રણત્ક્ષુદ્રઘણ્ટાનિનાદાભિરામં
ચલત્તાણ્ડવોદ્દણ્ડવત્પદ્મતાલમ્ ।
લસત્તુન્દિલાઙ્ગોપરિવ્યાલહારં
ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે ॥ ૧॥
- શ્રીગણેશભુજઙ્ગમ્ (śrīgaṇeśabhujaṅgam)the Shri Ganesha Bhujangam
- રણત્ક્ષુદ્રઘણ્ટાનિનાદાભિરામમ્ (raṇatkṣudraghaṇṭāninādābhirāmam)lovely with the sound of small bells ringing
- ચલત્તાણ્ડવોદ્દણ્ડવત્પદ્મતાલમ્ (calattāṇḍavoddaṇḍavatpadmatālam)whose lotus feet beat time in the striding tandava
- લસત્તુન્દિલાઙ્ગોપરિવ્યાલહારમ્ (lasattundilāṅgoparivyālahāram)wearing a snake over his shining round body
- ગણાધીશમ્ (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ઈશાનસૂનુમ્ (īśānasūnum)the son of Ishana
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya શ્રીગણેશભુજઙ્ગમ્ રણત્ક્ષુદ્રઘણ્ટાનિનાદાભિરામમ્ ચલત્તાણ્ડવોદ્દણ્ડવત્પદ્મતાલમ્ લસત્તુન્દિલાઙ્ગોપરિવ્યાલહારમ્ ગણાધીશમ્ ઈશાનસૂનુમ્ તમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ભુજઙ્ગમ્ Bhujangam — The hymn takes its name from its metre, Bhujangaprayata, the gliding of a snake.
તાણ્ડવ the tandava — The strong, striding dance of Shiva. Here the son dances it, bells at his feet.
ઈશાનસૂનુમ્ the son of Ishana — Ishana is Shiva. The same two words close the first six verses.
note The title line is printed at the head of the first verse. Every verse but the last two ends with ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે.
સ્ફુરચ્છુણ્ડદણ્ડોલ્લસદ્બીજપૂરમ્ ।
ગલદ્દર્પસૌગન્ધ્યલોલાલિમાલં
ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે ॥ ૨॥
- ધ્વનિધ્વંસવીણાલયોલ્લાસિવક્ત્રમ્ (dhvanidhvaṃsavīṇālayollāsivaktram)whose face lights up at the beat of the vina as its sound dies away
- સ્ફુરચ્છુણ્ડદણ્ડોલ્લસદ્બીજપૂરમ્ (sphuracchuṇḍadaṇḍollasadbījapūram)in whose quivering staff-like trunk a citron shines
- ગલદ્દર્પસૌગન્ધ્યલોલાલિમાલમ્ (galaddarpasaugandhyalolālimālam)ringed by bees made restless by the sweet smell of his flowing must
- ગણાધીશમ્ (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ઈશાનસૂનુમ્ (īśānasūnum)the son of Ishana
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya ધ્વનિધ્વંસવીણાલયોલ્લાસિવક્ત્રમ્ સ્ફુરચ્છુણ્ડદણ્ડોલ્લસદ્બીજપૂરમ્ ગલદ્દર્પસૌગન્ધ્યલોલાલિમાલમ્ ગણાધીશમ્ ઈશાનસૂનુમ્ તમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
બીજપૂરમ્ a citron — The seed-filled citron he holds, sometimes shown as a whole fruit in the curl of the trunk.
દર્પ must — Here darpa stands for mada, the fluid that runs from an elephant's temples. Its smell is what draws the bees.
પ્રવાલપ્રભાતારુણજ્યોતિરેકમ્ ।
પ્રલમ્બોદરં વક્રતુણ્ડૈકદન્તં
ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે ॥ ૩॥
- પ્રકાશજ્જપારક્તરત્નપ્રસૂનપ્રવાલપ્રભાતારુણજ્યોતિઃ (prakāśajjapāraktaratnaprasūnapravālaprabhātāruṇajyotiḥ)one light, red as a bright hibiscus, a jewel, a coral and the dawn
- એકમ્ (ekam)single
- પ્રલમ્બોદરમ્ (pralambodaram)with a hanging belly
- વક્રતુણ્ડૈકદન્તમ્ (vakratuṇḍaikadantam)with a curving trunk and one tusk
- ગણાધીશમ્ (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ઈશાનસૂનુમ્ (īśānasūnum)the son of Ishana
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya એકમ્ પ્રકાશજ્જપારક્તરત્નપ્રસૂનપ્રવાલપ્રભાતારુણજ્યોતિઃ પ્રલમ્બોદરમ્ વક્રતુણ્ડૈકદન્તમ્ ગણાધીશમ્ ઈશાનસૂનુમ્ તમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
જપા hibiscus — The red hibiscus, the standard measure of deep red in Sanskrit and the flower offered to him.
note Four red things are named in one breath: the flower, the jewel, the coral and the dawn.
કિરીટોલ્લસચ્ચન્દ્રરેખાવિભૂષમ્ ।
વિભૂષૈકભૂશં ભવધ્વંસહેતું
ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે ॥ ૪॥
- વિચિત્રસ્ફુરદ્રત્નમાલાકિરીટમ્ (vicitrasphuradratnamālākirīṭam)whose crown carries a wonderful sparkling string of jewels
- કિરીટોલ્લસચ્ચન્દ્રરેખાવિભૂષમ્ (kirīṭollasaccandrarekhāvibhūṣam)adorned with the streak of moon that shines on that crown
- વિભૂષૈકભૂષમ્ (vibhūṣaikabhūṣam)the one ornament of all ornaments
- ભવધ્વંસહેતુમ્ (bhavadhvaṃsahetum)the cause of the ending of birth and death
- ગણાધીશમ્ (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ઈશાનસૂનુમ્ (īśānasūnum)the son of Ishana
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya વિચિત્રસ્ફુરદ્રત્નમાલાકિરીટમ્ કિરીટોલ્લસચ્ચન્દ્રરેખાવિભૂષમ્ વિભૂષૈકભૂષમ્ ભવધ્વંસહેતુમ્ ગણાધીશમ્ ઈશાનસૂનુમ્ તમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ભવ birth and death — Bhava is becoming, the round of being born and dying. It is also a name of Shiva, so the word looks two ways at once.
note The line is printed વિભૂષૈકભૂશમ્; it is read વિભૂષૈકભૂષમ્.
ચ્ચલદ્ભ્રૂલતાવિભ્રમભ્રાજદક્ષમ્ ।
મરુત્સુન્દરીચામરૈઃ સેવ્યમાનં
ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે ॥ ૫॥
- ઉદઞ્ચદ્ભુજાવલ્લરીદૃશ્યમૂલોચ્ચલદ્ભ્રૂલતાવિભ્રમભ્રાજદક્ષમ્ (udañcadbhujāvallarīdṛśyamūloccaladbhrūlatāvibhramabhrājadakṣam)his creeper arms raised, his creeper eyebrows arching, his eyes bright with their play
- મરુત્સુન્દરીચામરૈઃ (marutsundarīcāmaraiḥ)with the whisks of the lovely women of the sky
- સેવ્યમાનમ્ (sevyamānam)being served
- ગણાધીશમ્ (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ઈશાનસૂનુમ્ (īśānasūnum)the son of Ishana
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya ઉદઞ્ચદ્ભુજાવલ્લરીદૃશ્યમૂલોચ્ચલદ્ભ્રૂલતાવિભ્રમભ્રાજદક્ષમ્ મરુત્સુન્દરીચામરૈઃ સેવ્યમાનમ્ ગણાધીશમ્ ઈશાનસૂનુમ્ તમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
વલ્લરી a creeper — Arms and eyebrows are both called creepers here, for the way they curve and move.
કૃપાકોમલોદારલીલાવતારમ્ ।
કલાબિન્દુગં ગીયતે યોગિવર્યૈ-
ર્ગણાધીશમીશાનસૂનું તમીડે ॥ ૬॥
- સ્ફુરન્નિષ્ઠુરાલોલપિઙ્ગાક્ષિતારમ્ (sphuranniṣṭhurālolapiṅgākṣitāram)the pupils of whose tawny eyes roll, bright and hard
- કૃપાકોમલોદારલીલાવતારમ્ (kṛpākomalodāralīlāvatāram)whose coming down into play is soft and open-handed with kindness
- કલાબિન્દુગમ્ (kalābindugam)who moves in the kala and the bindu
- ગીયતે (gīyate)is sung
- યોગિવર્યૈઃ (yogivaryaiḥ)by the best of yogis
- ગણાધીશમ્ (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ઈશાનસૂનુમ્ (īśānasūnum)the son of Ishana
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya સ્ફુરન્નિષ્ઠુરાલોલપિઙ્ગાક્ષિતારમ્ કૃપાકોમલોદારલીલાવતારમ્ કલાબિન્દુગમ્ યોગિવર્યૈઃ ગીયતે ગણાધીશમ્ ઈશાનસૂનુમ્ તમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
કલાબિન્દુગમ્ who moves in the kala and the bindu — In the written syllable Om the kala is the crescent and the bindu the dot above it. Yogis hold the mind on those two, and the verse says he is what is found there.
note The verse sets the two sides of him together: eyes that are hard to meet, and a nature that is soft.
ગુણાતીતમાનન્દમાકારશૂન્યમ્ ।
પરં પારમોઙ્કારમામ્નાયગર્ભં
વદન્તિ પ્રગલ્-ભં પુરાણં તમીડે ॥ ૭॥
- યમ્ (yam)whom
- એકાક્ષરમ્ (ekākṣaram)the one syllable
- નિર્મલમ્ (nirmalam)unstained
- નિર્વિકલ્પમ્ (nirvikalpam)undivided
- ગુણાતીતમ્ (guṇātītam)past the three strands
- આનન્દમ્ (ānandam)joy itself
- આકારશૂન્યમ્ (ākāraśūnyam)with no shape at all
- પરમ્ (param)the supreme
- પારમ્ (pāram)the far shore
- ઓઙ્કારમ્ (oṅkāram)Om
- આમ્નાયગર્ભમ્ (āmnāyagarbham)holding the Veda inside it
- વદન્તિ (vadanti)they call
- પ્રગલ્ભમ્ (pragalbham)bold
- પુરાણમ્ (purāṇam)old beyond reckoning
- તમ્ (tam)him
- ઈડે (īḍe)I praise
anvaya યમ્ એકાક્ષરમ્ નિર્મલમ્ નિર્વિકલ્પમ્ ગુણાતીતમ્ આનન્દમ્ આકારશૂન્યમ્ પરમ્ પારમ્ ઓઙ્કારમ્ આમ્નાયગર્ભમ્ વદન્તિ તમ્ પ્રગલ્ભમ્ પુરાણમ્ ઈડે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
આમ્નાયગર્ભમ્ holding the Veda inside it — Amnaya is what is handed down, the Veda. The syllable Om is called its womb because the whole of it is held there.
નિર્વિકલ્પમ્ undivided — Vikalpa is the mind cutting one thing into two. What has no vikalpa is what is left when it stops.
note The hymn turns here from the shape of the god to what has no shape. The refrain drops away with it.
નમો વિશ્વકર્ત્રે ચ હર્ત્રે ચ તુભ્યમ્ ।
નમોઽનન્તલીલાય કૈવલ્યભાસે
નમો વિશ્વબીજ પ્રસીદેશસૂનો ॥ ૮॥
- ચિદાનન્દસાન્દ્રાય (cidānandasāndrāya)to you, thick with awareness and joy
- શાન્તાય (śāntāya)at peace
- તુભ્યમ્ (tubhyam)to you
- નમઃ (namaḥ)salutation
- વિશ્વકર્ત્રે (viśvakartre)to the maker of the world
- ચ (ca)and
- હર્ત્રે (hartre)to the one who takes it away
- ચ (ca)and
- તુભ્યમ્ (tubhyam)to you
- નમઃ (namaḥ)salutation
- અનન્તલીલાય (anantalīlāya)whose play has no end
- કૈવલ્યભાસે (kaivalyabhāse)who shines as freedom itself
- નમઃ (namaḥ)salutation
- વિશ્વબીજ (viśvabīja)O seed of the world
- પ્રસીદ (prasīda)be pleased
- ઈશસૂનો (īśasūno)O son of Isha
anvaya ચિદાનન્દસાન્દ્રાય શાન્તાય તુભ્યમ્ નમઃ વિશ્વકર્ત્રે ચ હર્ત્રે ચ તુભ્યમ્ નમઃ અનન્તલીલાય કૈવલ્યભાસે નમઃ વિશ્વબીજ ઈશસૂનો પ્રસીદ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
કૈવલ્ય freedom — Kaivalya is being alone in the sense of being wholly oneself, with nothing else mixed in.
note Only in this verse does the poet speak to the god directly, and only here does he ask for something.
પઠેદ્યસ્તુ મર્ત્યો લભેત્સર્વકામાન્ ।
ગણેશપ્રસાદેન સિધ્યન્તિ વાચો
ગણેશે વિભૌ દુર્લભં કિં પ્રસન્ને ॥ ૯॥
- ઇમમ્ (imam)this
- સુસ્તવમ્ (sustavam)fine hymn
- પ્રાતઃ (prātaḥ)at dawn
- ઉત્થાય (utthāya)having risen
- ભક્ત્યા (bhaktyā)with devotion
- પઠેત્ (paṭhet)recites
- યઃ (yaḥ)whoever
- તુ (tu)and
- મર્ત્યઃ (martyaḥ)a mortal
- લભેત્ (labhet)gains
- સર્વકામાન્ (sarvakāmān)everything he wants
- ગણેશપ્રસાદેન (gaṇeśaprasādena)by Ganesha's grace
- સિધ્યન્તિ (sidhyanti)come true
- વાચઃ (vācaḥ)his words
- ગણેશે (gaṇeśe)when Ganesha
- વિભૌ (vibhau)the mighty
- દુર્લભમ્ (durlabham)hard to get
- કિમ્ (kim)what is
- પ્રસન્ને (prasanne)is pleased
anvaya યઃ તુ મર્ત્યઃ પ્રાતઃ ઉત્થાય ભક્ત્યા ઇમમ્ સુસ્તવમ્ પઠેત્ [સઃ] સર્વકામાન્ લભેત્ ગણેશપ્રસાદેન વાચઃ સિધ્યન્તિ વિભૌ ગણેશે પ્રસન્ને કિમ્ દુર્લભમ્
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
સિધ્યન્તિ વાચઃ his words come true — Vak-siddhi, the state in which what a person says simply happens. It is the gift asked of Ganesha more than any other.
સમ્પૂર્ણમ્ ॥
- ઇતિ (iti)here ends
- શ્રીમચ્છઙ્કરાચાર્યકૃતમ્ (śrīmacchaṅkarācāryakṛtam)made by the revered Shankaracharya
- ગણેશભુજઙ્ગપ્રયાતસ્તોત્રમ્ (gaṇeśabhujaṅgaprayātastotram)the Ganesha Bhujangaprayata hymn
- સમ્પૂર્ણમ્ (sampūrṇam)complete
anvaya ઇતિ શ્રીમચ્છઙ્કરાચાર્યકૃતમ્ ગણેશભુજઙ્ગપ્રયાતસ્તોત્રમ્ સમ્પૂર્ણમ્
chandas Prose
note The colophon gives the hymn to Shankaracharya, as the tradition does with the other Bhujangaprayata hymns.