧૮ ॥

તેચિ હે સમસ્ત । પરી કૈસેં કર્મ વિપરીત ।
જે જાહલે અસતી ઉદ્યત । ઝુંજાવયા ॥ ૨૧૯ ॥

અંતૌરિયા કુમરેં । સાંડોનિયાં ભાંડારેં ।
શસ્ત્રાગ્રીં જિવ્હારેં । આરોપુની ॥ ૨૨૦ ॥

ઐસિયાંતે કૈસેનિ મારું । કવણાવરી શસ્ત્ર ધરૂં ।
નિજ હૃદયા કરૂં । ઘાતુ કેવીં ॥ ૨૨૧ ॥

આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્તથૈવ ચ પિતામહઃ ।
માતુલઃ શ્વશુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ સંબંધિનસ્તથા ॥ ૩૪॥

હે નેણસી તૂં કવણ । પરી પૈલ ભીષ્મ દ્રોણ ।
જયાંચે ઉપકાર અસાધારણ । આમ્હાં બહુત ॥ ૨૨૨ ॥

એથ શાલક સાસરે માતુળ । આણી બંધુ કીં હેં સકળ ।
પુત્ર નાતૂ કેવળ । ઇષ્ટહી અસતી ॥ ૨૨૩ ॥

અવધારીં અતિ જવળિકેચે । હે સકળહી સોયરે આમુચે ।
મ્હણોનિ દોષ આથિ વાચે । બોલતાંચિ ॥ ૨૨૪ ॥

એતાન્ન હન્તુમિછામિ ઘ્નતોઽપિ મઘુસૂદન ।
અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં ન મહીકૃતે ॥ ૩૫ ॥

હે વરી ભલતેં કરિતુ । આંતાચિ એથેં મારિતુ ।
પરિ આપણ મનેં ઘાતુ । ન ચિંતાવા ॥ ૨૨૫ ॥

ત્રૈલોક્યીંચે અનકળિત । જરી રાજ્ય હોઈલ એથ ।
તરી હેં અનુચિત । નાચરેં મી ॥ ૨૨૬ ॥

જરી આજ એથ ઐસેં કીજે । તરી કવણાંચા મનીં ઉરિજે ।
સાંગ મુખ કેવીં પાહિજે । તુઝે કૃષ્ણા ॥ ૨૨૭ ॥

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્જનાર્દન ।
પાપનેવાશ્રયેદસ્માન્હત્વૈતાનાતતાયિનઃ ॥ ૩૬ ॥

જરી વધુ કરૂની ગોત્રજાંચા । તરી વસૌટા હોઊન દોષાંચા ।
મજ જોડલાસિ તૂં હાતીંચા । દૂરી હોસી ॥ ૨૨૮ ॥

કુળહરણીં પાતકેં । તિયે આંગીં જડતી અશેખેં ।
તયેં વેળી તૂં કવણ કેં । દેખાવાસી ॥ ૨૨૯ ॥

જૈસા ઉદ્યાનામાજીં અનળુ । સંચરલા દેખોનિ પ્રબળુ ।
મગ ક્ષણભરી કોકિળુ । સ્થિર નોહે ॥ ૨૩૦ ॥

સકર્દમ સરોવરુ । અવલોકૂનિ ચકોરુ ।
ન સેવિતુ અવ્હેરુ । કરૂનિ નિઘે ॥ ૨૩૧ ॥

તયાપરી તૂં દેવા । મજ ઝકોં ન યેસી માવા ।
જરી પુણ્યાચા વોલાવા । નાશિજેલ ॥ ૨૩૨ ॥

તસ્માન્નાર્હા વયં હન્તુમ્ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સ્વબાંધવાન્ ।
સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ ॥ ૩૭ ॥

મ્હણોનિ મી હેં ન કરીં । ઇયે સંગ્રામીં શસ્ત્ર ન ધરીં ।
હેં કિડાળ બહુતીં । પરીં દિસતસે ॥ ૨૩૩ ॥

તુઝા અંતરાય હોઈલ । મગ સાંગેં આમચેં કાય ઉરેલ ।
તેણેં દુઃખે હિયેં ફુટેલ । તુજવીણ કૃષ્ણા ॥ ૨૩૪ ॥

મ્હણાવૂનિ કૌરવ હે વધિજતી । મગ આમ્હીં ભોગ ભોગિજતી ।
હે અસો માત અઘડતી । અર્જુન મ્હણે ॥ ૨૩૫ ॥

યદ્યપ્યતે ન પશ્યંતિ લોભોપહૃતચેતસઃ ।
કુલક્ષયકૃતંદોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્ ॥ ૩૮ ॥

કથં જ્ઞેયમસ્માભિઃ પાપાદસ્માન્નિવર્તિતુમ્ ।
કુલક્ષયકૃતમ્ દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્જનાર્દન ॥ ૩૯ ॥

હે અભિમાનપદે ભુલલે । જરી પાં સંગ્રામા આલે ।
તર્હી આમ્હીં હિત આપુલેં । જાણાવેં લાગે ॥ ૨૩૬ ॥

હેં ઐસેં કૈસેં કરાવેં । જે આપુલે આપણ મારાવે ।
જાણત જાણતાંચિ સેવાવેં । કાલકૂટ ॥ ૨૩૭ ॥

હાં જી માર્ગીં ચાલતાં । પુઢાં સિંહ જાહલા અવચિતાં ।
તો તંવ ચુકવિતાં । લાભુ આથી ॥ ૨૩૮ ॥

અસતા પ્રકાશુ સાંડાવા । મગ અંધકૂપ આશ્રાવા ।
તરી તેથ કવણુ દેવા । લાભુ સાંગે ॥ ૨૩૯ ॥

કા સમોર અગ્નિ દેખોની । જરી ન વચિજે વોસંડોની ।
તરી ક્ષણા એકા કવળૂનિ । જાંળૂ સકે ॥ ૨૪૦॥

તૈસે દોષ હે મૂર્ત । અંગી વાજોં અસતી પહાત ।
હેં જાણતાંહી કેવીં એથ । પ્રવર્તાવેં ॥ ૨૪૧ ॥

ઐસેં પાર્થ તિયે અવસરીં । મ્હણે દેવા અવધારીં ।
યા કલ્મષાચી થોરી । સાંગેન તુજ ॥ ૨૪૨ ॥

કુલક્ષયે પ્રણશ્યંતિ કુલધર્માઃ સનાતનઃ ।
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સનમધર્મોઽભિભવત્યુત ॥ ૪૦ ॥

જૈસેં કાષ્ઠેં કાષ્ઠ મથિજે । યેથ વન્હિ એક ઉપજે ।
તેણેં કાષ્ઠજાત જાળિજે । પ્રજ્વળલેનિ ॥ ૨૪૩ ॥

તૈસા ગોત્રીંચી પરસ્પરેં । જરી વધુ ઘડે મત્સરેં ।
તરી તેણેં મહાદોષેં ઘોરેં । કુળચિ નાશે ॥ ૨૪૪॥

મ્હણવૂનિ યેણેં પાપેં । વંશજધર્મુ લોપે ।
મગ અધર્મુચિ આરોપે । કુળામાજિ ॥ ૨૪૫ ॥

અધર્માભિભવાત્ કૃષ્ણ પ્રદુષ્યંતિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
સ્ત્રીસુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસંકરઃ ॥ ૪૧ ॥

એથ સારાસાર વિચારાવેં । કવણે કાય આચરાવેં ।
આણિ વિધિનિષેધ અઘવે । પારુષતિ ॥ ૨૪૬ ॥

અસતા દીપુ દવડીજે । મગ અંધકારીં રાહાટિજે ।
જે ઉજૂંચિ કા આડળિજે । જયાપરી ॥ ૨૪૭ ॥

તૈસા કુળીં કુળક્ષયો હોય । તયે વેળી તો આદ્ય ધર્મુ જાય ।
મગ આન કાંહીં આહે । પાપાંવાચુનિ ॥ ૨૪૮ ॥

જૈં યમનિયમ ઠાકતી । તેથ ઇંદ્રિયેં સૈરા વિચરતી ।
મ્હણવૂનિ વ્યભિચાર ઘડતી । કુળસ્ત્રિયાંસી ॥ ૨૪૯ ॥

ઉત્તમ અધમીં સંચરતી । ઐસે વર્ણાવર્ણ મિસળતી ।
તેથ સમૂળ ઉપડતી । જાતિધર્મ ॥ ૨૫૦ ॥

જૈસી ચોહટાચિયા બળી । પાવિજે સૈરા કાઊળીં ।
તૈસીં મહાપાપેં કુળીં પ્રવેશતી ॥ ૨૫૧ ॥

સંકરો નરકાયૈવ કુલઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ ।
પતંતિ પિતરિ હ્યેષાં લુપ્તપિંડિદકક્રિયાઃ ॥ ૪૧॥

મગ કુળા દેખા અશેખા । આંણિ કુળઘાતકા ।
યેરયેરા નરક । જાણેં આથી ॥ ૨૫૨ ॥

દેખેં વંશવૃદ્ધિ સમસ્ત । યાપરી હોય પતિત ।
મગ મગ વોવાંડિતી સ્વર્ગસ્થ । પૂર્વપુરુષ ॥ ૨૫૩ ॥

જેથ નિત્યાદિ ક્રિયા ઠાકે । આણિ નૈમિત્તિક પારુખે ।
તેથ કવણા તિળોદકેં । કવણ અર્પી ॥ ૨૫૪ ॥

તરી પિતર કાય કરિતી । કૈસેનિ સ્વર્ગીં બસતી ।
મ્હણોનિ તેહી યેતી । કુળાપાસી ॥ ૨૫૫ ॥

જૈસા નખાગ્રીં વ્યાળુ લાગે । તો શિખાંત વ્યાપી વેગેં ।
તેવી આબ્રહ્મ કુળ અવઘેં । આપ્લવિજે ॥ ૨૫૬ ॥

દોષૈરેતૈઃ કુલઘ્નાનાં વર્ણસંકરકારકૈઃ ।
ઉત્સાદ્યંતે જાતિધર્માઃ કુલધર્માશ્ચ શાશ્વતઃ ॥ ૪૩ ॥

ઉત્સન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન ।
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્યનુશુશ્રુમ ॥ ૪૪ ॥

અહો વત મહત્ પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમં ।
યદ્ રાજ્યસુખલોભેન હન્તું સ્વજનમુદ્યતાઃ ॥ ૪૫ ॥

દેવા અવધારી આણિક એક । એથ ઘડે મહાપાતક ।
જૈ સંગદોષેં હા લૌકિક । ભ્રંશુ પાવે ॥ ૨૫૭ ॥

જૈસા ઘરીં આપુલા । વાનિવસે વન્હી લાગલા।
તો આણિકાંહી પ્રજ્વળિલા । જાળુનિ ઘાલી ॥ ૨૫૮ ॥

તૈસિયા તયા કુળસંગતી । જે જે લોક વર્તતી ।
તેહી બાધુ પાવતી । નિમિત્તેં યેણેં ॥ ૨૫૯ ॥

તૈસેં નાના દોષેં સકળ । અર્જુન મ્હણે તેં કુળ ।
મગ મહાઘોર કેવળ । નિરય ભોગી ॥ ૨૬૦ ॥

પડિલિયા તિયે ઠાયીં । મગ કલ્પાંતીહી ઉગંડુ નાહી ।
યેસણેં પતન કુળક્ષયીં । અર્જુન મ્હણે ॥ ૨૬૧ ॥

દેવા હેં વિવિધ કાનીં ઐકિજે । પરિ અઝુનિવરી ત્રાસુ નુપજે ।
હૃદય વજ્રાચેં હેં કાય કીજે । અવધારી પાં ॥ ૨૬૨ ॥

અપેક્ષિજે રાજ્યસુખ । જયાલાગીં તેં તંવ ક્ષણિક ।
ઐસે જાણતાંહી દોખ । અવ્હેરૂ ના ॥ ૨૬૩ ॥

હે વડિલ સકળ આપુલે । વધાવયા દિઠી સૂદલે ।
સાંગ પાં કાય થેકુલેં । ઘડલે આમ્હા ॥ ૨૬૪ ॥

યદિ મામપ્રતીકારમશસ્ત્રતં શસ્ત્રપાણયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તનં મે ક્ષેમતરં ભવેત્ ॥ ૪૬ ॥

આતાં યાવરી જેં જિયાવેં । તયાપાસૂનિ હેં બરવે ।
જે શસ્ત્ર સાંડૂનિ સાહાવે । બાણ ત્યાંચે ॥ ૨૬૫ ॥

તયાવરી હોય જિતુકેં । તેં મરણહી વરી નિકેં ।
પરી યેણેં કલ્મષેં । ચાડ નાહીં ॥ ૨૬૬ ॥

ઐસેં દેખોનિ સકળ । અર્જુનેં આપુલેં કુળ ।
મગ મ્હણે રાજ્ય તેં કેવળ । નિરયભોગુ ॥ ૨૬૭ ॥

સંજય ઉવાચઃ
એવમુક્તવાર્જુનઃ સંખ્યે રથોપસ્ય ઉપાવિશત્ ।
વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ ॥ ૪૭ ॥

ઐસેં તિયે અવસરીં । અર્જુન બોલિલા સમરીં ।
સંજયો મ્હણે અવધારી । ધૃતરાષ્ટ્રાતેં ॥ ૨૬૮ ॥

મગ અત્યંત ઉદ્વેગલા । ન ધરત ગહિંવરૂ આલા ।
તેથ ઉડી ઘાતલી ખાલાં । રથૌનિયાં ॥ ૨૬૯ ॥

જૈસા રાજકુમરુ પદચ્યુતુ । સર્વથા હોય ઉપહૃતુ ।
કાં રવિ રાહુગ્રસ્તુ । પ્રભાહીનુ ॥ ૨૭૦ ॥

ના તરી મહાસિદ્ધીસંભ્રમેં । જિંતલા ત્રાસુ ભ્રમે ।
મગ આકળુનિ કામેં । દીનુ કીજે ॥ ૨૭૧ ॥

તૈસા તો ધનુર્ધરુ । અત્યંત દુઃખેં જર્જરુ ।
દિસે જેથ રહંવરુ । ત્યજિલા તેણેં ॥ ૨૭૨ ॥

મગ ધનુષ્યબાણ સાંડિલે । ન ધરત અશ્રુપાત આલે ।
ઐસેં ઐકે રાયા તેથ વર્તલેં । સંજયો મ્હણે ॥ ૨૭૩ ॥

આતા યાવરી તો વૈકુંઠ્નાથુ । દેખોનિ સખેદ પાર્થુ ।
કવણેપરી પરમાર્થુ । નિરુપીલ ॥ ૨૭૪ ॥

તે સવિસ્તર પુઢારી કથા । અતિ સકૌતુક ઐકતાં ।
જ્ઞાનદેવ મ્હણે આતાં નિવૃત્તિદાસુ ॥ ૨૭૫ ॥