രണത്ക്ഷുദ്രഘണ്ടാനിനാദാഭിരാമം
ചലത്താണ്ഡവോദ്ദണ്ഡവത്പദ്മതാലമ് ।
ലസത്തുന്ദിലാങ്ഗോപരിവ്യാലഹാരം
ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ ॥ ൧॥
- ശ്രീഗണേശഭുജങ്ഗമ് (śrīgaṇeśabhujaṅgam)the Shri Ganesha Bhujangam
- രണത്ക്ഷുദ്രഘണ്ടാനിനാദാഭിരാമമ് (raṇatkṣudraghaṇṭāninādābhirāmam)lovely with the sound of small bells ringing
- ചലത്താണ്ഡവോദ്ദണ്ഡവത്പദ്മതാലമ് (calattāṇḍavoddaṇḍavatpadmatālam)whose lotus feet beat time in the striding tandava
- ലസത്തുന്ദിലാങ്ഗോപരിവ്യാലഹാരമ് (lasattundilāṅgoparivyālahāram)wearing a snake over his shining round body
- ഗണാധീശമ് (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ഈശാനസൂനുമ് (īśānasūnum)the son of Ishana
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya ശ്രീഗണേശഭുജങ്ഗമ് രണത്ക്ഷുദ്രഘണ്ടാനിനാദാഭിരാമമ് ചലത്താണ്ഡവോദ്ദണ്ഡവത്പദ്മതാലമ് ലസത്തുന്ദിലാങ്ഗോപരിവ്യാലഹാരമ് ഗണാധീശമ് ഈശാനസൂനുമ് തമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ഭുജങ്ഗമ് Bhujangam — The hymn takes its name from its metre, Bhujangaprayata, the gliding of a snake.
താണ്ഡവ the tandava — The strong, striding dance of Shiva. Here the son dances it, bells at his feet.
ഈശാനസൂനുമ് the son of Ishana — Ishana is Shiva. The same two words close the first six verses.
note The title line is printed at the head of the first verse. Every verse but the last two ends with ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ.
സ്ഫുരച്ഛുണ്ഡദണ്ഡോല്ലസദ്ബീജപൂരമ് ।
ഗലദ്ദര്പസൌഗന്ധ്യലോലാലിമാലം
ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ ॥ ൨॥
- ധ്വനിധ്വംസവീണാലയോല്ലാസിവക്ത്രമ് (dhvanidhvaṃsavīṇālayollāsivaktram)whose face lights up at the beat of the vina as its sound dies away
- സ്ഫുരച്ഛുണ്ഡദണ്ഡോല്ലസദ്ബീജപൂരമ് (sphuracchuṇḍadaṇḍollasadbījapūram)in whose quivering staff-like trunk a citron shines
- ഗലദ്ദര്പസൌഗന്ധ്യലോലാലിമാലമ് (galaddarpasaugandhyalolālimālam)ringed by bees made restless by the sweet smell of his flowing must
- ഗണാധീശമ് (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ഈശാനസൂനുമ് (īśānasūnum)the son of Ishana
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya ധ്വനിധ്വംസവീണാലയോല്ലാസിവക്ത്രമ് സ്ഫുരച്ഛുണ്ഡദണ്ഡോല്ലസദ്ബീജപൂരമ് ഗലദ്ദര്പസൌഗന്ധ്യലോലാലിമാലമ് ഗണാധീശമ് ഈശാനസൂനുമ് തമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ബീജപൂരമ് a citron — The seed-filled citron he holds, sometimes shown as a whole fruit in the curl of the trunk.
ദര്പ must — Here darpa stands for mada, the fluid that runs from an elephant's temples. Its smell is what draws the bees.
പ്രവാലപ്രഭാതാരുണജ്യോതിരേകമ് ।
പ്രലമ്ബോദരം വക്രതുണ്ഡൈകദന്തം
ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ ॥ ൩॥
- പ്രകാശജ്ജപാരക്തരത്നപ്രസൂനപ്രവാലപ്രഭാതാരുണജ്യോതിഃ (prakāśajjapāraktaratnaprasūnapravālaprabhātāruṇajyotiḥ)one light, red as a bright hibiscus, a jewel, a coral and the dawn
- ഏകമ് (ekam)single
- പ്രലമ്ബോദരമ് (pralambodaram)with a hanging belly
- വക്രതുണ്ഡൈകദന്തമ് (vakratuṇḍaikadantam)with a curving trunk and one tusk
- ഗണാധീശമ് (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ഈശാനസൂനുമ് (īśānasūnum)the son of Ishana
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya ഏകമ് പ്രകാശജ്ജപാരക്തരത്നപ്രസൂനപ്രവാലപ്രഭാതാരുണജ്യോതിഃ പ്രലമ്ബോദരമ് വക്രതുണ്ഡൈകദന്തമ് ഗണാധീശമ് ഈശാനസൂനുമ് തമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ജപാ hibiscus — The red hibiscus, the standard measure of deep red in Sanskrit and the flower offered to him.
note Four red things are named in one breath: the flower, the jewel, the coral and the dawn.
കിരീടോല്ലസച്ചന്ദ്രരേഖാവിഭൂഷമ് ।
വിഭൂഷൈകഭൂശം ഭവധ്വംസഹേതും
ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ ॥ ൪॥
- വിചിത്രസ്ഫുരദ്രത്നമാലാകിരീടമ് (vicitrasphuradratnamālākirīṭam)whose crown carries a wonderful sparkling string of jewels
- കിരീടോല്ലസച്ചന്ദ്രരേഖാവിഭൂഷമ് (kirīṭollasaccandrarekhāvibhūṣam)adorned with the streak of moon that shines on that crown
- വിഭൂഷൈകഭൂഷമ് (vibhūṣaikabhūṣam)the one ornament of all ornaments
- ഭവധ്വംസഹേതുമ് (bhavadhvaṃsahetum)the cause of the ending of birth and death
- ഗണാധീശമ് (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ഈശാനസൂനുമ് (īśānasūnum)the son of Ishana
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya വിചിത്രസ്ഫുരദ്രത്നമാലാകിരീടമ് കിരീടോല്ലസച്ചന്ദ്രരേഖാവിഭൂഷമ് വിഭൂഷൈകഭൂഷമ് ഭവധ്വംസഹേതുമ് ഗണാധീശമ് ഈശാനസൂനുമ് തമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ഭവ birth and death — Bhava is becoming, the round of being born and dying. It is also a name of Shiva, so the word looks two ways at once.
note The line is printed വിഭൂഷൈകഭൂശമ്; it is read വിഭൂഷൈകഭൂഷമ്.
ച്ചലദ്ഭ്രൂലതാവിഭ്രമഭ്രാജദക്ഷമ് ।
മരുത്സുന്ദരീചാമരൈഃ സേവ്യമാനം
ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ ॥ ൫॥
- ഉദഞ്ചദ്ഭുജാവല്ലരീദൃശ്യമൂലോച്ചലദ്ഭ്രൂലതാവിഭ്രമഭ്രാജദക്ഷമ് (udañcadbhujāvallarīdṛśyamūloccaladbhrūlatāvibhramabhrājadakṣam)his creeper arms raised, his creeper eyebrows arching, his eyes bright with their play
- മരുത്സുന്ദരീചാമരൈഃ (marutsundarīcāmaraiḥ)with the whisks of the lovely women of the sky
- സേവ്യമാനമ് (sevyamānam)being served
- ഗണാധീശമ് (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ഈശാനസൂനുമ് (īśānasūnum)the son of Ishana
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya ഉദഞ്ചദ്ഭുജാവല്ലരീദൃശ്യമൂലോച്ചലദ്ഭ്രൂലതാവിഭ്രമഭ്രാജദക്ഷമ് മരുത്സുന്ദരീചാമരൈഃ സേവ്യമാനമ് ഗണാധീശമ് ഈശാനസൂനുമ് തമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
വല്ലരീ a creeper — Arms and eyebrows are both called creepers here, for the way they curve and move.
കൃപാകോമലോദാരലീലാവതാരമ് ।
കലാബിന്ദുഗം ഗീയതേ യോഗിവര്യൈ-
ര്ഗണാധീശമീശാനസൂനും തമീഡേ ॥ ൬॥
- സ്ഫുരന്നിഷ്ഠുരാലോലപിങ്ഗാക്ഷിതാരമ് (sphuranniṣṭhurālolapiṅgākṣitāram)the pupils of whose tawny eyes roll, bright and hard
- കൃപാകോമലോദാരലീലാവതാരമ് (kṛpākomalodāralīlāvatāram)whose coming down into play is soft and open-handed with kindness
- കലാബിന്ദുഗമ് (kalābindugam)who moves in the kala and the bindu
- ഗീയതേ (gīyate)is sung
- യോഗിവര്യൈഃ (yogivaryaiḥ)by the best of yogis
- ഗണാധീശമ് (gaṇādhīśam)the lord of the ganas
- ഈശാനസൂനുമ് (īśānasūnum)the son of Ishana
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya സ്ഫുരന്നിഷ്ഠുരാലോലപിങ്ഗാക്ഷിതാരമ് കൃപാകോമലോദാരലീലാവതാരമ് കലാബിന്ദുഗമ് യോഗിവര്യൈഃ ഗീയതേ ഗണാധീശമ് ഈശാനസൂനുമ് തമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
കലാബിന്ദുഗമ് who moves in the kala and the bindu — In the written syllable Om the kala is the crescent and the bindu the dot above it. Yogis hold the mind on those two, and the verse says he is what is found there.
note The verse sets the two sides of him together: eyes that are hard to meet, and a nature that is soft.
ഗുണാതീതമാനന്ദമാകാരശൂന്യമ് ।
പരം പാരമോങ്കാരമാമ്നായഗര്ഭം
വദന്തി പ്രഗല്-ഭം പുരാണം തമീഡേ ॥ ൭॥
- യമ് (yam)whom
- ഏകാക്ഷരമ് (ekākṣaram)the one syllable
- നിര്മലമ് (nirmalam)unstained
- നിര്വികല്പമ് (nirvikalpam)undivided
- ഗുണാതീതമ് (guṇātītam)past the three strands
- ആനന്ദമ് (ānandam)joy itself
- ആകാരശൂന്യമ് (ākāraśūnyam)with no shape at all
- പരമ് (param)the supreme
- പാരമ് (pāram)the far shore
- ഓങ്കാരമ് (oṅkāram)Om
- ആമ്നായഗര്ഭമ് (āmnāyagarbham)holding the Veda inside it
- വദന്തി (vadanti)they call
- പ്രഗല്ഭമ് (pragalbham)bold
- പുരാണമ് (purāṇam)old beyond reckoning
- തമ് (tam)him
- ഈഡേ (īḍe)I praise
anvaya യമ് ഏകാക്ഷരമ് നിര്മലമ് നിര്വികല്പമ് ഗുണാതീതമ് ആനന്ദമ് ആകാരശൂന്യമ് പരമ് പാരമ് ഓങ്കാരമ് ആമ്നായഗര്ഭമ് വദന്തി തമ് പ്രഗല്ഭമ് പുരാണമ് ഈഡേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ആമ്നായഗര്ഭമ് holding the Veda inside it — Amnaya is what is handed down, the Veda. The syllable Om is called its womb because the whole of it is held there.
നിര്വികല്പമ് undivided — Vikalpa is the mind cutting one thing into two. What has no vikalpa is what is left when it stops.
note The hymn turns here from the shape of the god to what has no shape. The refrain drops away with it.
നമോ വിശ്വകര്ത്രേ ച ഹര്ത്രേ ച തുഭ്യമ് ।
നമോഽനന്തലീലായ കൈവല്യഭാസേ
നമോ വിശ്വബീജ പ്രസീദേശസൂനോ ॥ ൮॥
- ചിദാനന്ദസാന്ദ്രായ (cidānandasāndrāya)to you, thick with awareness and joy
- ശാന്തായ (śāntāya)at peace
- തുഭ്യമ് (tubhyam)to you
- നമഃ (namaḥ)salutation
- വിശ്വകര്ത്രേ (viśvakartre)to the maker of the world
- ച (ca)and
- ഹര്ത്രേ (hartre)to the one who takes it away
- ച (ca)and
- തുഭ്യമ് (tubhyam)to you
- നമഃ (namaḥ)salutation
- അനന്തലീലായ (anantalīlāya)whose play has no end
- കൈവല്യഭാസേ (kaivalyabhāse)who shines as freedom itself
- നമഃ (namaḥ)salutation
- വിശ്വബീജ (viśvabīja)O seed of the world
- പ്രസീദ (prasīda)be pleased
- ഈശസൂനോ (īśasūno)O son of Isha
anvaya ചിദാനന്ദസാന്ദ്രായ ശാന്തായ തുഭ്യമ് നമഃ വിശ്വകര്ത്രേ ച ഹര്ത്രേ ച തുഭ്യമ് നമഃ അനന്തലീലായ കൈവല്യഭാസേ നമഃ വിശ്വബീജ ഈശസൂനോ പ്രസീദ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
കൈവല്യ freedom — Kaivalya is being alone in the sense of being wholly oneself, with nothing else mixed in.
note Only in this verse does the poet speak to the god directly, and only here does he ask for something.
പഠേദ്യസ്തു മര്ത്യോ ലഭേത്സര്വകാമാന് ।
ഗണേശപ്രസാദേന സിധ്യന്തി വാചോ
ഗണേശേ വിഭൌ ദുര്ലഭം കിം പ്രസന്നേ ॥ ൯॥
- ഇമമ് (imam)this
- സുസ്തവമ് (sustavam)fine hymn
- പ്രാതഃ (prātaḥ)at dawn
- ഉത്ഥായ (utthāya)having risen
- ഭക്ത്യാ (bhaktyā)with devotion
- പഠേത് (paṭhet)recites
- യഃ (yaḥ)whoever
- തു (tu)and
- മര്ത്യഃ (martyaḥ)a mortal
- ലഭേത് (labhet)gains
- സര്വകാമാന് (sarvakāmān)everything he wants
- ഗണേശപ്രസാദേന (gaṇeśaprasādena)by Ganesha's grace
- സിധ്യന്തി (sidhyanti)come true
- വാചഃ (vācaḥ)his words
- ഗണേശേ (gaṇeśe)when Ganesha
- വിഭൌ (vibhau)the mighty
- ദുര്ലഭമ് (durlabham)hard to get
- കിമ് (kim)what is
- പ്രസന്നേ (prasanne)is pleased
anvaya യഃ തു മര്ത്യഃ പ്രാതഃ ഉത്ഥായ ഭക്ത്യാ ഇമമ് സുസ്തവമ് പഠേത് [സഃ] സര്വകാമാന് ലഭേത് ഗണേശപ്രസാദേന വാചഃ സിധ്യന്തി വിഭൌ ഗണേശേ പ്രസന്നേ കിമ് ദുര്ലഭമ്
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
സിധ്യന്തി വാചഃ his words come true — Vak-siddhi, the state in which what a person says simply happens. It is the gift asked of Ganesha more than any other.
സമ്പൂര്ണമ് ॥
- ഇതി (iti)here ends
- ശ്രീമച്ഛങ്കരാചാര്യകൃതമ് (śrīmacchaṅkarācāryakṛtam)made by the revered Shankaracharya
- ഗണേശഭുജങ്ഗപ്രയാതസ്തോത്രമ് (gaṇeśabhujaṅgaprayātastotram)the Ganesha Bhujangaprayata hymn
- സമ്പൂര്ണമ് (sampūrṇam)complete
anvaya ഇതി ശ്രീമച്ഛങ്കരാചാര്യകൃതമ് ഗണേശഭുജങ്ഗപ്രയാതസ്തോത്രമ് സമ്പൂര്ണമ്
chandas Prose
note The colophon gives the hymn to Shankaracharya, as the tradition does with the other Bhujangaprayata hymns.