કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ - અરુણકેતુકચયનં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1
ભદ્ર-ઙ્કર્ણેભિ-શ્શૃણુયામ દેવાઃ ।
ભદ્ર-મ્પશ્યેમાક્ષભિ-ર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાગ્ં સસ્તનૂભિઃ । વ્યશેમ દેવહિતં-યઁદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ।
સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ।
સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિ-ર્દધાતુ ॥
આપમાપામપ-સ્સર્વાઃ ।
અસ્મા-દસ્મા-દિતો-ઽમુતઃ ॥ 1 ॥
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1
ભદ્ર-ઙ્કર્ણેભિ-શ્શૃણુયામ દેવાઃ ।
ભદ્ર-મ્પશ્યેમાક્ષભિ-ર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાગ્ં સસ્તનૂભિઃ । વ્યશેમ દેવહિતં-યઁદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ।
સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ।
સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિ-ર્દધાતુ ॥
આપમાપામપ-સ્સર્વાઃ ।
અસ્મા-દસ્મા-દિતો-ઽમુતઃ ॥ 1 ॥
અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ । સહ સઞ્ચ-સ્કરર્ધિયા ॥ વાય્વશ્વા રશ્મિપતયઃ । મરીચ્યાત્માનો અદ્રુહઃ । દેવી-ર્ભુવન સૂવરીઃ । પુત્રવત્ત્વાય મે સુત ॥ મહાનામ્ની-ર્મહામાનાઃ । મહસો મહસ-સ્સ્વઃ ।
દેવીઃ પર્જન્ય સૂવરીઃ । પુત્રવત્ત્વાય મે સુત ॥ 2 ॥
દેવીઃ પર્જન્ય સૂવરીઃ । પુત્રવત્ત્વાય મે સુત ॥ 2 ॥
અપાશ્ન્યુષ્ણિ-મપા રક્ષઃ । અપાશ્ન્યુષ્ણિ-મપા રઘમ્ । અપાઘ્રામપ ચાવર્તિમ્ । અપ દેવીરિતો હિત ॥ વજ્ર-ન્દેવીરજીતાગ્શ્ચ ।
ભુવન-ન્દેવસૂવરીઃ । આદિત્યાનદિતિ-ન્દેવીમ્ । યોનિનોર્ધ્વ-મુદીષત ॥ શિવા ન-શ્શન્તમા ભવન્તુ । દિવ્યા આપ ઓષધયઃ( ) ।
સુમૃડીકા સરસ્વતિ । મા તે વ્યોમ સન્દૃશિ ॥ 3 ॥
ભુવન-ન્દેવસૂવરીઃ । આદિત્યાનદિતિ-ન્દેવીમ્ । યોનિનોર્ધ્વ-મુદીષત ॥ શિવા ન-શ્શન્તમા ભવન્તુ । દિવ્યા આપ ઓષધયઃ( ) ।
સુમૃડીકા સરસ્વતિ । મા તે વ્યોમ સન્દૃશિ ॥ 3 ॥
(અમુતઃ - સુ - તૌષધયો દ્વે ચ ) (અ. 1)
અનુવાકં 2
સ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષ-મૈતિહ્યમ્ । અનુમાન-શ્ચતુષ્ટયમ્ । એતૈરાદિત્ય મણ્ડલમ્ ।
સર્વૈરેવ વિધાસ્યતે ॥ સૂર્યો મરીચિમાદત્તે । સર્વસ્મા-દ્ભુવનાદધિ । તસ્યાઃ પાક વિશેષેણ । સ્મૃત-ઙ્કાલ વિશેષણમ્ ॥
નદીવ પ્રભવા-ત્કાચિત્ । અક્ષય્યા-થ્સ્યન્દતે યથા ॥ 4 ॥
અનુવાકં 2
સ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષ-મૈતિહ્યમ્ । અનુમાન-શ્ચતુષ્ટયમ્ । એતૈરાદિત્ય મણ્ડલમ્ ।
સર્વૈરેવ વિધાસ્યતે ॥ સૂર્યો મરીચિમાદત્તે । સર્વસ્મા-દ્ભુવનાદધિ । તસ્યાઃ પાક વિશેષેણ । સ્મૃત-ઙ્કાલ વિશેષણમ્ ॥
નદીવ પ્રભવા-ત્કાચિત્ । અક્ષય્યા-થ્સ્યન્દતે યથા ॥ 4 ॥
તાન્નદ્યો-ઽભિ સમાયન્તિ । સોરુ-સ્સતી ન નિવર્તતે ॥
એવન્નાના સમુત્થાનાઃ । કાલા-સ્સંવઁથ્સરગ્ગ્ શ્રિતાઃ । અણુશશ્ચ મહશશ્ચ । સર્વે સમવયન્ત્રિ તમ્ ॥ સ તૈ-સ્સર્વૈ-સ્સમાવિષ્ટઃ । ઊરુ-સ્સન્ન નિવર્તતે । અધિ સંવઁથ્સરં-વિઁદ્યાત્ ।
તદેવ લક્ષણે ॥ 5 ॥
એવન્નાના સમુત્થાનાઃ । કાલા-સ્સંવઁથ્સરગ્ગ્ શ્રિતાઃ । અણુશશ્ચ મહશશ્ચ । સર્વે સમવયન્ત્રિ તમ્ ॥ સ તૈ-સ્સર્વૈ-સ્સમાવિષ્ટઃ । ઊરુ-સ્સન્ન નિવર્તતે । અધિ સંવઁથ્સરં-વિઁદ્યાત્ ।
તદેવ લક્ષણે ॥ 5 ॥
અણુભિશ્ચ મહદ્ભિશ્ચ । સમારૂઢઃ પ્રદૃશ્યતે । સંવઁથ્સરઃ પ્રત્યક્ષેણ ।
નાધિસત્ત્વઃ પ્રદૃશ્યતે ॥ પટરો વિક્લિધઃ પિઙ્ગઃ । એત-દ્વરુણ લક્ષણમ્ । યત્રૈત-દુપદૃશ્યતે । સહસ્ર-ન્તત્ર નીયતે ॥
એકગ્ં હિ શિરો નાના મુખે । કૃથ્સ્ન-ન્તદૃત લક્ષણમ્ ॥ 6 ॥
નાધિસત્ત્વઃ પ્રદૃશ્યતે ॥ પટરો વિક્લિધઃ પિઙ્ગઃ । એત-દ્વરુણ લક્ષણમ્ । યત્રૈત-દુપદૃશ્યતે । સહસ્ર-ન્તત્ર નીયતે ॥
એકગ્ં હિ શિરો નાના મુખે । કૃથ્સ્ન-ન્તદૃત લક્ષણમ્ ॥ 6 ॥
ઉભયત-સ્સપ્તેન્દ્રિયાણિ । જલ્પિત-ન્ત્વેવ દિહ્યતે ॥
શુક્લકૃષ્ણે સંવઁથ્સરસ્ય । દક્ષિણ વામયોઃ પાર્શ્વયોઃ । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ શુક્ર-ન્તે અન્યદ્યજત-ન્તે અન્યત્ ।
વિષુરૂપે અહની દ્યૌરિવાસિ । વિશ્વા હિ માયા અવસિ સ્વધાવઃ । ભદ્રા તે પૂષન્નિહ રાતિરસ્ત્વિતિ ॥
નાત્ર ભુવનમ્ । ન પૂષા । ન પશવઃ ।
નાદિત્ય-સ્સંવઁથ્સર એવ પ્રત્યક્ષેણ પ્રિયતમં-વિઁદ્યાત્ । એતદ્વૈ સંવઁથ્સરસ્ય પ્રિયતમગ્ં રૂપમ્ । યો-ઽસ્ય મહાનર્થ ઉત્પથ્સ્યમાનો ભવતિ । ઇદ-મ્પુણ્ય-ઙ્કુરુષ્વેતિ । તમાહરણ-ન્દદ્યાત્ ॥ 7 ॥
શુક્લકૃષ્ણે સંવઁથ્સરસ્ય । દક્ષિણ વામયોઃ પાર્શ્વયોઃ । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ શુક્ર-ન્તે અન્યદ્યજત-ન્તે અન્યત્ ।
વિષુરૂપે અહની દ્યૌરિવાસિ । વિશ્વા હિ માયા અવસિ સ્વધાવઃ । ભદ્રા તે પૂષન્નિહ રાતિરસ્ત્વિતિ ॥
નાત્ર ભુવનમ્ । ન પૂષા । ન પશવઃ ।
નાદિત્ય-સ્સંવઁથ્સર એવ પ્રત્યક્ષેણ પ્રિયતમં-વિઁદ્યાત્ । એતદ્વૈ સંવઁથ્સરસ્ય પ્રિયતમગ્ં રૂપમ્ । યો-ઽસ્ય મહાનર્થ ઉત્પથ્સ્યમાનો ભવતિ । ઇદ-મ્પુણ્ય-ઙ્કુરુષ્વેતિ । તમાહરણ-ન્દદ્યાત્ ॥ 7 ॥
(યથા - લક્ષણ - ઋતુલક્ષણં - ભુવનગ્ં સપ્ત ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3
સાકઞ્જાનાગ્ં સપ્તથમાહુ-રેકજમ્ । ષડુદ્યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ ।
તેષામિષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશઃ । સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ ॥ કોનુ મર્યા અમિથિતઃ । સખા સખાયમબ્રવીત્ । જહાકો અસ્મદીષતે ॥
યસ્તિત્યાજ સખિવિદગ્ં સખાયમ્ ।
ન તસ્ય વાચ્યપિ ભાગો અસ્તિ ।
યદીગ્ં શૃણોત્યલકગ્ં શૃણોતિ ॥ 8 ॥
અનુવાકં 3
સાકઞ્જાનાગ્ં સપ્તથમાહુ-રેકજમ્ । ષડુદ્યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ ।
તેષામિષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશઃ । સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ ॥ કોનુ મર્યા અમિથિતઃ । સખા સખાયમબ્રવીત્ । જહાકો અસ્મદીષતે ॥
યસ્તિત્યાજ સખિવિદગ્ં સખાયમ્ ।
ન તસ્ય વાચ્યપિ ભાગો અસ્તિ ।
યદીગ્ં શૃણોત્યલકગ્ં શૃણોતિ ॥ 8 ॥
ન હિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય પન્થામિતિ ॥
ઋતુર્-ઋતુના નુદ્યમાનઃ ।
વિનનાદાભિધાવઃ । ષષ્ટિશ્ચ ત્રિગ્ંશકા વલ્ગાઃ ।
શુક્લકૃષ્ણૌ ચ ષાષ્ટિકૌ ॥
સારાગવસ્ત્રૈ-ર્જરદક્ષઃ ।
વસન્તો વસુભિ-સ્સહ । સંવઁથ્સરસ્ય સવિતુઃ । પ્રૈષકૃ-ત્પ્રથમ-સ્સ્મૃતઃ ॥ અમૂનાદય-તેત્યન્યાન્ ॥ 9 ॥
ઋતુર્-ઋતુના નુદ્યમાનઃ ।
વિનનાદાભિધાવઃ । ષષ્ટિશ્ચ ત્રિગ્ંશકા વલ્ગાઃ ।
શુક્લકૃષ્ણૌ ચ ષાષ્ટિકૌ ॥
સારાગવસ્ત્રૈ-ર્જરદક્ષઃ ।
વસન્તો વસુભિ-સ્સહ । સંવઁથ્સરસ્ય સવિતુઃ । પ્રૈષકૃ-ત્પ્રથમ-સ્સ્મૃતઃ ॥ અમૂનાદય-તેત્યન્યાન્ ॥ 9 ॥
અમૂગ્શ્ચ પરિરક્ષતઃ । એતા વાચઃ પ્રયુજ્યન્તે । યત્રૈ તદુપદૃશ્યતે ॥ એતદેવ વિજાનીયાત્ । પ્રમાણ-ઙ્કાલપર્યયે । વિશેષણ-ન્તુ વક્ષ્યામઃ । ઋતૂના-ન્તન્નિબોધત ॥ શુક્લવાસા રુદ્રગણઃ । ગ્રીષ્મેણાવર્તતે સહ ।
નિજહ-ન્પૃથિવીગ્ં સર્વામ્ ॥ 10 ॥
નિજહ-ન્પૃથિવીગ્ં સર્વામ્ ॥ 10 ॥
જ્યોતિષા ઽપ્રતિખ્યેન સઃ ॥ વિશ્વરૂપાણિ વાસાગ્ંસિ । આદિત્યાના-ન્નિબોધત । સંવઁથ્સરીણ-ઙ્કર્મફલમ્ । વર્ષાભિ-ર્દદતાગ્ં સહ ॥ અદુઃખો દુઃખ ચક્ષુરિવ । તદ્મા પીત ઇવ દૃશ્યતે । શીતેના વ્યથયન્નિવ । રુરુદક્ષ ઇવ દૃશ્યતે ॥ હ્લાદયતે જ્વલતશ્ચૈવ ।
શામ્યતશ્ચાસ્ય ચક્ષુષી । યાવૈ પ્રજા ભ્રગ્ગ્શ્યન્તે । સંવઁથ્સરાત્તા ભ્રગ્ગ્શ્યન્તે ॥ યાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । સંવઁથ્સરે તાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । વર્ષાભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ 11 ॥
શામ્યતશ્ચાસ્ય ચક્ષુષી । યાવૈ પ્રજા ભ્રગ્ગ્શ્યન્તે । સંવઁથ્સરાત્તા ભ્રગ્ગ્શ્યન્તે ॥ યાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । સંવઁથ્સરે તાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । વર્ષાભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ 11 ॥
(શૃણો - ત્યન્યાન્થ્ - સર્વા - મેવ ષટ્ચ) (અ. 3)
અનુવાકં 4
અક્ષિદુઃખોત્થિતસ્યૈવ । વિપ્રસન્ને કનીનિકે । આઙ્ક્તે ચાદ્ગણ-ન્નાસ્તિ । ઋભૂણા-ન્તન્નિબોધત ॥ કનકાભાનિ વાસાગ્ંસિ । અહતાનિ નિબોધત ।
અન્નમશ્ર્નીત મૃજ્મીત । અહં-વોઁ જીવનપ્રદઃ ॥ એતા વાચઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
શરદ્યત્રોપ દૃશ્યતે ॥ 12 ॥
અનુવાકં 4
અક્ષિદુઃખોત્થિતસ્યૈવ । વિપ્રસન્ને કનીનિકે । આઙ્ક્તે ચાદ્ગણ-ન્નાસ્તિ । ઋભૂણા-ન્તન્નિબોધત ॥ કનકાભાનિ વાસાગ્ંસિ । અહતાનિ નિબોધત ।
અન્નમશ્ર્નીત મૃજ્મીત । અહં-વોઁ જીવનપ્રદઃ ॥ એતા વાચઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
શરદ્યત્રોપ દૃશ્યતે ॥ 12 ॥
અભિધૂન્વન્તો-ઽભિઘ્નન્ત ઇવ । વાતવન્તો મરુદ્ગણાઃ ॥ અમુતો જેતુમિષુમુખમિવ । સન્નદ્ધા-સ્સહ દદૃશે હ । અપદ્ધ્વસ્તૈ-ર્વસ્તિવર્ણૈરિવ । વિશિખાસઃ કપર્દિનઃ ॥ અક્રુદ્ધસ્ય યોથ્સ્યમાનસ્ય । કૃદ્ધસ્યેવ લોહિની । હેમતશ્ચક્ષુષી વિદ્યાત્ । અક્ષ્ણયોઃ, ક્ષિપણોરિવ ॥ 13 ॥
દુર્ભિક્ષ-ન્દેવલોકેષુ । મનૂનામુદક-ઙ્ગૃહે । એતા વાચઃ પ્રવદન્તીઃ । વૈદ્યુતો યાન્તિ શૈશિરીઃ ॥ તા અગ્નિઃ પવમાના અન્વૈક્ષત । ઇહ જીવિકામ-પરિપશ્યન્ન્ । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ ઇહેહ વઃ સ્વતપસઃ । મરુત-સ્સૂર્યત્વચઃ । શર્મ સપ્રથા આવૃણે ॥ 14 ॥
(દૃશ્યત - ઇવા - વૃણે) (અ. 4)
અનુવાકં 5
અતિ તામ્રાણિ વાસાગ્ંસિ । અષ્ટિવજ્રિ શતઘ્નિ ચ ।
વિશ્વે દેવા વિપ્રહરન્તિ । અગ્નિજિહ્વા અસશ્ચત ॥ નૈવ દેવો ન મર્ત્યઃ । ન રાજા વરુણો વિભુઃ । નાગ્નિ-ર્નેન્દ્રો ન પવમાનઃ । માતૃક્કચ્ચ ન વિદ્યતે ॥ દિવ્યસ્યૈકા ધનુરાર્ત્નિઃ ।
પૃથિવ્યામપરા શ્રિતા ॥ 15 ॥
અનુવાકં 5
અતિ તામ્રાણિ વાસાગ્ંસિ । અષ્ટિવજ્રિ શતઘ્નિ ચ ।
વિશ્વે દેવા વિપ્રહરન્તિ । અગ્નિજિહ્વા અસશ્ચત ॥ નૈવ દેવો ન મર્ત્યઃ । ન રાજા વરુણો વિભુઃ । નાગ્નિ-ર્નેન્દ્રો ન પવમાનઃ । માતૃક્કચ્ચ ન વિદ્યતે ॥ દિવ્યસ્યૈકા ધનુરાર્ત્નિઃ ।
પૃથિવ્યામપરા શ્રિતા ॥ 15 ॥
તસ્યેન્દ્રો વમ્રિરૂપેણ । ધનુર્જ્યા-મછિનથ્સ્વયમ્ ॥ તદિન્દ્રધનુરિત્યજ્યમ્ । અભ્રવર્ણેષુ ચક્ષતે । એતદેવ શંયોઁ-ર્બાર્હસ્પત્યસ્ય । એત-દ્રુદ્રસ્ય ધનુઃ ॥ રુદ્રસ્ય ત્વેવ ધનુરાર્ત્નિઃ । શિર ઉત્પિપેષ ।
સ પ્રવર્ગ્યો-ઽભવત્ । તસ્મા-દ્ય-સ્સપ્રવર્ગ્યેણ યજ્ઞેન યજતે ।
રુદ્રસ્ય સ શિરઃ પ્રતિદધાતિ । નૈનગ્ં રુદ્ર આરુકો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 16 ॥
સ પ્રવર્ગ્યો-ઽભવત્ । તસ્મા-દ્ય-સ્સપ્રવર્ગ્યેણ યજ્ઞેન યજતે ।
રુદ્રસ્ય સ શિરઃ પ્રતિદધાતિ । નૈનગ્ં રુદ્ર આરુકો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 16 ॥
(શ્રિતા - યજતે ત્રીણિ ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6
અત્યૂર્ધ્વાક્ષો-ઽતિરશ્ચાત્ । શિશિરઃ પ્રદૃશ્યતે ।
નૈવ રૂપ-ન્ન વાસાગ્ંસિ । ન ચક્ષુઃ પ્રતિદૃશ્યતે ॥ અન્યોન્ય-ન્તુ ન હિગ્ગ્સ્રાતઃ । સત સ્ત-દ્દેવલક્ષણમ્ । લોહિતો-ઽક્ષ્ણિ શારશીર્ષ્ણિઃ ।
સૂર્યસ્યોદયન-મ્પ્રતિ ॥ ત્વ-ઙ્કરોષિ ન્યઞ્જલિકામ્ । ત્વ-ઙ્કરોષિ નિજાનુકામ્ ॥ 17 ॥
અનુવાકં 6
અત્યૂર્ધ્વાક્ષો-ઽતિરશ્ચાત્ । શિશિરઃ પ્રદૃશ્યતે ।
નૈવ રૂપ-ન્ન વાસાગ્ંસિ । ન ચક્ષુઃ પ્રતિદૃશ્યતે ॥ અન્યોન્ય-ન્તુ ન હિગ્ગ્સ્રાતઃ । સત સ્ત-દ્દેવલક્ષણમ્ । લોહિતો-ઽક્ષ્ણિ શારશીર્ષ્ણિઃ ।
સૂર્યસ્યોદયન-મ્પ્રતિ ॥ ત્વ-ઙ્કરોષિ ન્યઞ્જલિકામ્ । ત્વ-ઙ્કરોષિ નિજાનુકામ્ ॥ 17 ॥
નિજાનુકામે ન્યઞ્જલિકા । અમી વાચ-મુપાસતામિતિ ॥
તસ્મૈ સર્વ ઋતવો નમન્તે । મર્યાદા કરત્વા-ત્પ્રપુરોધામ્ । બ્રાહ્મણ આપ્નોતિ । ય એવં-વેઁદ ।
સ ખલુ સંવઁથ્સર એતૈ-સ્સેનાનીભિ-સ્સહ ।
ઇન્દ્રાય સર્વાન્-કામાનભિવહતિ । સ દ્રફ્સઃ ।
તસ્યૈષા ભવતિ ॥ 18 ॥
તસ્મૈ સર્વ ઋતવો નમન્તે । મર્યાદા કરત્વા-ત્પ્રપુરોધામ્ । બ્રાહ્મણ આપ્નોતિ । ય એવં-વેઁદ ।
સ ખલુ સંવઁથ્સર એતૈ-સ્સેનાનીભિ-સ્સહ ।
ઇન્દ્રાય સર્વાન્-કામાનભિવહતિ । સ દ્રફ્સઃ ।
તસ્યૈષા ભવતિ ॥ 18 ॥
અવ દ્રફ્સો અગ્ંશમતીમતિષ્ઠત્ । ઇયાનઃ કૃષ્ણો દશભિઃ સહસ્રૈઃ ।
આવર્ત-મિન્દ્ર-શ્શચ્યા ધમન્તમ્ । ઉપસ્નુહિ ત-ન્નૃમણા-મથદ્રામિતિ ॥ એતયૈ વેન્દ્ર-સ્સલા વૃક્યા સહ । અસુરા-ન્પરિવૃશ્ચતિ । પૃથિવ્યગ્ં શુમતી । તામન્વ-વસ્થિત-સ્સંવઁથ્સરો દિવઞ્ચ ।
નૈવં-વિઁદુષા-ઽઽચાર્યા-ન્તેવાસિનૌ । અન્યોન્યસ્મૈ દ્રુહ્યાતામ્ । યો દ્રુહ્યતિ । ભ્રશ્યતે સ્વર્ગા-લ્લોકાત્ । ઇત્યતુ મણ્ડલાનિ । સૂર્ય મણ્ડલા ન્યાખ્યાયિકાઃ । અત ઊર્ધ્વગ્ંસનિર્વચનાઃ ॥ 19 ॥
આવર્ત-મિન્દ્ર-શ્શચ્યા ધમન્તમ્ । ઉપસ્નુહિ ત-ન્નૃમણા-મથદ્રામિતિ ॥ એતયૈ વેન્દ્ર-સ્સલા વૃક્યા સહ । અસુરા-ન્પરિવૃશ્ચતિ । પૃથિવ્યગ્ં શુમતી । તામન્વ-વસ્થિત-સ્સંવઁથ્સરો દિવઞ્ચ ।
નૈવં-વિઁદુષા-ઽઽચાર્યા-ન્તેવાસિનૌ । અન્યોન્યસ્મૈ દ્રુહ્યાતામ્ । યો દ્રુહ્યતિ । ભ્રશ્યતે સ્વર્ગા-લ્લોકાત્ । ઇત્યતુ મણ્ડલાનિ । સૂર્ય મણ્ડલા ન્યાખ્યાયિકાઃ । અત ઊર્ધ્વગ્ંસનિર્વચનાઃ ॥ 19 ॥
(નિજાનુકાં - ભવતિ - દ્રુહ્યાતા-મ્પઞ્ચ ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7
આરોગો ભ્રાજઃ પટરઃ પતઙ્ગઃ । સ્વર્ણરો જ્યોતિષીમાન્. વિભાસઃ । તે અસ્મૈ સર્વે દિવમાતપન્તિ । ઊર્જ-ન્દુહાના અનપસ્ફુરન્ત ઇતિ ॥ કશ્યપો-ઽષ્ટમઃ । સ મહામેરુ-ન્ન જહાતિ । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ યત્તે શિલ્પ-ઙ્કશ્યપ રોચનાવત્ । ઇન્દ્રિયાવ-ત્પુષ્કલ-ઞ્ચિત્રભાનુ ।
યસ્મિ-ન્થ્સૂર્યા અર્પિતા-સ્સપ્ત સાકમ્ ॥ 20 ॥
અનુવાકં 7
આરોગો ભ્રાજઃ પટરઃ પતઙ્ગઃ । સ્વર્ણરો જ્યોતિષીમાન્. વિભાસઃ । તે અસ્મૈ સર્વે દિવમાતપન્તિ । ઊર્જ-ન્દુહાના અનપસ્ફુરન્ત ઇતિ ॥ કશ્યપો-ઽષ્ટમઃ । સ મહામેરુ-ન્ન જહાતિ । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ યત્તે શિલ્પ-ઙ્કશ્યપ રોચનાવત્ । ઇન્દ્રિયાવ-ત્પુષ્કલ-ઞ્ચિત્રભાનુ ।
યસ્મિ-ન્થ્સૂર્યા અર્પિતા-સ્સપ્ત સાકમ્ ॥ 20 ॥
તસ્મિ-ન્રાજાન-મધિવિશ્રયેમમિતિ ॥ તે અસ્મૈ સર્વે કશ્યપા-જ્જ્યોતિ--ર્લભન્તે । તાન્થ્સોમઃ કશ્યપાદધિ નિર્ધમતિ । ભ્રસ્તા કર્મ કૃદિવૈવમ્ ॥
પ્રાણો જીવાનીન્દ્રિય જીવાનિ । સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ ।
સૂર્યા ઇત્યાચાર્યાઃ ॥ અપશ્યમહ મેતાન્-થ્સપ્ત સૂર્યાનિતિ । પઞ્ચકર્ણો વાથ્સ્યાયનઃ । સપ્તકર્ણશ્ચ પ્લાક્ષિઃ ॥ 21 ॥
પ્રાણો જીવાનીન્દ્રિય જીવાનિ । સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ ।
સૂર્યા ઇત્યાચાર્યાઃ ॥ અપશ્યમહ મેતાન્-થ્સપ્ત સૂર્યાનિતિ । પઞ્ચકર્ણો વાથ્સ્યાયનઃ । સપ્તકર્ણશ્ચ પ્લાક્ષિઃ ॥ 21 ॥
આનુશ્રવિક એવ નૌ કશ્યપ ઇતિ । ઉભૌ વેદયિતે ।
ન હિ શેકુમિવ મહામેરુ-ઙ્ગન્તુમ્ ॥
અપશ્યમહમેત-થ્સૂર્યમણ્ડલ-મ્પરિવર્તમાનમ્ ।
ગાર્ગ્યઃ પ્રાણત્રાતઃ । ગચ્છન્ત મહામેરુમ્ । એકઞ્ચાજહતમ્ ॥ ભ્રાજપટર પતઙ્ગા નિહને । તિષ્ઠન્નાતપન્તિ । તસ્માદિહ તપ્ત્રિ તપાઃ ॥ 22 ॥
ન હિ શેકુમિવ મહામેરુ-ઙ્ગન્તુમ્ ॥
અપશ્યમહમેત-થ્સૂર્યમણ્ડલ-મ્પરિવર્તમાનમ્ ।
ગાર્ગ્યઃ પ્રાણત્રાતઃ । ગચ્છન્ત મહામેરુમ્ । એકઞ્ચાજહતમ્ ॥ ભ્રાજપટર પતઙ્ગા નિહને । તિષ્ઠન્નાતપન્તિ । તસ્માદિહ તપ્ત્રિ તપાઃ ॥ 22 ॥
અમુત્રેતરે । તસ્માદિહા તપ્ત્રિ તપાઃ ॥ તેષામેષા ભવતિ ॥ સપ્ત સૂર્યા દિવ-મનુ પ્રવિષ્ટાઃ । તાનન્વેતિ પથિભિ-ર્દક્ષિણાવાન્ । તે અસ્મૈ સર્વે ઘૃતમાતપન્તિ । ઊર્જ-ન્દુહાના અનપસ્ફુરન્ત ઇતિ ॥
સપ્તર્ત્વિજ-સ્સૂર્યા ઇત્યાચાર્યાઃ ॥ તેષામેષા ભવતિ ॥
સપ્ત દિશો નાના સૂર્યાઃ ॥ 23 ॥
સપ્તર્ત્વિજ-સ્સૂર્યા ઇત્યાચાર્યાઃ ॥ તેષામેષા ભવતિ ॥
સપ્ત દિશો નાના સૂર્યાઃ ॥ 23 ॥
સપ્ત હોતાર ઋત્વિજઃ । દેવા આદિત્યા યે સપ્ત ।
તેભિ-સ્સોમાભી રક્ષણ ઇતિ ॥ તદપ્યામ્નાયઃ । દિગ્ભ્રાજ ઋતૂન્ કરોતિ ॥ એતયૈવાવૃતા ઽઽસહસ્રસૂર્યતાયા ઇતિ વૈશમ્પાયનઃ ॥ તસ્યૈષા ભવતિ ॥
યદ્દ્યાવ ઇન્દ્ર તે શતગ્ં શત-મ્ભૂમીઃ । ઉત સ્યુઃ ।
ન ત્વા વજ્રિન્-થ્સહસ્રગ્ં સૂર્યાઃ ॥ 24 ॥
તેભિ-સ્સોમાભી રક્ષણ ઇતિ ॥ તદપ્યામ્નાયઃ । દિગ્ભ્રાજ ઋતૂન્ કરોતિ ॥ એતયૈવાવૃતા ઽઽસહસ્રસૂર્યતાયા ઇતિ વૈશમ્પાયનઃ ॥ તસ્યૈષા ભવતિ ॥
યદ્દ્યાવ ઇન્દ્ર તે શતગ્ં શત-મ્ભૂમીઃ । ઉત સ્યુઃ ।
ન ત્વા વજ્રિન્-થ્સહસ્રગ્ં સૂર્યાઃ ॥ 24 ॥
અનુ ન જાતમષ્ટ રોદસી ઇતિ ॥ નાના લિઙ્ગત્વા-દૃતૂના-ન્નાના સૂર્યત્વમ્ ॥ અષ્ટૌ તુ વ્યવસિતા ઇતિ ॥ સૂર્યમણ્ડલા-ન્યષ્ટાત ઊર્ધ્વમ્ ॥
તેષામેષા ભવતિ ॥ ચિત્ર-ન્દેવાના-મુદગાદનીકમ્ । ચક્ષુ-ર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આ-ઽપ્રા દ્યાવા પૃથિવી અન્તરિક્ષમ્ ।
સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચેતિ ॥ 25 ॥
તેષામેષા ભવતિ ॥ ચિત્ર-ન્દેવાના-મુદગાદનીકમ્ । ચક્ષુ-ર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આ-ઽપ્રા દ્યાવા પૃથિવી અન્તરિક્ષમ્ ।
સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચેતિ ॥ 25 ॥
(સાકં - પ્લાક્ષિ - સ્તપ્ત્રિતપા - નાનાસૂર્યાઃ - સૂર્યા - +નવ ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8
ક્વેદમભ્ર-ન્નિવિશતે । ક્વાયગ્ં સંવઁથ્સરો મિથઃ । ક્વાહઃ ક્વેય-ન્દેવ રાત્રી । ક્વ માસા ઋતવ-શ્શ્રિતાઃ ॥ અર્ધમાસા મુહૂર્તાઃ । નિમેષાસ્તુટિભિઃ (નિમેષાસ્ત્રટિભિઃ) સહ । ક્વેમા આપો નિવિશન્તે । યદીતો યાન્તિ સમ્પ્રતિ ॥ કાલા અફ્સુ નિવિશન્તે । આપ-સ્સૂર્યે સમાહિતાઃ ॥ 26 ॥
અનુવાકં 8
ક્વેદમભ્ર-ન્નિવિશતે । ક્વાયગ્ં સંવઁથ્સરો મિથઃ । ક્વાહઃ ક્વેય-ન્દેવ રાત્રી । ક્વ માસા ઋતવ-શ્શ્રિતાઃ ॥ અર્ધમાસા મુહૂર્તાઃ । નિમેષાસ્તુટિભિઃ (નિમેષાસ્ત્રટિભિઃ) સહ । ક્વેમા આપો નિવિશન્તે । યદીતો યાન્તિ સમ્પ્રતિ ॥ કાલા અફ્સુ નિવિશન્તે । આપ-સ્સૂર્યે સમાહિતાઃ ॥ 26 ॥
અભ્રાણ્યપઃ પ્રપદ્યન્તે । વિદ્યુથ્સૂર્યે સમાહિતા ॥ અનવર્ણે ઇમે ભૂમી । ઇયઞ્ચાસૌ ચ રોદસી ॥ કિગ્ગ્ સ્વિદત્રાન્તરા ભૂતમ્ । યેનેમે વિધૃતે ઉભે ।
વિષ્ણુના વિધૃતે ભૂમી । ઇતિ વથ્સસ્ય વેદના ॥
ઇરાવતી ધેનુમતી હિ ભૂતમ્ । સૂયવસિની મનુષે દશસ્યે ॥ 27 ॥
વિષ્ણુના વિધૃતે ભૂમી । ઇતિ વથ્સસ્ય વેદના ॥
ઇરાવતી ધેનુમતી હિ ભૂતમ્ । સૂયવસિની મનુષે દશસ્યે ॥ 27 ॥
વ્યષ્ટભ્ના-દ્રોદસી વિષ્ણવેતે । દાધર્થ પૃથિવી-મભિતો મયૂખૈઃ ॥
કિન્ત-દ્વિષ્ણો ર્બલમાહુઃ । કા દીપ્તિઃ કિ-મ્પરાયણમ્ ।
એકો યદ્ધા-રય દ્દેવઃ । રેજતી રોદસી ઉભે ॥ વાતાદ્વિષ્ણો-ર્બલ માહુઃ । અક્ષરા-દ્દીપ્તિ રુચ્યતે । ત્રિપદાદ્ધારય-દ્દેવઃ । યદ્વિષ્ણોરેક-મુત્તમમ્ ॥ 28 ॥
કિન્ત-દ્વિષ્ણો ર્બલમાહુઃ । કા દીપ્તિઃ કિ-મ્પરાયણમ્ ।
એકો યદ્ધા-રય દ્દેવઃ । રેજતી રોદસી ઉભે ॥ વાતાદ્વિષ્ણો-ર્બલ માહુઃ । અક્ષરા-દ્દીપ્તિ રુચ્યતે । ત્રિપદાદ્ધારય-દ્દેવઃ । યદ્વિષ્ણોરેક-મુત્તમમ્ ॥ 28 ॥
અગ્નયો વાયવશ્ચૈવ । એતદસ્ય પરાયણમ્ ॥ પૃચ્છામિ ત્વા પર-મ્મૃત્યુમ્ । અવમ-મ્મદ્ધ્યમઞ્ચતુમ્ । લોકઞ્ચ પુણ્યપાપાનામ્ ।
એત-ત્પૃચ્છામિ સમ્પ્રતિ ॥ અમુમાહુઃ પર-મ્મૃત્યુમ્ । પવમાન-ન્તુ મદ્ધ્યમમ્ । અગ્નિરેવાવમો મૃત્યુઃ । ચન્દ્રમા-શ્ચતુરુચ્યતે ॥ 29 ॥
એત-ત્પૃચ્છામિ સમ્પ્રતિ ॥ અમુમાહુઃ પર-મ્મૃત્યુમ્ । પવમાન-ન્તુ મદ્ધ્યમમ્ । અગ્નિરેવાવમો મૃત્યુઃ । ચન્દ્રમા-શ્ચતુરુચ્યતે ॥ 29 ॥
અનાભોગાઃ પર-મ્મૃત્યુમ્ । પાપા-સ્સંયઁન્તિ સર્વદા । આભોગાસ્ત્વેવ સંયઁન્તિ । યત્ર પુણ્યકૃતો જનાઃ ॥ તતો મદ્ધ્યમમાયન્તિ । ચતુમગ્નિઞ્ચ સમ્પ્રતિ ॥ પૃચ્છામિ ત્વા પાપકૃતઃ । યત્ર યાતયતે યમઃ । ત્વન્નસ્ત--દ્બ્રહ્મ-ન્પ્રબ્રૂહિ । યદિ વેત્થા-ઽસતો ગૃહાન્ ॥ 30 ॥
કશ્યપા દુદિતા-સ્સૂર્યાઃ । પાપાન્નિર્ઘ્નન્તિ સર્વદા ।
રોદસ્યોરન્ત-ર્દેશેષુ । તત્ર ન્યસ્યન્તે વાસવૈઃ ॥
તે ઽશરીરાઃ પ્રપદ્યન્તે ।
યથા ઽપુણ્યસ્ય કર્મણઃ । અપાણ્યપાદ કેશાસઃ । તત્ર તે-ઽયોનિજા જનાઃ ॥ મૃત્વા પુનર્મૃત્યુ-માપદ્યન્તે । અદ્યમાના-સ્સ્વકર્મભિઃ ॥ 31 ॥
રોદસ્યોરન્ત-ર્દેશેષુ । તત્ર ન્યસ્યન્તે વાસવૈઃ ॥
તે ઽશરીરાઃ પ્રપદ્યન્તે ।
યથા ઽપુણ્યસ્ય કર્મણઃ । અપાણ્યપાદ કેશાસઃ । તત્ર તે-ઽયોનિજા જનાઃ ॥ મૃત્વા પુનર્મૃત્યુ-માપદ્યન્તે । અદ્યમાના-સ્સ્વકર્મભિઃ ॥ 31 ॥
આશાતિકાઃ ક્રિમય ઇવ । તતઃ પૂયન્તે વાસવૈઃ ॥
અપૈત-મ્મૃત્યુ-ઞ્જયતિ । ય એવં-વેઁદ । સ ખલ્વૈવં-વિઁદ્બ્રાહ્મણઃ । દીર્ઘશ્રુત્તમો ભવતિ । કશ્યપસ્યાતિથિ-સ્સિદ્ધગમન-સ્સિદ્ધાગમનઃ ॥
તસ્યૈષા ભવતિ ॥ આયસ્મિન-થ્સપ્ત વાસવાઃ ।
રોહન્તિ પૂર્વ્યા રુહઃ ॥ 32 ॥
અપૈત-મ્મૃત્યુ-ઞ્જયતિ । ય એવં-વેઁદ । સ ખલ્વૈવં-વિઁદ્બ્રાહ્મણઃ । દીર્ઘશ્રુત્તમો ભવતિ । કશ્યપસ્યાતિથિ-સ્સિદ્ધગમન-સ્સિદ્ધાગમનઃ ॥
તસ્યૈષા ભવતિ ॥ આયસ્મિન-થ્સપ્ત વાસવાઃ ।
રોહન્તિ પૂર્વ્યા રુહઃ ॥ 32 ॥
ઋષિર્હ દીર્ઘશ્રુત્તમઃ । ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મો અતિથિરિતિ ॥
કશ્યપઃ પશ્યકો ભવતિ । યથ્સર્વ-મ્પરિપશ્યતીતિ સૌક્ષ્મ્યાત્ ॥ અથાગ્નેરષ્ટપુરુષસ્ય । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્ ।
વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ । યુયોદ્ધ્યસ્મ-જ્જુહુરાણમેનઃ । ભૂયિષ્ઠાન્તે નમ ઉક્તિં-વિઁધેમેતિ ॥ 33 ॥
કશ્યપઃ પશ્યકો ભવતિ । યથ્સર્વ-મ્પરિપશ્યતીતિ સૌક્ષ્મ્યાત્ ॥ અથાગ્નેરષ્ટપુરુષસ્ય । તસ્યૈષા ભવતિ ॥ અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્ ।
વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ । યુયોદ્ધ્યસ્મ-જ્જુહુરાણમેનઃ । ભૂયિષ્ઠાન્તે નમ ઉક્તિં-વિઁધેમેતિ ॥ 33 ॥
સમાહિતા - દશસ્યે - ઉત્તમ-મુચ્યતે-ગૃહાન્-થ્સ્વકર્મભિઃ-પૂર્વ્યા રુહ-ઇતિ) (અ. 8)
અનુવાકં 9
અગ્નિશ્ચ જાતવેદાશ્ચ । સહોજા અજિરાપ્રભુઃ । વૈશ્વાનરો નર્યાપાશ્ચ । પઙ્ક્તિરાધાશ્ચ સપ્તમઃ ।
વિસર્પે વાષ્ટમો-ઽગ્નીનામ્ । એતે-ઽષ્ટૌ વસવઃ, ક્ષિતા ઇતિ ॥ યથર્ત્વે-વાગ્ને-રર્ચિર્વર્ણ વિશેષાઃ ।
નીલાર્ચિશ્ચ પીતકાર્ચિશ્ચેતિ ॥ અથ વાયો-રેકાદશ-પુરુષસ્યૈકાદશસ્ત્રીકસ્ય ॥
પ્રભ્રાજમાના વ્યવદાતાઃ ॥ 34 ॥
અનુવાકં 9
અગ્નિશ્ચ જાતવેદાશ્ચ । સહોજા અજિરાપ્રભુઃ । વૈશ્વાનરો નર્યાપાશ્ચ । પઙ્ક્તિરાધાશ્ચ સપ્તમઃ ।
વિસર્પે વાષ્ટમો-ઽગ્નીનામ્ । એતે-ઽષ્ટૌ વસવઃ, ક્ષિતા ઇતિ ॥ યથર્ત્વે-વાગ્ને-રર્ચિર્વર્ણ વિશેષાઃ ।
નીલાર્ચિશ્ચ પીતકાર્ચિશ્ચેતિ ॥ અથ વાયો-રેકાદશ-પુરુષસ્યૈકાદશસ્ત્રીકસ્ય ॥
પ્રભ્રાજમાના વ્યવદાતાઃ ॥ 34 ॥
યાશ્ચ વાસુકિ વૈદ્યુતાઃ । રજતાઃ પરુષા-શ્શ્યામાઃ ।
કપિલા અતિલોહિતાઃ । ઊર્ધ્વા અવપતન્તાશ્ચ । વૈદ્યુત ઇત્યેકાદશ ॥ નૈનં-વૈઁદ્યુતો હિનસ્તિ । ય એવં-વેઁદ ॥ સ હોવાચ વ્યાસઃ પારાશર્યઃ ।
વિદ્યુદ્વધમેવાહ-મ્મૃત્યુમૈચ્છમિતિ ॥
ન ત્વકામગ્ં હન્તિ ॥ 35 ॥
કપિલા અતિલોહિતાઃ । ઊર્ધ્વા અવપતન્તાશ્ચ । વૈદ્યુત ઇત્યેકાદશ ॥ નૈનં-વૈઁદ્યુતો હિનસ્તિ । ય એવં-વેઁદ ॥ સ હોવાચ વ્યાસઃ પારાશર્યઃ ।
વિદ્યુદ્વધમેવાહ-મ્મૃત્યુમૈચ્છમિતિ ॥
ન ત્વકામગ્ં હન્તિ ॥ 35 ॥
ય એવં-વેઁદ ॥ અથ ગન્ધર્વગણાઃ । સ્વાન ભ્રાટ્ । અઙ્ઘારિ-ર્બમ્ભારિઃ । હસ્ત-સ્સુહસ્તઃ । કૃશાનુ-ર્વિશ્વાવસુઃ । મૂર્ધન્વાન્-થ્સૂર્યવર્ચાઃ ।
કૃતિરિત્યેકાદશ ગન્ધર્વગણાઃ ॥ દેવાશ્ચ મહાદેવાઃ । રશ્મયશ્ચ દેવા ગરગિરઃ ॥ 36 ॥
કૃતિરિત્યેકાદશ ગન્ધર્વગણાઃ ॥ દેવાશ્ચ મહાદેવાઃ । રશ્મયશ્ચ દેવા ગરગિરઃ ॥ 36 ॥
નૈન-ઙ્ગરો હિનસ્તિ । ય એવં-વેઁદ ॥ ગૌરી મિમાય સલિલાનિ તક્ષતી । એકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી । અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી । સહસ્રાક્ષરા પરમે વ્યોમન્નિતિ ॥ વાચો વિશેષણમ્ ॥
અથ નિગદવ્યાખ્યાતાઃ । તાનનુક્રમિષ્યામઃ ॥
વરાહવઃ-સ્વતપસઃ ॥ 37 ॥
અથ નિગદવ્યાખ્યાતાઃ । તાનનુક્રમિષ્યામઃ ॥
વરાહવઃ-સ્વતપસઃ ॥ 37 ॥
વિદ્યુ-ન્મહસો ધૂપયઃ । શ્વાપયો ગૃહમેધાશ્ચેત્યેતે । યે ચેમે-ઽશિમિવિદ્વિષઃ ॥ પર્જન્યા-સ્સપ્ત પૃથિવીમભિવર્ષન્તિ ।
વૃષ્ટિભિરિતિ । એતયૈવ વિભક્તિ વિપરીતાઃ । સપ્તભિર્વાતૈ રુદીરિતાઃ । અમૂં-લોઁકા-નભિવર્ષન્તિ । તેષામેષા ભવતિ ॥ સમાન-મેતદુદકમ્ ॥ 38 ॥
વૃષ્ટિભિરિતિ । એતયૈવ વિભક્તિ વિપરીતાઃ । સપ્તભિર્વાતૈ રુદીરિતાઃ । અમૂં-લોઁકા-નભિવર્ષન્તિ । તેષામેષા ભવતિ ॥ સમાન-મેતદુદકમ્ ॥ 38 ॥
ઉચ્ચૈત્યવ ચાહભિઃ । ભૂમિ-મ્પર્જન્યા જિન્વન્તિ ।
દિવ-ઞ્જિન્વન્-ત્યગ્નય ઇતિ ॥ યદક્ષર-મ્ભૂતકૃતમ્ ।
વિશ્વે દેવા ઉપાસતે । મહર્ષિમસ્ય ગોપ્તારમ્ । જમદગ્નિ-મકુર્વત ॥ જમદગ્નિ-રાપ્યાયતે । છન્દોભિ-શ્ચતુરુત્તરૈઃ । રાજ્ઞ-સ્સોમસ્ય તૃપ્તાસઃ ॥ 39 ॥
દિવ-ઞ્જિન્વન્-ત્યગ્નય ઇતિ ॥ યદક્ષર-મ્ભૂતકૃતમ્ ।
વિશ્વે દેવા ઉપાસતે । મહર્ષિમસ્ય ગોપ્તારમ્ । જમદગ્નિ-મકુર્વત ॥ જમદગ્નિ-રાપ્યાયતે । છન્દોભિ-શ્ચતુરુત્તરૈઃ । રાજ્ઞ-સ્સોમસ્ય તૃપ્તાસઃ ॥ 39 ॥
બ્રહ્મણા વીર્યાવતા । શિવા નઃ પ્રદિશો દિશઃ ॥ તચ્છંયોઁરા વૃણીમહે । ગાતું-યઁજ્ઞાય । ગાતું-યઁજ્ઞપતયે । દૈવી સ્વસ્તિરસ્તુ નઃ ।
સ્વસ્તિ-ર્માનુષેભ્યઃ । ઊર્ધ્વ-ઞ્જિગાતુ ભેષજમ્ ।
શન્નો અસ્તુ દ્વિપદે । શઞ્ચતુષ્પદે ॥
સોમપા(3) અસોમપા(3) ઇતિ નિગદવ્યાખ્યાતાઃ ॥ 40 ॥
સ્વસ્તિ-ર્માનુષેભ્યઃ । ઊર્ધ્વ-ઞ્જિગાતુ ભેષજમ્ ।
શન્નો અસ્તુ દ્વિપદે । શઞ્ચતુષ્પદે ॥
સોમપા(3) અસોમપા(3) ઇતિ નિગદવ્યાખ્યાતાઃ ॥ 40 ॥
(વ્યવદાતા - હન્તિ - ગરગિર - સ્તપસ - ઉદકં - તૃપ્તાસ - શ્વતુષ્પદ એક-ઞ્ચ) (અ. 9)
અનુવાકં 10
સહસ્રવૃદિય-મ્ભૂમિઃ । પરં-વ્યોઁમ સહસ્રવૃત્ । અશ્વિના ભુજ્યૂ નાસત્યા । વિશ્વસ્ય જગતસ્પતી ॥ જાયા ભૂમિઃ પતિર્વ્યોમ । મિથુનન્તા અતુર્યથુઃ । પુત્રો બૃહસ્પતી રુદ્રઃ । સરમા ઇતિ સ્ત્રીપુમમ્ ॥ શુક્રં-વાઁમન્યદ્યજતં-વાઁમન્યત્ । વિષુરૂપે અહની દ્યૌરિવ સ્થઃ ॥ 41 ॥
અનુવાકં 10
સહસ્રવૃદિય-મ્ભૂમિઃ । પરં-વ્યોઁમ સહસ્રવૃત્ । અશ્વિના ભુજ્યૂ નાસત્યા । વિશ્વસ્ય જગતસ્પતી ॥ જાયા ભૂમિઃ પતિર્વ્યોમ । મિથુનન્તા અતુર્યથુઃ । પુત્રો બૃહસ્પતી રુદ્રઃ । સરમા ઇતિ સ્ત્રીપુમમ્ ॥ શુક્રં-વાઁમન્યદ્યજતં-વાઁમન્યત્ । વિષુરૂપે અહની દ્યૌરિવ સ્થઃ ॥ 41 ॥
વિશ્વા હિ માયા અવથ-સ્સ્વધાવન્તૌ । ભદ્રા વા-મ્પૂષણાવિહ રાતિરસ્તુ ॥ વાસાત્યૌ ચિત્રૌ જગતો નિધાનૌ । દ્યાવાભૂમી ચરથઃ સગ્ં સખાયૌ ।
તાવશ્વિના રાસભાશ્વા હવ-મ્મે । શુભસ્પતી આગતગ્ં સૂર્યયા સહ ॥ ત્યુગ્રો હ ભુજ્યુ-મશ્વિનોદ મેઘે । રયિન્ન કશ્ચિ-ન્મમૃવાઁ(2) અવાહાઃ । તમૂહથુ-ર્નૌભિરાત્મન્-વતીભિઃ ।
અન્તરિક્ષ પ્રુડ્ભિર-પોદકાભિઃ ॥ 42 ॥
તાવશ્વિના રાસભાશ્વા હવ-મ્મે । શુભસ્પતી આગતગ્ં સૂર્યયા સહ ॥ ત્યુગ્રો હ ભુજ્યુ-મશ્વિનોદ મેઘે । રયિન્ન કશ્ચિ-ન્મમૃવાઁ(2) અવાહાઃ । તમૂહથુ-ર્નૌભિરાત્મન્-વતીભિઃ ।
અન્તરિક્ષ પ્રુડ્ભિર-પોદકાભિઃ ॥ 42 ॥
તિસ્રઃ, ક્ષપસ્ત્રિરહા ઽતિવ્રજદ્ભિઃ । નાસત્યા ભુજ્યુમૂહથુઃ પતઙ્ગૈઃ । સમુદ્રસ્ય ધન્વન્નાર્દ્રસ્ય પારે । ત્રિભી રથૈ-શ્શતપદ્ભિ-ષ્ષડશ્વૈઃ ॥ સવિતારં-વિઁતન્વન્તમ્ । અનુબદ્ધ્નાતિ શામ્બરઃ । આપપૂર્ષં-બરશ્ચૈવ ।
સવિતા ઽરેપસો ઽભવત્ ॥ ત્યગ્ં સુતૃપ્તં-વિઁદિત્વૈવ । બહુસોમ ગિરં-વઁશી ॥ 43 ॥
સવિતા ઽરેપસો ઽભવત્ ॥ ત્યગ્ં સુતૃપ્તં-વિઁદિત્વૈવ । બહુસોમ ગિરં-વઁશી ॥ 43 ॥
અન્વેતિ તુગ્રો વક્રિયાન્તમ્ । આયસૂયાન્-થ્સોમતૃફ્સુષુ ॥
સ સઙ્ગ્રામ-સ્તમોદ્યો-ઽત્યોતઃ । વાચો ગાઃ પિપાતિ તત્ ।
સ તદ્ગોભિ-સ્સ્તવા ઽત્યેત્યન્યે । રક્ષસા ઽનન્વિતાશ્ચ યે ॥ અન્વેતિ પરિવૃત્ત્યા-ઽસ્તઃ । એવમેતૌ સ્થો અશ્વિના । તે એતે દ્યુઃ પૃથિવ્યોઃ । અહરહ-ર્ગર્ભન્દધાથે ॥ 44 ॥
સ સઙ્ગ્રામ-સ્તમોદ્યો-ઽત્યોતઃ । વાચો ગાઃ પિપાતિ તત્ ।
સ તદ્ગોભિ-સ્સ્તવા ઽત્યેત્યન્યે । રક્ષસા ઽનન્વિતાશ્ચ યે ॥ અન્વેતિ પરિવૃત્ત્યા-ઽસ્તઃ । એવમેતૌ સ્થો અશ્વિના । તે એતે દ્યુઃ પૃથિવ્યોઃ । અહરહ-ર્ગર્ભન્દધાથે ॥ 44 ॥
તયો રેતૌ વથ્સા વહોરાત્રે । પૃથિવ્યા અહઃ । દિવો રાત્રિઃ । તા અવિસૃષ્ટૌ । દમ્પતી એવ ભવતઃ ॥ તયો રેતૌ વથ્સૌ । અગ્નિશ્ચા-દિત્યશ્ચ । રાત્રેર્વથ્સઃ । શ્વેત આદિત્યઃ । અહ્નો-ઽગ્નિઃ ॥ 45 ॥
તામ્રો અરુણઃ । તા અવિસૃષ્ટૌ । દમ્પતી એવ ભવતઃ ॥ તયો રેતૌ વથ્સૌ । વૃત્રશ્ચ વૈદ્યુતશ્ચ । અગ્નેર્વૃત્રઃ । વૈદ્યુત આદિત્યસ્ય ।
તા અવિસૃષ્ટૌ । દમ્પતી એવ ભવતઃ ॥ તયો રેતૌ વથ્સૌ ॥ 46 ॥
તા અવિસૃષ્ટૌ । દમ્પતી એવ ભવતઃ ॥ તયો રેતૌ વથ્સૌ ॥ 46 ॥
ઉષ્મા ચ નીહારશ્ચ । વૃત્રસ્યોષ્મા । વૈદ્યુતસ્ય નીહારઃ । તૌ તાવેવ પ્રતિપદ્યેતે ॥ સેયગ્ં રાત્રી ગર્ભિણી પુત્રેણ સંવઁસતિ ।
તસ્યા વા એતદુલ્બણમ્ । યદ્રાત્રૌ રશ્મયઃ । યથા ગોર્ગર્ભિણ્યા ઉલ્બણમ્ । એવમેતસ્યા ઉલ્બણમ્ ॥ પ્રજયિષ્ણુઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ । એતમુદ્યન્ત-મપિયન્તઞ્ચેતિ । આદિત્યઃ પુણ્યસ્ય વથ્સઃ । અથ પવિત્રાઙ્ગિરસઃ ॥ 47 ॥
તસ્યા વા એતદુલ્બણમ્ । યદ્રાત્રૌ રશ્મયઃ । યથા ગોર્ગર્ભિણ્યા ઉલ્બણમ્ । એવમેતસ્યા ઉલ્બણમ્ ॥ પ્રજયિષ્ણુઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ । એતમુદ્યન્ત-મપિયન્તઞ્ચેતિ । આદિત્યઃ પુણ્યસ્ય વથ્સઃ । અથ પવિત્રાઙ્ગિરસઃ ॥ 47 ॥
(સ્થો - ઽપોદકાભિ--ર્ વશી - દધાથે - અગ્નિ - સ્તયો રેતૌ વથ્સૌ - ભવતિ ચત્વારિ ચ) (અ. 10)
અનુવાકં 11
પવિત્રવન્તઃ પરિવાજમાસતે । પિતૈષા-મ્પ્રત્નો અભિરક્ષતિ વ્રતમ્ । મહસ્સમુદ્રં-વઁરુણ સ્તિરોદધે । ધીરા ઇચ્છેકુર્ધરુણેષ્વારભમ્ ॥
પવિત્ર-ન્તે વિતત-મ્બ્રહ્મણસ્પતે । પ્રભુર્ગાત્રાણિ પર્યેષિ વિશ્વતઃ ।
અતપ્તતનૂ-ર્ન તદામો અશ્નુતે । શૃતાસ ઇદ્વહન્-તસ્ત-થ્સમાશત ॥ બ્રહ્મા દેવાના-મ્પદવીઃ કવીનામૃષિર્વિપ્રાણા-મ્મહિષો મૃગાણામ્ । શ્યેનો ગૃધ્રાણાગ્ સ્વધિતિ-ર્વનાનાગ્ં સોમઃ પવિત્રમત્યેતિ રેભન્ન્ ॥ અસત-સ્સદ્યે તતક્ષુઃ ॥ 48 ॥
અનુવાકં 11
પવિત્રવન્તઃ પરિવાજમાસતે । પિતૈષા-મ્પ્રત્નો અભિરક્ષતિ વ્રતમ્ । મહસ્સમુદ્રં-વઁરુણ સ્તિરોદધે । ધીરા ઇચ્છેકુર્ધરુણેષ્વારભમ્ ॥
પવિત્ર-ન્તે વિતત-મ્બ્રહ્મણસ્પતે । પ્રભુર્ગાત્રાણિ પર્યેષિ વિશ્વતઃ ।
અતપ્તતનૂ-ર્ન તદામો અશ્નુતે । શૃતાસ ઇદ્વહન્-તસ્ત-થ્સમાશત ॥ બ્રહ્મા દેવાના-મ્પદવીઃ કવીનામૃષિર્વિપ્રાણા-મ્મહિષો મૃગાણામ્ । શ્યેનો ગૃધ્રાણાગ્ સ્વધિતિ-ર્વનાનાગ્ં સોમઃ પવિત્રમત્યેતિ રેભન્ન્ ॥ અસત-સ્સદ્યે તતક્ષુઃ ॥ 48 ॥
ઋષય-સ્સપ્તાત્રિશ્ચ યત્ । સર્વે-ઽત્રયો અગસ્ત્યશ્ચ ।
નક્ષત્રૈ-શ્શઙ્કૃતો ઽવસન્ન્ ॥ અથ સવિતુ-શ્શ્યાવાશ્વસ્યા ઽવર્તિકામસ્ય ॥ અમી ય ઋક્ષા નિહિતા સ ઉચ્ચા । નક્ત-ન્દદૃશ્રે કુહચિદ્દિવેયુઃ ।
અદબ્ધાનિ વરુણસ્ય વ્રતાનિ । વિચાકશ-ચ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રમેતિ ॥
ત-થ્સવિતુ-ર્વરેણ્યમ્ । ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥ 49 ॥
નક્ષત્રૈ-શ્શઙ્કૃતો ઽવસન્ન્ ॥ અથ સવિતુ-શ્શ્યાવાશ્વસ્યા ઽવર્તિકામસ્ય ॥ અમી ય ઋક્ષા નિહિતા સ ઉચ્ચા । નક્ત-ન્દદૃશ્રે કુહચિદ્દિવેયુઃ ।
અદબ્ધાનિ વરુણસ્ય વ્રતાનિ । વિચાકશ-ચ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રમેતિ ॥
ત-થ્સવિતુ-ર્વરેણ્યમ્ । ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥ 49 ॥
ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥ તથ્સવિતુ-ર્વૃણીમહે ।
વય-ન્દેવસ્ય ભોજનમ્ । શ્રેષ્ઠગ્ં સર્વધાતમમ્ । તુર-મ્ભગસ્ય ધીમહિ ॥
અપાગૂહત સવિતા તૃભીન્ । સર્વા-ન્દિવો અન્ધસઃ ।
નક્ત006છ્;તાન્યભવ-ન્દૃશે । અસ્થ્યસ્થ્ના સમ્ભવિષ્યામઃ ॥ નામ નામૈવ નામ મે ॥ 50 ॥
વય-ન્દેવસ્ય ભોજનમ્ । શ્રેષ્ઠગ્ં સર્વધાતમમ્ । તુર-મ્ભગસ્ય ધીમહિ ॥
અપાગૂહત સવિતા તૃભીન્ । સર્વા-ન્દિવો અન્ધસઃ ।
નક્ત006છ્;તાન્યભવ-ન્દૃશે । અસ્થ્યસ્થ્ના સમ્ભવિષ્યામઃ ॥ નામ નામૈવ નામ મે ॥ 50 ॥
નપુગ્ંસક-મ્પુમાગ્સ્ત્ર્યસ્મિ । સ્થાવરો-ઽસ્મ્યથ જઙ્ગમઃ ।
યજે-ઽયક્ષિ યષ્ટાહે ચ ॥ મયા ભૂતાન્યયક્ષત । પશવો મમ ભૂતાનિ । અનૂબન્ધ્યો ઽસ્મ્યહં-વિઁભુઃ ॥ સ્ત્રિયઃ સતીઃ । તા ઉ મે પુગ્ંસ આહુઃ ।
પશ્યદક્ષણ્વાન્ન-વિચેતદન્ધઃ । કવિર્યઃ પુત્ર-સ્સ ઇમા ચિકેત ॥ 51 ॥
યજે-ઽયક્ષિ યષ્ટાહે ચ ॥ મયા ભૂતાન્યયક્ષત । પશવો મમ ભૂતાનિ । અનૂબન્ધ્યો ઽસ્મ્યહં-વિઁભુઃ ॥ સ્ત્રિયઃ સતીઃ । તા ઉ મે પુગ્ંસ આહુઃ ।
પશ્યદક્ષણ્વાન્ન-વિચેતદન્ધઃ । કવિર્યઃ પુત્ર-સ્સ ઇમા ચિકેત ॥ 51 ॥
યસ્તા વિજાના-થ્સવિતુઃ પિતા-ઽસત્ ॥ અન્ધો મણિમવિન્દત્ । તમનઙ્ગુલિ-રાવયત્ । અગ્રીવઃ પ્રત્યમુઞ્ચત્ । તમજિહ્વ અસશ્ચત ॥
ઊર્ધ્વમૂલ-મવાક્છાખમ્ । વૃક્ષં-યાઁ વેદ સમ્પ્રતિ । ન સ જાતુ જનઃ શ્રદ્દદ્ધ્યાત્ । મૃત્યુર્મા મારયાદિતિઃ ॥ હસિતગ્ં રુદિતઙ્ગીતમ્ ॥ 52 ॥
ઊર્ધ્વમૂલ-મવાક્છાખમ્ । વૃક્ષં-યાઁ વેદ સમ્પ્રતિ । ન સ જાતુ જનઃ શ્રદ્દદ્ધ્યાત્ । મૃત્યુર્મા મારયાદિતિઃ ॥ હસિતગ્ં રુદિતઙ્ગીતમ્ ॥ 52 ॥
વીણા પણ વલાસિતમ્ । મૃતઞ્જીવઞ્ચ યત્કિઞ્ચિત્ ।
અઙ્ગાનિ સ્નેવ વિદ્ધિ તત્ ॥ અતૃષ્યગ્ગ્સ્તૃષ્ય ધ્યાયત્ । અસ્માજ્જાતા મે મિથૂ ચરન્ન્ । પુત્રો નિર્-ઋત્યા વૈદેહઃ । અચેતા યશ્ચ ચેતનઃ ॥ સ ત-મ્મણિમવિન્દત્ । સો-ઽનઙ્ગુલિરાવયત્ ।
સો-ઽગ્રીવઃ પ્રત્યમુન્ચત્ ॥ 53 ॥
અઙ્ગાનિ સ્નેવ વિદ્ધિ તત્ ॥ અતૃષ્યગ્ગ્સ્તૃષ્ય ધ્યાયત્ । અસ્માજ્જાતા મે મિથૂ ચરન્ન્ । પુત્રો નિર્-ઋત્યા વૈદેહઃ । અચેતા યશ્ચ ચેતનઃ ॥ સ ત-મ્મણિમવિન્દત્ । સો-ઽનઙ્ગુલિરાવયત્ ।
સો-ઽગ્રીવઃ પ્રત્યમુન્ચત્ ॥ 53 ॥
સો-ઽજિહ્વો અસશ્ચત ॥ નૈતમૃષિં-વિઁદિત્વા નગર-મ્પ્રવિશેત્ । યદિ પ્રવિશેત્ । મિથૌ ચરિત્વા પ્રવિશેત્ । તથ્સમ્ભવસ્ય વ્રતમ્ ॥ આ તમગ્ને રથન્તિષ્ઠ । એકાશ્વમેક યોજનમ્ । એકચક્ર-મેકધુરમ્ ।
વાત ધ્રાજિ ગતિં-વિઁભો ॥ ન રિષ્યતિ ન વ્યથતે ॥ 54 ॥
વાત ધ્રાજિ ગતિં-વિઁભો ॥ ન રિષ્યતિ ન વ્યથતે ॥ 54 ॥
નાસ્યાક્ષો યાતુ સજ્જતિ । યચ્છ્વેતા-ન્રોહિતાગ્શ્ચાગ્નેઃ । રથે યુક્ત્વા-ઽધિતિષ્ઠતિ ॥ એકયા ચ દશભિશ્ચ સ્વભૂતે । દ્વાભ્યા મિષ્ટયે વિગ્ંશત્યા ચ । તિસૃભિશ્ચ વહસે ત્રિગ્ંશતા ચ ।
નિયુદ્ભિ-ર્વાયવિહ તા વિમુઞ્ચ ॥ 55 ॥
નિયુદ્ભિ-ર્વાયવિહ તા વિમુઞ્ચ ॥ 55 ॥
(તતક્ષુ--ર્ ધીમહિ - નામ મે - ચિકેત - ગીતં - પ્રત્યમુઞ્ચ-દ્- વ્યથતે - +સપ્ત ચ) (અ. 11)
અનુવાકં 12
આતનુષ્વ પ્રતનુષ્વ । ઉદ્ધમાધમ સન્ધમ । આદિત્યે ચન્દ્રવર્ણાનામ્ । ગર્ભ મા ધેહિ યઃ પુમાન્ ॥ ઇત-સ્સિક્તગ્ં સૂર્યગતમ્ ।
ચન્દ્રમસે રસઙ્કૃધિ ।
વારાદ-ઞ્જનયા-ગ્રે-ઽગ્નિમ્ । ય એકો રુદ્ર ઉચ્યતે ॥
અસ-ઙ્ખ્યાતા-સ્સહસ્રાણિ ।
સ્મર્યતે ન ચ દૃશ્યતે ॥ 56 ॥
અનુવાકં 12
આતનુષ્વ પ્રતનુષ્વ । ઉદ્ધમાધમ સન્ધમ । આદિત્યે ચન્દ્રવર્ણાનામ્ । ગર્ભ મા ધેહિ યઃ પુમાન્ ॥ ઇત-સ્સિક્તગ્ં સૂર્યગતમ્ ।
ચન્દ્રમસે રસઙ્કૃધિ ।
વારાદ-ઞ્જનયા-ગ્રે-ઽગ્નિમ્ । ય એકો રુદ્ર ઉચ્યતે ॥
અસ-ઙ્ખ્યાતા-સ્સહસ્રાણિ ।
સ્મર્યતે ન ચ દૃશ્યતે ॥ 56 ॥
એવમેતન્નિબોધત ॥ આ મન્દ્રૈ-રિન્દ્ર હરિભિઃ । યા હિ મયૂર-રોમભિઃ । માત્વા કેચિન્નિયે મુરિન્ન પાશિનઃ । દધન્વેવ તા ઇહિ ॥ મા મન્દ્રૈ-રિન્દ્ર હરિભિઃ । યામિ મયૂર રોમભિઃ । મા મા કેચિન્નિયે મુરિન્ન પાશિનઃ । નિધન્વેવ તાઁ(2) ઇમિ ॥
અણુભિશ્ચ મહદ્ભિશ્ચ ॥ 57 ॥
અણુભિશ્ચ મહદ્ભિશ્ચ ॥ 57 ॥
નિઘૃષ્વૈ રસમાયુતૈઃ । કાલૈર્-હરિત્વમાપન્નૈઃ । ઇન્દ્રાયાહિ સહસ્ર યુક્ ॥ અગ્નિ-ર્વિભ્રાષ્ટિ વસનઃ । વાયુ-શ્શ્વેતસિકદ્રુકઃ । સંવઁથ્સરો વિષૂ વર્ણૈઃ । નિત્યાસ્તે ઽનુચરાસ્તવ ॥
સુબ્રહ્મણ્યોગ્ં સુબ્રહ્મણ્યોગ્ં સુબ્રહ્મણ્યોમ્ ।
ઇન્દ્રાગચ્છ હરિવ આગચ્છ મેધાતિથેઃ । મેષ વૃષણશ્વસ્ય મેને ॥ 58 ॥
સુબ્રહ્મણ્યોગ્ં સુબ્રહ્મણ્યોગ્ં સુબ્રહ્મણ્યોમ્ ।
ઇન્દ્રાગચ્છ હરિવ આગચ્છ મેધાતિથેઃ । મેષ વૃષણશ્વસ્ય મેને ॥ 58 ॥
ગૌરાવસ્કન્દિન્ન-હલ્યાયૈ જાર । કૌશિક-બ્રાહ્મણ ગૌતમબ્રુવાણ ॥ અરુણાશ્વા ઇહાગતાઃ । વસવઃ પૃથિવિ ક્ષિતઃ । અષ્ટૌ દિગ્વાસસો ઽગ્નયઃ । અગ્નિશ્ચ જાતવેદાશ્ચેત્યેતે ॥ તામ્રાશ્વા-સ્તામ્રરથાઃ । તામ્રવર્ણા સ્તથા-ઽસિતાઃ । દણ્ડહસ્તાઃ ખાદગ્દતઃ । ઇતો રુદ્રાઃ પરાઙ્ગતાઃ ॥ 59 ॥
ઉક્તગ્ગ્ સ્થાન-મ્પ્રમાણઞ્ચ પુર ઇત ॥ બૃહસ્પતિશ્ચ સવિતા ચ । વિશ્વરૂપૈ-રિહાગતામ્ । રથેનોદકવર્ત્મના । અફ્સુષા ઇતિ તદ્દ્વયોઃ ॥
ઉક્તો વેષો વાસાગ્ંસિ ચ । કાલાવયવાના-મિતઃ પ્રતીજ્યા । વાસાત્યા ઇત્યશ્વિનોઃ । કો-ઽન્તરિક્ષે શબ્દઙ્કરોતીતિ । વાસિષ્ઠો રૌહિણો મીમાગ્ંસા-ઞ્ચક્રે । તસ્યૈષા ભવતિ ॥
વાશ્રેવ વિદ્યુન્મિમાતિ વથ્સ-ન્ન માતા સિષક્તિ । યદેષાં-વૃઁષ્ટિરસર્જિ ॥ દિતિ ॥ બ્રહ્મણ ઉદરણમસિ । બ્રહ્મણ ઉદીરણમસિ । બ્રહ્મણ આસ્તરણમસિ । બ્રહ્મણ ઉપસ્તરણમસિ ॥ 60 ॥
ઉક્તો વેષો વાસાગ્ંસિ ચ । કાલાવયવાના-મિતઃ પ્રતીજ્યા । વાસાત્યા ઇત્યશ્વિનોઃ । કો-ઽન્તરિક્ષે શબ્દઙ્કરોતીતિ । વાસિષ્ઠો રૌહિણો મીમાગ્ંસા-ઞ્ચક્રે । તસ્યૈષા ભવતિ ॥
વાશ્રેવ વિદ્યુન્મિમાતિ વથ્સ-ન્ન માતા સિષક્તિ । યદેષાં-વૃઁષ્ટિરસર્જિ ॥ દિતિ ॥ બ્રહ્મણ ઉદરણમસિ । બ્રહ્મણ ઉદીરણમસિ । બ્રહ્મણ આસ્તરણમસિ । બ્રહ્મણ ઉપસ્તરણમસિ ॥ 60 ॥
(દૃશ્યતે - ચ - મેને - પરા-ઙ્ગતા - શ્ચક્રે ષટ્ ચ) (અ. 12)
અનુવાકં 13
અષ્ટયોની-મષ્ટપુત્રામ્ । અષ્ટપત્ની-મિમા-મ્મહીમ્ । અહં-વેઁદ ન મે મૃત્યુઃ ।
ન ચામૃત્યુરઘાહરત્ ॥ અષ્ટયોન્યષ્ટ પુત્રમ્ । અષ્ટપદિદ-મન્તરિક્ષમ્ । અહં-વેઁદ ન મે મૃત્યુઃ । ન ચામૃત્યુરઘાહરત્ । અષ્ટયોની-મષ્ટપુત્રામ્ । અષ્ટપત્ની-મમૂન્દિવમ્ ॥ 61 ॥
અનુવાકં 13
અષ્ટયોની-મષ્ટપુત્રામ્ । અષ્ટપત્ની-મિમા-મ્મહીમ્ । અહં-વેઁદ ન મે મૃત્યુઃ ।
ન ચામૃત્યુરઘાહરત્ ॥ અષ્ટયોન્યષ્ટ પુત્રમ્ । અષ્ટપદિદ-મન્તરિક્ષમ્ । અહં-વેઁદ ન મે મૃત્યુઃ । ન ચામૃત્યુરઘાહરત્ । અષ્ટયોની-મષ્ટપુત્રામ્ । અષ્ટપત્ની-મમૂન્દિવમ્ ॥ 61 ॥
અહં-વેઁદ ન મે મૃત્યુઃ ।
ન ચામૃત્યુરઘાહરત્ ॥ સુત્રામાણ-મ્પૃથિવી-ન્દ્યામનેહસગ્ં સુશર્માણ મદિતિગ્ં સુપ્રણીતિમ્ । દૈવી-ન્નાવગ્ગ્ સ્વરિત્રામનાગસમસ્રવન્તીમા રુહેમા સ્વસ્તયે ॥ મહીમૂષુમહીમૂ ષુ માતરગ્ં સુવ્રતાનામૃતસ્ય પત્નીમવસે હુવેમ । તુવિક્ષત્રામજરન્તીમુરૂચીગ્ં સુશર્માણમદિતિગ્ં સુપ્રણીતિમ્ ॥ અદિતિર્દ્યૌ-રદિતિ-રન્તરિક્ષમ્ ।
અદિતિ ર્માતા સ પિતા સ પુત્રઃ । વિશ્વે દેવા અદિતિઃ પઞ્ચ જનાઃ । અદિતિ-ર્જાત-મદિતિ-ર્જનિત્વમ્ ॥ અષ્ટૌ પુત્રાસો અદિતેઃ । યે જાતા સ્તન્વઃ પરિ । દેવાઁ (2) ઉપપ્રૈ-થ્સપ્તભિઃ ॥ 62 ॥
ન ચામૃત્યુરઘાહરત્ ॥ સુત્રામાણ-મ્પૃથિવી-ન્દ્યામનેહસગ્ં સુશર્માણ મદિતિગ્ં સુપ્રણીતિમ્ । દૈવી-ન્નાવગ્ગ્ સ્વરિત્રામનાગસમસ્રવન્તીમા રુહેમા સ્વસ્તયે ॥ મહીમૂષુમહીમૂ ષુ માતરગ્ં સુવ્રતાનામૃતસ્ય પત્નીમવસે હુવેમ । તુવિક્ષત્રામજરન્તીમુરૂચીગ્ં સુશર્માણમદિતિગ્ં સુપ્રણીતિમ્ ॥ અદિતિર્દ્યૌ-રદિતિ-રન્તરિક્ષમ્ ।
અદિતિ ર્માતા સ પિતા સ પુત્રઃ । વિશ્વે દેવા અદિતિઃ પઞ્ચ જનાઃ । અદિતિ-ર્જાત-મદિતિ-ર્જનિત્વમ્ ॥ અષ્ટૌ પુત્રાસો અદિતેઃ । યે જાતા સ્તન્વઃ પરિ । દેવાઁ (2) ઉપપ્રૈ-થ્સપ્તભિઃ ॥ 62 ॥
પરા માર્તાણ્ડમાસ્યત્ ॥ સપ્તભિઃ પુત્રૈ-રદિતિઃ । ઉપ પ્રૈ-ત્પૂર્વ્યં-યુઁગમ્ । પ્રજાયૈ મૃત્યવે તત્ । પરા માર્તાણ્ડ-માભરદિતિ ॥ તાનનુક્રમિષ્યામઃ ॥ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ । ધાતા ચાર્યમા ચ । અગ્ંશશ્ચ ભગશ્ચ । ઇન્દ્રશ્ચ વિવસ્વાગ્શ્ચેત્યેતે ॥ હિરણ્યગર્ભ-સ્સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવી-ન્દ્યા મુતેમા-ઙ્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ હગ્ંસ-શ્શુચિષ-દ્વસુરન્તરિક્ષ-સદ્ધોતા વેદિષદતિથિ ર્દુરોણસત્ । નૃષ-દ્વરસદૃતસ-દ્વ્યોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં-બૃહત્ ॥
બ્રહ્મ જજ્ઞાન-મ્પ્રથમ-મ્પુરસ્તાદ્વિ સીમત-સ્સુરુચો વેન આવઃ । સ બુધ્નિયા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠા-સ્સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિવઃ ॥ તદિત્પદ-ન્ન વિચિકેત વિદ્વાન્ । યન્મૃતઃ પુનરપ્યેતિ જીવાન્ । ત્રિવૃદ્ય-દ્ભુવનસ્ય રથવૃત્ । જીવો ગર્ભો ન મૃત-સ્સ જીવાત્ ॥ મિતિ ॥
ગર્ભઃ પ્રાજાપત્યઃ । અથ પુરુષ-સ્સપ્તપુરુષઃ ॥ 63 ॥
બ્રહ્મ જજ્ઞાન-મ્પ્રથમ-મ્પુરસ્તાદ્વિ સીમત-સ્સુરુચો વેન આવઃ । સ બુધ્નિયા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠા-સ્સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિવઃ ॥ તદિત્પદ-ન્ન વિચિકેત વિદ્વાન્ । યન્મૃતઃ પુનરપ્યેતિ જીવાન્ । ત્રિવૃદ્ય-દ્ભુવનસ્ય રથવૃત્ । જીવો ગર્ભો ન મૃત-સ્સ જીવાત્ ॥ મિતિ ॥
ગર્ભઃ પ્રાજાપત્યઃ । અથ પુરુષ-સ્સપ્તપુરુષઃ ॥ 63 ॥
(અમૂ-ન્દિવગ્ં - સપ્તભિ - રેતે ચત્વારિ ચ) (અ. 13)
અનુવાકં 14
[ યથાસ્થાન-ઙ્ગર્ભિણ્યઃ ]
યો-ઽસૌ તપન્નુદેતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણાનાદાયોદેતિ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણાનાદાયોદગાઃ ॥
અસૌ યો ઽસ્તમેતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણાનાદાયાસ્તમેતિ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણાનાદાયા સ્તઙ્ગાઃ ॥
અસૌ ય આપૂર્યતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ રાપૂર્યતિ ॥ 64 ॥
અનુવાકં 14
[ યથાસ્થાન-ઙ્ગર્ભિણ્યઃ ]
યો-ઽસૌ તપન્નુદેતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણાનાદાયોદેતિ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણાનાદાયોદગાઃ ॥
અસૌ યો ઽસ્તમેતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણાનાદાયાસ્તમેતિ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણાનાદાયા સ્તઙ્ગાઃ ॥
અસૌ ય આપૂર્યતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ રાપૂર્યતિ ॥ 64 ॥
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈ-રાપૂરિષ્ઠાઃ ॥ અસૌ યો-ઽપક્ષીયતિ । સ સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ-રપક્ષીયતિ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈ-રપક્ષેષ્ઠાઃ ॥ અમૂનિ નક્ષત્રાણિ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પન્તિ ચોથ્સર્પન્તિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ ।
મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપત મોથ્સૃપત ॥ 65 ॥
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ ।
મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપત મોથ્સૃપત ॥ 65 ॥
ઇમે માસા-શ્ચાર્ધમાસાશ્ચ ।
સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પન્તિ ચોથ્સર્પન્તિ ચ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ ।
મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપત મોથ્સૃપત । ઇમ ઋતવઃ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પન્તિ ચોથ્સર્પન્તિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ ।
મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપત મોથ્સૃપત ॥ અયગ્ં સંવઁથ્સરઃ ।
સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પતિ ચોથ્સર્પતિ ચ ॥ 66 ॥
સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પન્તિ ચોથ્સર્પન્તિ ચ । મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ ।
મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપત મોથ્સૃપત । ઇમ ઋતવઃ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પન્તિ ચોથ્સર્પન્તિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ ।
મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપત મોથ્સૃપત ॥ અયગ્ં સંવઁથ્સરઃ ।
સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈરપ પ્રસર્પતિ ચોથ્સર્પતિ ચ ॥ 66 ॥
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપ મોથ્સૃપ ॥
ઇદમહઃ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ-રપ પ્રસર્પતિ ચોથ્સર્પતિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપ મોથ્સૃપ ।
ઇયગ્ં રાત્રિઃ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ-રપ પ્રસર્પતિ ચોથ્સર્પતિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપ મોથ્સૃપ ॥
ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ॥ એતદ્વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 67 ॥
ઇદમહઃ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ-રપ પ્રસર્પતિ ચોથ્સર્પતિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપ મોથ્સૃપ ।
ઇયગ્ં રાત્રિઃ । સર્વેષા-મ્ભૂતાના-મ્પ્રાણૈ-રપ પ્રસર્પતિ ચોથ્સર્પતિ ચ ।
મા મે પ્રજાયા મા પશૂનામ્ । મા મમ પ્રાણૈરપ પ્રસૃપ મોથ્સૃપ ॥
ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ॥ એતદ્વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 67 ॥
(પ્રાણૈરાપૂર્યતિ-મોથ્સૃપત-ચોથ્સર્પતિ ચ - મોથ્સૃપ દ્વે ચ) (અ. 14)
(યોસૌ ષોડશામૂનિ દ્વાદશાય-ઞ્ચતુર્દશ)
(ઉદેત્યસ્તમેત્યાપૂર્યત્યપક્ષીયત્યમૂનિ નક્ષત્રાણી મે માસા ઇમ ઋતવો-ઽયગ્ં સંવઁથ્સર ઇદમહરિયગ્ં રાત્રિર્દશ)
અનુવાકં 15
અથાદિત્યસ્યાષ્ટ પુરુષસ્ય ॥
વસૂના માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
રુદ્રાણા-માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
આદિત્યાના-માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ સતાગ્ંસત્યાનામ્ । આદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ અભિધૂન્વતા-મભિઘ્નતામ્ । વાતવતા-મ્મરુતામ્ । આદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
ઋભૂણા-માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
વિશ્વેષા-ન્દેવાનામ્ । આદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ સંવઁથ્સરસ્ય સવિતુઃ । આદિત્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ।
રશ્મયો વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 68 ॥
(યોસૌ ષોડશામૂનિ દ્વાદશાય-ઞ્ચતુર્દશ)
(ઉદેત્યસ્તમેત્યાપૂર્યત્યપક્ષીયત્યમૂનિ નક્ષત્રાણી મે માસા ઇમ ઋતવો-ઽયગ્ં સંવઁથ્સર ઇદમહરિયગ્ં રાત્રિર્દશ)
અનુવાકં 15
અથાદિત્યસ્યાષ્ટ પુરુષસ્ય ॥
વસૂના માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
રુદ્રાણા-માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
આદિત્યાના-માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ સતાગ્ંસત્યાનામ્ । આદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ અભિધૂન્વતા-મભિઘ્નતામ્ । વાતવતા-મ્મરુતામ્ । આદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
ઋભૂણા-માદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥
વિશ્વેષા-ન્દેવાનામ્ । આદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ સંવઁથ્સરસ્ય સવિતુઃ । આદિત્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ।
રશ્મયો વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 68 ॥
(ઋભૂણામાદિત્યાનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ષટ્ચ) (અ. 15)
અનુવાકં 16
આરોગસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । ભ્રાજસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । પટરસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । પતઙ્ગસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
સ્વર્ણરસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
જ્યોતિષીમતસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વિભાસસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
કશ્યપસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ । આપો વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 69 ॥
અનુવાકં 16
આરોગસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । ભ્રાજસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । પટરસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । પતઙ્ગસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
સ્વર્ણરસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
જ્યોતિષીમતસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વિભાસસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
કશ્યપસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ । ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ । આપો વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 69 ॥
(આરોગસ્ય દશ) (અ. 16)
અનુવાકં 17
અથ વાયો-રેકાદશ-પુરુષસ્યૈકાદશ-સ્ત્રીકસ્ય ॥
પ્રભ્રાજમાનાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વ્યવદાતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વાસુકિવૈદ્યુતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
રજતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પરુષાણાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
શ્યામાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
કપિલાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અતિલોહિતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઊર્ધ્વાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ 70 ॥
અનુવાકં 17
અથ વાયો-રેકાદશ-પુરુષસ્યૈકાદશ-સ્ત્રીકસ્ય ॥
પ્રભ્રાજમાનાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વ્યવદાતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વાસુકિવૈદ્યુતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
રજતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પરુષાણાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
શ્યામાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
કપિલાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અતિલોહિતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઊર્ધ્વાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ॥ 70 ॥
અવપતન્તાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વૈદ્યુતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પ્રભ્રાજમાનીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વ્યવદાતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વાસુકિવૈદ્યુતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
રજતાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પરુષાણાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
શ્યામાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
કપિલાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અતિલોહિતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઊર્ધ્વાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અવપતન્તીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વૈદ્યુતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ।
રૂપાણિ વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 71 ॥
વૈદ્યુતાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પ્રભ્રાજમાનીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વ્યવદાતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વાસુકિવૈદ્યુતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
રજતાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પરુષાણાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
શ્યામાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
કપિલાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અતિલોહિતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઊર્ધ્વાનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અવપતન્તીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વૈદ્યુતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ।
રૂપાણિ વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 71 ॥
(ઊર્ધ્વાનાગ્ં રુદ્રાણાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભા - ન્યતિલોહિતીનાગ્ં રુદ્રાણીનાગ્ સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ પઞ્ચ ચ) (અ. 17)
અનુવાકં 18
અથાગ્નેરષ્ટ પુરુષસ્ય ॥ અગ્નેઃ પૂર્વ-દિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
જાતવેદસ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
સહોજસો દક્ષિણ-દિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અજિરાપ્રભવ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વૈશ્વાનરસ્યાપરદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
નર્યાપસ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પઙ્ક્તિરાધસ ઉદગ્દિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વિસર્પિણ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ( ) । દિશો વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 72 ॥
અનુવાકં 18
અથાગ્નેરષ્ટ પુરુષસ્ય ॥ અગ્નેઃ પૂર્વ-દિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
જાતવેદસ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
સહોજસો દક્ષિણ-દિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
અજિરાપ્રભવ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વૈશ્વાનરસ્યાપરદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
નર્યાપસ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
પઙ્ક્તિરાધસ ઉદગ્દિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
વિસર્પિણ ઉપદિશ્યસ્ય સ્થાને સ્વતેજસા ભાનિ ।
ઔ-મ્ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ( ) । દિશો વો મિથુન-મ્મા નો મિથુનગ્ં રીઢ્વમ્ ॥ 72 ॥
(સ્વરેક-ઞ્ચ) (અ. 18)
(એત-દ્રશ્મય આપો રૂપાણિ દિશઃ પઞ્ચ)
અનુવાકં 19
દક્ષિણપૂર્વ-સ્યાન્દિશિ વિસર્પી નરકઃ । તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
દક્ષિણા-પરસ્યા-ન્દિશ્ય વિસર્પી નરકઃ ।
તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
ઉત્તર-પૂર્વસ્યા-ન્દિશિ વિષાદી નરકઃ ।
તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
ઉત્તરા-પરસ્યા-ન્દિશ્ય વિષાદી નરકઃ ।
તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
આયસ્મિન્ થ્સપ્તવાસવા સ્તિષ્ઠન્તિ સ્વારુહો યથા । ઋષિર્હ દીર્ઘશ્રુત્તમ ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મો અતિથિઃ ॥ ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો યા તે જનેષુ પઞ્ચસુ । ઇન્દ્ર તાનિ ત આ વૃણે ॥ વિત્યેતે ॥ 73 ॥
(એત-દ્રશ્મય આપો રૂપાણિ દિશઃ પઞ્ચ)
અનુવાકં 19
દક્ષિણપૂર્વ-સ્યાન્દિશિ વિસર્પી નરકઃ । તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
દક્ષિણા-પરસ્યા-ન્દિશ્ય વિસર્પી નરકઃ ।
તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
ઉત્તર-પૂર્વસ્યા-ન્દિશિ વિષાદી નરકઃ ।
તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
ઉત્તરા-પરસ્યા-ન્દિશ્ય વિષાદી નરકઃ ।
તસ્માન્નઃ પરિપાહિ ॥
આયસ્મિન્ થ્સપ્તવાસવા સ્તિષ્ઠન્તિ સ્વારુહો યથા । ઋષિર્હ દીર્ઘશ્રુત્તમ ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મો અતિથિઃ ॥ ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો યા તે જનેષુ પઞ્ચસુ । ઇન્દ્ર તાનિ ત આ વૃણે ॥ વિત્યેતે ॥ 73 ॥
(દક્ષિણપૂર્વસ્યા-ન્નવ) (અ. 19)
અનુવાકં 20
ઇન્દ્ર ઘોષા વો વસુભિઃ પુરસ્તા-દુપદધતામ્ ।
મનોજવસો વઃ પિતૃભિ-ર્દક્ષિણત ઉપદધતામ્ ।
પ્રચેતા વો રુદ્રૈઃ પશ્ચા-દુપદધતામ્ ।
વિશ્વકર્મા વ આદિત્યૈ-રુત્તરત ઉપદધતામ્ ।
ત્વષ્ટા વો રૂપૈ-રુપરિષ્ટા-દુપદધતામ્ । સઞ્જ્ઞાનં-વઃ ઁપશ્ચાદિતિ ॥ આદિત્ય-સ્સર્વો-ઽગ્નિઃ પૃથિવ્યામ્ । વાયુરન્તરિક્ષે । સૂર્યો દિવિ ।
ચન્દ્રમા દિક્ષુ । નક્ષત્રાણિ સ્વલોકે ॥ એવા હ્યેવ । એવા હ્યગ્ને । એવા હિ વાયો । એવા હીન્દ્ર । એવા હિ પૂષન્ન્ । એવા હિ દેવાઃ ॥ 74 ॥
અનુવાકં 20
ઇન્દ્ર ઘોષા વો વસુભિઃ પુરસ્તા-દુપદધતામ્ ।
મનોજવસો વઃ પિતૃભિ-ર્દક્ષિણત ઉપદધતામ્ ।
પ્રચેતા વો રુદ્રૈઃ પશ્ચા-દુપદધતામ્ ।
વિશ્વકર્મા વ આદિત્યૈ-રુત્તરત ઉપદધતામ્ ।
ત્વષ્ટા વો રૂપૈ-રુપરિષ્ટા-દુપદધતામ્ । સઞ્જ્ઞાનં-વઃ ઁપશ્ચાદિતિ ॥ આદિત્ય-સ્સર્વો-ઽગ્નિઃ પૃથિવ્યામ્ । વાયુરન્તરિક્ષે । સૂર્યો દિવિ ।
ચન્દ્રમા દિક્ષુ । નક્ષત્રાણિ સ્વલોકે ॥ એવા હ્યેવ । એવા હ્યગ્ને । એવા હિ વાયો । એવા હીન્દ્ર । એવા હિ પૂષન્ન્ । એવા હિ દેવાઃ ॥ 74 ॥
દિક્ષુ સપ્ત ચ) (અ. 20)
અનુવાકં 21
આપમાપામપ-સ્સર્વાઃ । અસ્મા-દસ્માદિતો-ઽમુતઃ ।
અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ । સહ સઞ્ચસ્કરર્ધિયા ॥
વાય્વશ્વા રશ્મિ પતયઃ । મરીચ્યાત્માનો અદ્રુહઃ ।
દેવી ર્ભુવન સૂવરીઃ । પુત્રવત્ત્વાય મે સુત ॥
મહાનામ્ની-ર્મહામાનાઃ । મહસો મહસસ્સ્વઃ ॥ 75 ॥
અનુવાકં 21
આપમાપામપ-સ્સર્વાઃ । અસ્મા-દસ્માદિતો-ઽમુતઃ ।
અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ । સહ સઞ્ચસ્કરર્ધિયા ॥
વાય્વશ્વા રશ્મિ પતયઃ । મરીચ્યાત્માનો અદ્રુહઃ ।
દેવી ર્ભુવન સૂવરીઃ । પુત્રવત્ત્વાય મે સુત ॥
મહાનામ્ની-ર્મહામાનાઃ । મહસો મહસસ્સ્વઃ ॥ 75 ॥
દેવીઃ પર્જન્ય સૂવરીઃ । પુત્રવત્ત્વાય મે સુત ॥
અપાશ્ન્યુષ્ણિ-મપા રક્ષઃ । અપાશ્ન્યુષ્ણિ-મપા રઘમ્ । અપાઘ્રામપ ચાવર્તિમ્ । અપ દેવીરિતો હિત ॥
વજ્ર-ન્દેવીરજીતાગ્શ્ચ । ભુવન-ન્દેવ સૂવરીઃ । આદિત્યાનદિતિ-ન્દેવીમ્ । યોનિનોર્ધ્વ-મુદીષત ॥ 76 ॥
અપાશ્ન્યુષ્ણિ-મપા રક્ષઃ । અપાશ્ન્યુષ્ણિ-મપા રઘમ્ । અપાઘ્રામપ ચાવર્તિમ્ । અપ દેવીરિતો હિત ॥
વજ્ર-ન્દેવીરજીતાગ્શ્ચ । ભુવન-ન્દેવ સૂવરીઃ । આદિત્યાનદિતિ-ન્દેવીમ્ । યોનિનોર્ધ્વ-મુદીષત ॥ 76 ॥
ભદ્ર-ઙ્કર્ણેભિ-શ્શૃણુયામ દેવાઃ ।
ભદ્ર-મ્પશ્યેમાક્ષભિ-ર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈ સ્તુષ્ટુવાગ્ં સસ્તનૂભિઃ ।
વ્યશેમ દેવહિતં-યઁદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ । સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ । સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ । સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિ-ર્દધાતુ ॥ કેતવો અરુણાસશ્ચ । ઋષયો વાતરશનાઃ( ) । પ્રતિષ્ઠાગ્ં શતધા હિ । સમાહિતાસો સહસ્રધાયસમ્ ॥ શિવા ન-શ્શન્તમા ભવન્તુ । દિવ્યા આપ ઓષધયઃ ॥ સુમૃડીકા સરસ્વતિ । માતે વ્યોમ સન્દૃશિ ॥ 77 ॥
ભદ્ર-મ્પશ્યેમાક્ષભિ-ર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈ સ્તુષ્ટુવાગ્ં સસ્તનૂભિઃ ।
વ્યશેમ દેવહિતં-યઁદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ । સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ । સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ । સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિ-ર્દધાતુ ॥ કેતવો અરુણાસશ્ચ । ઋષયો વાતરશનાઃ( ) । પ્રતિષ્ઠાગ્ં શતધા હિ । સમાહિતાસો સહસ્રધાયસમ્ ॥ શિવા ન-શ્શન્તમા ભવન્તુ । દિવ્યા આપ ઓષધયઃ ॥ સુમૃડીકા સરસ્વતિ । માતે વ્યોમ સન્દૃશિ ॥ 77 ॥
(સ્વ - રુદીષત - વાતરશના-ષ્ષટ્ચ) (અ. 21)
અનુવાકં 22
યો-ઽપા-મ્પુષ્પં-વેઁદ । પુષ્પવા-ન્પ્રજાવા-ન્પશુમા-ન્ભવતિ । ચન્દ્રમા વા અપા-મ્પુષ્પમ્ । પુષ્પવા-ન્પ્રજાવા-ન્પશુમા-ન્ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । અગ્નિર્વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । યો-ઽગ્નેરાયતનં-વેઁદ ॥ 78 ॥
અનુવાકં 22
યો-ઽપા-મ્પુષ્પં-વેઁદ । પુષ્પવા-ન્પ્રજાવા-ન્પશુમા-ન્ભવતિ । ચન્દ્રમા વા અપા-મ્પુષ્પમ્ । પુષ્પવા-ન્પ્રજાવા-ન્પશુમા-ન્ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । અગ્નિર્વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । યો-ઽગ્નેરાયતનં-વેઁદ ॥ 78 ॥
આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વા અગ્નેરાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ ।
વાયુર્વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ।
યો વાયોરાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ ॥ 79 ॥
વાયુર્વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ।
યો વાયોરાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ ॥ 79 ॥
આપો વૈ વાયોરાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । અસૌ વૈ તપન્નપા-માયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । યો-ઽમુષ્ય-તપત આયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । આપોવા અમુષ્ય-તપત આયતનમ્ ॥ 80 ॥
આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । ચન્દ્રમા વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ।
યશ્ચન્દ્રમસ આયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ ચન્દ્રમસ આયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ॥ 81 ॥
યશ્ચન્દ્રમસ આયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ ચન્દ્રમસ આયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ॥ 81 ॥
ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । નક્ષત્રાણિ વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । યો નક્ષત્રાણા-માયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ નક્ષત્રાણા-માયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ 82 ॥
ય એવં-વેઁદ ॥ 82 ॥
યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ । આયતનવા-ન્ભવતિ । પર્જન્યો વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ ।
યઃ પર્જન્ય-સ્યાયતનં-વેઁદ ।
આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ પર્જન્ય-સ્યાયતનમ્ ।
આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ ॥ 83 ॥
યઃ પર્જન્ય-સ્યાયતનં-વેઁદ ।
આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ પર્જન્ય-સ્યાયતનમ્ ।
આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ યો-ઽપામાયતનં-વેઁદ ॥ 83 ॥
આયતનવા-ન્ભવતિ । સંવઁથ્સરો વા અપામાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । ય-સ્સંવઁથ્સર-સ્યાયતનં-વેઁદ ।
આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ સંવઁથ્સર-સ્યાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥
યો-ઽફ્સુ નાવ-મ્પ્રતિષ્ઠિતાં-વેઁદ । પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ ॥ 84 ॥
આયતનવા-ન્ભવતિ । આપો વૈ સંવઁથ્સર-સ્યાયતનમ્ । આયતનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥
યો-ઽફ્સુ નાવ-મ્પ્રતિષ્ઠિતાં-વેઁદ । પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ ॥ 84 ॥
ઇમે વૈ લોકા અફ્સુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । તદેષા-ઽભ્યનૂક્તા ॥
અપાગ્ં રસમુદયગ્ંસન્ન્ । સૂર્યે શુક્રગ્ં સમાભૃતમ્ । અપાગ્ં રસસ્ય યો રસઃ । તં-વોઁ ગૃહ્ણા-મ્યુત્તમમિતિ ॥ ઇમે વૈ લોકા અપાગ્ં રસઃ । તે-ઽમુષ્મિ-ન્નાદિત્યે સમાભતાઃ ॥
જાનુદઘ્ની-મુત્તર-વેદીઙ્ખાત્વા । અપા-મ્પૂરયિત્વા ગુલ્ફદઘ્નમ્ ॥ 85 ॥
અપાગ્ં રસમુદયગ્ંસન્ન્ । સૂર્યે શુક્રગ્ં સમાભૃતમ્ । અપાગ્ં રસસ્ય યો રસઃ । તં-વોઁ ગૃહ્ણા-મ્યુત્તમમિતિ ॥ ઇમે વૈ લોકા અપાગ્ં રસઃ । તે-ઽમુષ્મિ-ન્નાદિત્યે સમાભતાઃ ॥
જાનુદઘ્ની-મુત્તર-વેદીઙ્ખાત્વા । અપા-મ્પૂરયિત્વા ગુલ્ફદઘ્નમ્ ॥ 85 ॥
પુષ્કરપર્ણૈઃ પુષ્કરદણ્ડૈઃ પુષ્કરૈશ્ચ સગ્ગ્સ્તીર્ય । તસ્મિન્ વિહાયસે । અગ્નિ-મ્પ્રણીયોપ-સમાધાય ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
કસ્મા-ત્પ્રણીતે-ઽય-મગ્નિશ્ચીયતે । સાઃ પ્રણીતે-ઽયમફ્સુ હ્યયઞ્ચીયતે ।
અસૌ ભુવને-ઽપ્ય-નાહિતાગ્નિ-રેતાઃ ।
તમભિત એતા અબીષ્ટકા ઉપદધાતિ ॥
અગ્નિહોત્રે દર્શપૂર્ણ-માસયોઃ ।
પશુબન્ધે ચાતુર્માસ્યેષુ ॥ 86 ॥
કસ્મા-ત્પ્રણીતે-ઽય-મગ્નિશ્ચીયતે । સાઃ પ્રણીતે-ઽયમફ્સુ હ્યયઞ્ચીયતે ।
અસૌ ભુવને-ઽપ્ય-નાહિતાગ્નિ-રેતાઃ ।
તમભિત એતા અબીષ્ટકા ઉપદધાતિ ॥
અગ્નિહોત્રે દર્શપૂર્ણ-માસયોઃ ।
પશુબન્ધે ચાતુર્માસ્યેષુ ॥ 86 ॥
અથો આહુઃ । સર્વેષુ યજ્ઞક્રતુષ્વિતિ ॥
એતદ્ધ સ્મ વા આહુ-શ્શણ્ડિલાઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ સત્રિય-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ ।
સંવઁથ્સર-મ્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે । સાવિત્ર-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । અમુમાદિત્ય-મ્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ 87 ॥
એતદ્ધ સ્મ વા આહુ-શ્શણ્ડિલાઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ સત્રિય-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ ।
સંવઁથ્સર-મ્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે । સાવિત્ર-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । અમુમાદિત્ય-મ્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ 87 ॥
નાચિકેત-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । પ્રાણા-ન્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે । ચાતુર્હોત્રિય-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । બ્રહ્મ પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
વૈશ્વસૃજ-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । શરીર-મ્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ઉપાનુવાક્યમાશુ-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ ॥ 88 ॥
વૈશ્વસૃજ-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । શરીર-મ્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ઉપાનુવાક્યમાશુ-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ ॥ 88 ॥
ઇમાન્ ઁલોકા-ન્પ્રત્યક્ષેણ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ઇમમારુણ-કેતુક-મગ્નિઞ્ચિન્વાન ઇતિ । ય એવાસૌ ।
ઇતશ્ચા-મુતશ્ચા-વ્યતીપાતી । તમિતિ ॥ યો-ઽગ્નેર્મિથૂયા વેદ । મિથુનવા-ન્ભવતિ । આપો વા અગ્નેર્મિથૂયાઃ ।
મિથુનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 89 ॥
ઇમમારુણ-કેતુક-મગ્નિઞ્ચિન્વાન ઇતિ । ય એવાસૌ ।
ઇતશ્ચા-મુતશ્ચા-વ્યતીપાતી । તમિતિ ॥ યો-ઽગ્નેર્મિથૂયા વેદ । મિથુનવા-ન્ભવતિ । આપો વા અગ્નેર્મિથૂયાઃ ।
મિથુનવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 89 ॥
(વેદ - ભવ - ત્યાયતનં - ભવતિ - વેદ - વેદ - તિષ્ઠતિ - ગુલ્ફદઘ્નં - ચાતુર્માસ્યે - ષ્વમુમાદિત્ય-મ્પ્રત્યક્ષેણ કમગ્નિ-ઞ્ચિનુત - ઉપાનુવાક્યમાશુમગ્નિ-ઞ્ચિન્વાનો - મિથૂયા મિથુનવા-ન્ભવત્યેક-ઞ્ચ) (અ. 22)
(પુષ્પમગ્નિર્વાયુરસૌ વૈ તપઞ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણિ પર્જન્યઃ સંવઁથ્સરો યો-ઽફ્સુ નાવમેતદ્ધ સ્મ વૈ સત્રિયગ્ં સંવઁથ્સરગ્ં સાવિત્રમમુ-ન્નાચિકેત-મ્પ્રાણાગ્શ્ચાતુર્હોત્રિય-મ્બ્રહ્મ વૈશ્વસૃજગ્ં શરીરમુપાનુવાક્યમાશુમિમાન્ ઁલોકાનિમમારુણકેતુકં-યઁ એવાસૌ)
અનુવાકં 23
આપો વા ઇદમાસન્-થ્સલિલમેવ ।
સ પ્રજાપતિરેકઃ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્ ।
તસ્યાન્ત-ર્મનસિ કામ-સ્સમવર્તત । ઇદગ્ં સૃજેયમિતિ । તસ્માદ્ય-ત્પુરુષો મનસા-ઽભિગચ્છતિ । તદ્વાચા વદતિ ।
તત્કર્મણા કરોતિ । તદેષા ઽભ્યનૂક્તા ॥ કામસ્તદગ્રે સમવર્તતાધિ । મનસો રેતઃ પ્રથમં-યઁદાસીત્ ॥ 90 ॥
(પુષ્પમગ્નિર્વાયુરસૌ વૈ તપઞ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણિ પર્જન્યઃ સંવઁથ્સરો યો-ઽફ્સુ નાવમેતદ્ધ સ્મ વૈ સત્રિયગ્ં સંવઁથ્સરગ્ં સાવિત્રમમુ-ન્નાચિકેત-મ્પ્રાણાગ્શ્ચાતુર્હોત્રિય-મ્બ્રહ્મ વૈશ્વસૃજગ્ં શરીરમુપાનુવાક્યમાશુમિમાન્ ઁલોકાનિમમારુણકેતુકં-યઁ એવાસૌ)
અનુવાકં 23
આપો વા ઇદમાસન્-થ્સલિલમેવ ।
સ પ્રજાપતિરેકઃ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્ ।
તસ્યાન્ત-ર્મનસિ કામ-સ્સમવર્તત । ઇદગ્ં સૃજેયમિતિ । તસ્માદ્ય-ત્પુરુષો મનસા-ઽભિગચ્છતિ । તદ્વાચા વદતિ ।
તત્કર્મણા કરોતિ । તદેષા ઽભ્યનૂક્તા ॥ કામસ્તદગ્રે સમવર્તતાધિ । મનસો રેતઃ પ્રથમં-યઁદાસીત્ ॥ 90 ॥
સતો બન્ધુમસતિ નિરવિન્દન્ન્ । હૃદિ પ્રતીષ્યા કવયો મનીષેતિ ॥ ઉપૈનન્તદુપનમતિ । ય-ત્કામો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ સ તપો-ઽતપ્યત ।
સ તપસ્તપ્ત્વા । શરીરમધૂનુત । તસ્ય ય-ન્માગ્ંસમાસીત્ । તતો-ઽરુણાઃ કેતવો વાતરશના ઋષય ઉદતિષ્ઠન્ન્ ॥ 91 ॥
સ તપસ્તપ્ત્વા । શરીરમધૂનુત । તસ્ય ય-ન્માગ્ંસમાસીત્ । તતો-ઽરુણાઃ કેતવો વાતરશના ઋષય ઉદતિષ્ઠન્ન્ ॥ 91 ॥
યે નખાઃ । તે વૈખાનસાઃ । યે વાલાઃ । તે વાલખિલ્યાઃ । યો રસઃ । સો-ઽપામ્ ॥ અન્તરતઃ કૂર્મ-મ્ભૂતગ્ં સર્પન્તમ્ । તમબ્રવીત્ । મમ વૈ ત્વં-માગ્ંસા । સમભૂત્ ॥ 92 ॥
નેત્યબ્રવીત્ । પૂર્વમેવાહ-મિહાસમિતિ । તત્પુરુષસ્ય પુરુષત્વમ્ । સ સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ । સહસ્રાક્ષ-સ્સહસ્રપાત્ । ભૂત્વોદતિષ્ઠત્ । તમબ્રવીત્ । ત્વં-વૈઁ પૂર્વગ્ં સમભૂઃ ।
ત્વમિદ-મ્પૂર્વઃ કુરુષ્વેતિ ॥ સ ઇત આદાયાપઃ ॥ 93 ॥
ત્વમિદ-મ્પૂર્વઃ કુરુષ્વેતિ ॥ સ ઇત આદાયાપઃ ॥ 93 ॥
અઞ્જલિના પુરસ્તા-દુપાદધાત્ । એવા હ્યેવેતિ ।
તત આદિત્ય ઉદતિષ્ઠત્ । સા પ્રાચી દિક્ ॥
અથારુણઃ કેતુ-ર્દક્ષિણત ઉપાદધાત્ । એવા હ્યગ્ન ઇતિ । તતો વા અગ્નિરુદતિષ્ઠત્ । સા દક્ષિણા દિક્ । અથારુણઃ કેતુઃ પશ્ચાદુપાદધાત્ ।
એવા હિ વાયો ઇતિ ॥ 94 ॥
તત આદિત્ય ઉદતિષ્ઠત્ । સા પ્રાચી દિક્ ॥
અથારુણઃ કેતુ-ર્દક્ષિણત ઉપાદધાત્ । એવા હ્યગ્ન ઇતિ । તતો વા અગ્નિરુદતિષ્ઠત્ । સા દક્ષિણા દિક્ । અથારુણઃ કેતુઃ પશ્ચાદુપાદધાત્ ।
એવા હિ વાયો ઇતિ ॥ 94 ॥
તતો વાયુરુદતિષ્ઠત્ । સા પ્રતીચી દિક્ ।
અથારુણઃ કેતુ-રુત્તરત ઉપાદધાત્ । એવા હીન્દ્રેતિ ।
તતો વા ઇન્દ્ર ઉદતિષ્ઠત્ । સોદીચી દિક્ ।
અથારુણઃ કેતુ-ર્મદ્ધ્ય ઉપાદધાત્ । એવા હિ પૂષન્નિતિ । તતો વૈ પૂષોદતિષ્ઠત્ । સેયન્દિક્ ॥ 95 ॥
અથારુણઃ કેતુ-રુત્તરત ઉપાદધાત્ । એવા હીન્દ્રેતિ ।
તતો વા ઇન્દ્ર ઉદતિષ્ઠત્ । સોદીચી દિક્ ।
અથારુણઃ કેતુ-ર્મદ્ધ્ય ઉપાદધાત્ । એવા હિ પૂષન્નિતિ । તતો વૈ પૂષોદતિષ્ઠત્ । સેયન્દિક્ ॥ 95 ॥
અથારુણઃ કેતુરુપરિષ્ટા-દુપાદધાત્ । એવા હિ દેવા ઇતિ । તતો દેવ મનુષ્યાઃ પિતરઃ । ગન્ધર્વા-ફ્સરસ શ્ચોદ-તિષ્ઠન્ન્ ।
સોર્ધ્વા દિક્ ॥ યા વિપ્રુષો વિપરાપતન્ન્ ।
તાભ્યો-ઽસુરા રક્ષાગ્ંસિ પિશાચાશ્ચો-દતિષ્ઠન્ન્ । તસ્માત્તે પરાભવન્ન્ । વિપ્રુડ્ભ્યો હિ તે સમભવન્ન્ ॥ તદેષા-ઽભ્યનૂક્તા ॥ 96 ॥
સોર્ધ્વા દિક્ ॥ યા વિપ્રુષો વિપરાપતન્ન્ ।
તાભ્યો-ઽસુરા રક્ષાગ્ંસિ પિશાચાશ્ચો-દતિષ્ઠન્ન્ । તસ્માત્તે પરાભવન્ન્ । વિપ્રુડ્ભ્યો હિ તે સમભવન્ન્ ॥ તદેષા-ઽભ્યનૂક્તા ॥ 96 ॥
આપો હ ય-દ્બૃહતી-ર્ગર્ભમાયન્ન્ । દક્ષ-ન્દધાના જનયન્તી-સ્સ્વયમ્ભુમ્ । તત ઇમે-ઽદ્ધ્ય-સૃજ્યન્ત સર્ગાઃ । અદ્ભ્યો વા ઇદગ્ં સમભૂત્ ।
તસ્માદિદગ્ં સર્વ-મ્બ્રહ્મ સ્વયભ્વિન્તિ ॥
તસ્માદિદગ્ં સર્વગ્ં શિથિલ-મિવા ધ્રુવ-મિવાભવત્ ॥ પ્રજાપતિ-ર્વાવ તત્ । આત્મના-ઽઽત્માનં-વિઁધાય ।
તદેવાનુ પ્રાવિશત્ ॥ તદેષા-ઽભ્યનૂક્તા ॥ 97 ॥
તસ્માદિદગ્ં સર્વ-મ્બ્રહ્મ સ્વયભ્વિન્તિ ॥
તસ્માદિદગ્ં સર્વગ્ં શિથિલ-મિવા ધ્રુવ-મિવાભવત્ ॥ પ્રજાપતિ-ર્વાવ તત્ । આત્મના-ઽઽત્માનં-વિઁધાય ।
તદેવાનુ પ્રાવિશત્ ॥ તદેષા-ઽભ્યનૂક્તા ॥ 97 ॥
વિધાય લોકાન્. વિધાય ભૂતાનિ । વિધાય સર્વાઃ પ્રદિશો દિશશ્ચ । પ્રજાપતિઃ પ્રથમજા ઋતસ્ય । આત્મના-ઽઽત્મા-નમભિ-સંવિઁવેશેતિ ॥
સર્વમેવેદમાપ્ત્વા । સર્વ-મવરુદ્ધ્ય । તદેવાનુ પ્રવિશતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 98 ॥
સર્વમેવેદમાપ્ત્વા । સર્વ-મવરુદ્ધ્ય । તદેવાનુ પ્રવિશતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 98 ॥
(આસી - દતિષ્ઠન્ - નભૂ - દપો - વાયો ઇતિ - સેય-ન્દિગ - ભ્યનૂક્તા - ઽભ્યનૂક્તા -+-ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 23)
અનુવાકં 24
ચતુષ્ટય્ય આપો ગૃહ્ણાતિ । ચત્વારિ વા અપાગ્ં રૂપાણિ । મેઘો વિદ્યુત્ । સ્તનયિત્નુ-ર્વૃષ્ટિઃ । તાન્યેવા વરુન્ધે ॥ આતપતિ વર્ષ્યા ગૃહ્ણાતિ ।
તાઃ પુરસ્તા-દુપદધાતિ । એતા વૈ બ્રહ્મવર્ચસ્યા આપઃ । મુખત એવ બ્રહ્મવર્ચસ-મવરુન્ધે ।
તસ્મા-ન્મુખતો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ ॥ 99 ॥
અનુવાકં 24
ચતુષ્ટય્ય આપો ગૃહ્ણાતિ । ચત્વારિ વા અપાગ્ં રૂપાણિ । મેઘો વિદ્યુત્ । સ્તનયિત્નુ-ર્વૃષ્ટિઃ । તાન્યેવા વરુન્ધે ॥ આતપતિ વર્ષ્યા ગૃહ્ણાતિ ।
તાઃ પુરસ્તા-દુપદધાતિ । એતા વૈ બ્રહ્મવર્ચસ્યા આપઃ । મુખત એવ બ્રહ્મવર્ચસ-મવરુન્ધે ।
તસ્મા-ન્મુખતો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ ॥ 99 ॥
કૂપ્યા ગૃહ્ણાતિ । તા દક્ષિણત ઉપદધાતિ । એતા વૈ તેજસ્વિનીરાપઃ । તેજ એવાસ્ય દક્ષિણતો દધાતિ । તસ્મા-દ્દક્ષિણોર્ધ ઽસ્તેજસ્વિતરઃ ॥
સ્થાવરા ગૃહ્ણાતિ । તાઃ પશ્ચાદુપદધાતિ । પ્રતિષ્ઠિતા વૈ સ્થાવરાઃ ।
પશ્ચાદેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ વહન્તી-ર્ગૃહ્ણાતિ ॥ 100 ॥
સ્થાવરા ગૃહ્ણાતિ । તાઃ પશ્ચાદુપદધાતિ । પ્રતિષ્ઠિતા વૈ સ્થાવરાઃ ।
પશ્ચાદેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ વહન્તી-ર્ગૃહ્ણાતિ ॥ 100 ॥
તા ઉત્તરત ઉપદધાતિ । ઓજસા વા એતા વહન્તીરિવો-દ્ગતીરિવ આકૂજતીરિવ ધાવન્તીઃ । ઓજ એવાસ્યોત્તરતો દધાતિ । તસ્માદુત્તરો-ઽદ્ધ ઓજસ્વિતરઃ ॥ સભાંર્યા ગૃહ્ણાતિ ।
તા મદ્ધ્ય ઉપદધાતિ । ઇયં-વૈઁ સભાંર્યાઃ । અસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ પલ્વલ્યા ગૃહ્ણાતિ । તા ઉપરિષ્ટા-દુપાદધાતિ ॥ 101 ॥
તા મદ્ધ્ય ઉપદધાતિ । ઇયં-વૈઁ સભાંર્યાઃ । અસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ પલ્વલ્યા ગૃહ્ણાતિ । તા ઉપરિષ્ટા-દુપાદધાતિ ॥ 101 ॥
અસૌ વૈ પલ્વલ્યાઃ । અમુષ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ દિક્ષૂપદધાતિ । દિક્ષુ વા આપઃ । અન્નં-વાઁ આપઃ । અદ્ભ્યો વા અન્નઞ્જાયતે । યદેવાદ્ભ્યો-ઽન્ન-ઞ્જાયતે । તદવરુન્ધે ॥ તં-વાઁ એતમરુણાઃ કેતવો વાતરશના ઋષયો-ઽચિન્વન્ન્ । તસ્મા-દારુણ કેતુકઃ ॥ તદેષા-ઽભ્યનૂક્તા ॥ કેતવો અરુણાસશ્ચ । ઋષયો વાતરશનાઃ ।
પ્રતિષ્ઠાગ્ં શતધા હિ । સમાહિતાસો સહસ્રધાયસમિતિ ॥ શતશશ્ચૈવ ઽસહસ્રશશ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ । ય એતમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ય ઉચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 102 ॥
પ્રતિષ્ઠાગ્ં શતધા હિ । સમાહિતાસો સહસ્રધાયસમિતિ ॥ શતશશ્ચૈવ ઽસહસ્રશશ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ । ય એતમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ય ઉચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 102 ॥
(બ્રહ્મવર્ચસિતરો - વહન્તી-ર્ગૃહ્ણાતિ - તા ઉપરિષ્ટાદુપાદધા - ત્યારુણકેતુકો-ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 24)
અનુવાકં 25
જાનુદઘ્ની-મુત્તરવેદીઙ્ખાત્વા । અપા-મ્પૂરયતિ । અપાગ્ં સર્વત્વાય । પુષ્કરપર્ણગ્ં રુક્મ-મ્પુરુષ-મિત્યુપદધાતિ । તપો વૈ પુષ્કરપર્ણમ્ ।
સત્યગ્ં રુક્મઃ । અમૃત-મ્પુરુષઃ । એતાવદ્વા વાસ્તિ । યાવદેતત્ । યાવદેવાસ્તિ ॥ 103 ॥
અનુવાકં 25
જાનુદઘ્ની-મુત્તરવેદીઙ્ખાત્વા । અપા-મ્પૂરયતિ । અપાગ્ં સર્વત્વાય । પુષ્કરપર્ણગ્ં રુક્મ-મ્પુરુષ-મિત્યુપદધાતિ । તપો વૈ પુષ્કરપર્ણમ્ ।
સત્યગ્ં રુક્મઃ । અમૃત-મ્પુરુષઃ । એતાવદ્વા વાસ્તિ । યાવદેતત્ । યાવદેવાસ્તિ ॥ 103 ॥
તદવરુન્ધે ॥ કૂર્મમુપદધાતિ । અપામેવ મેધમવરુન્ધે । અથો સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ આપમાપામપ-સ્સર્વાઃ ।
અસ્માદસ્મા દિતો-ઽમુતઃ । અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ ।
સહ સઞ્ચસ્કરર્ધિયા ઇતિ । વાય્વશ્વા રશ્મિપતયઃ । મરીચ્યાત્માનો અદ્રુહઃ । દેવી-ર્ભુવન સૂવરીઃ । પુત્રવત્વાય મે સુત ॥ લોક-મ્પૃણચ્છિદ્ર-મ્પૃણ ॥ 104 ॥
અસ્માદસ્મા દિતો-ઽમુતઃ । અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ ।
સહ સઞ્ચસ્કરર્ધિયા ઇતિ । વાય્વશ્વા રશ્મિપતયઃ । મરીચ્યાત્માનો અદ્રુહઃ । દેવી-ર્ભુવન સૂવરીઃ । પુત્રવત્વાય મે સુત ॥ લોક-મ્પૃણચ્છિદ્ર-મ્પૃણ ॥ 104 ॥
યાસ્તિસ્રઃ પરમજાઃ ॥ ) (શોર્ત્ અન્-દ્લોન્ગ્fઓરં અરે થે સમે ઇ-ન્તિ ॥ પઞ્ચ ચિતય ઉપદધાતિ । પાઙ્ક્ત-ઽગ્નિઃ । યાવાનેવાગ્નિઃ । તઞ્ચિનુતે ॥
લોક-મ્પૃણયા દ્વિતીયા-મુપદધાતિ ।
પઞ્ચપદા વૈ વિરાટ્ । તસ્યા વા ઇય-મ્પાદઃ । અન્તરિક્ષ-મ્પાદઃ । દ્યૌઃ પાદઃ । દિશઃ પાદઃ । પરોરજાઃ પાદઃ ॥ વિરાજ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
ય એતમગ્નિઞ્ચિનુતે । ય ઉચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 105 ॥
લોક-મ્પૃણયા દ્વિતીયા-મુપદધાતિ ।
પઞ્ચપદા વૈ વિરાટ્ । તસ્યા વા ઇય-મ્પાદઃ । અન્તરિક્ષ-મ્પાદઃ । દ્યૌઃ પાદઃ । દિશઃ પાદઃ । પરોરજાઃ પાદઃ ॥ વિરાજ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
ય એતમગ્નિઞ્ચિનુતે । ય ઉચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 105 ॥
(અસ્તિ - પૃણા - ન્તરિક્ષ-મ્પાદ-ષ્ષટ્ચ) (અ. 25)
અનુવાકં 26
અગ્નિ-મ્પ્રણીયોપ-સમાધાય । તમભિત એતા અબીષ્ટકા ઉપદધાતિ । અગ્નિહોત્રે દર્શપૂર્ણ-માસયોઃ । પશુબન્ધે ચાતુર્માસ્યેષુ ।
અથો આહુઃ । સર્વેષુ યજ્ઞક્રતુષ્વિતિ ॥
અથ હસ્મા હારુણ-સ્સ્વાયમ્ભુવઃ ।
સાવિત્ર-સ્સર્વો-ઽગ્નિ-રિત્યનનુષઙ્ગ-મ્મન્યામહે ।
નાના વા એતેષાં-વીઁર્યાણિ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ 106 ॥
અનુવાકં 26
અગ્નિ-મ્પ્રણીયોપ-સમાધાય । તમભિત એતા અબીષ્ટકા ઉપદધાતિ । અગ્નિહોત્રે દર્શપૂર્ણ-માસયોઃ । પશુબન્ધે ચાતુર્માસ્યેષુ ।
અથો આહુઃ । સર્વેષુ યજ્ઞક્રતુષ્વિતિ ॥
અથ હસ્મા હારુણ-સ્સ્વાયમ્ભુવઃ ।
સાવિત્ર-સ્સર્વો-ઽગ્નિ-રિત્યનનુષઙ્ગ-મ્મન્યામહે ।
નાના વા એતેષાં-વીઁર્યાણિ ॥ કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ 106 ॥
સત્રિય મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
સાવિત્ર મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે । નાચિકેત મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ચાતુર્ હોત્રિય-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
વૈશ્વસૃજ મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ 107 ॥
સાવિત્ર મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે । નાચિકેત મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
ચાતુર્ હોત્રિય-મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ।
વૈશ્વસૃજ મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે ॥ 107 ॥
ઉપાનુવાક્ય-માશુ મગ્નિઞ્ચિન્વાનઃ । કમગ્નિઞ્ચિનુતે । ઇમમારુણ-કેતુક મગ્નિઞ્ચિન્વાન ઇતિ ॥ વૃષા વા અગ્નિઃ । વૃષાણૌ સગ્ગ્સ્ફાલયેત્ । હન્યેતાસ્ય યજ્ઞઃ । તસ્માન્નાનુષજ્યઃ ॥
સોત્તરવેદિષુ ક્રતુષુ ચિન્વીત । ઉત્તરવેદ્યાગ્ હ્યગ્નિશ્ચીયતે ॥ પ્રજાકામશ્ચિન્વીત ॥ 108 ॥
સોત્તરવેદિષુ ક્રતુષુ ચિન્વીત । ઉત્તરવેદ્યાગ્ હ્યગ્નિશ્ચીયતે ॥ પ્રજાકામશ્ચિન્વીત ॥ 108 ॥
પ્રાજાપત્યો વા એષો-ઽગ્નિઃ । પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાઃ । પ્રજાવા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ પશુકામશ્ચિન્વીત । સઞ્જ્ઞાનં-વાઁ એત-ત્પશૂનામ્ । યદાપઃ ।
પશૂનામેવ સજ્ઞાન્ને ઽગ્નિઞ્ચિનુતે । પશુમા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 109 ॥
પશૂનામેવ સજ્ઞાન્ને ઽગ્નિઞ્ચિનુતે । પશુમા-ન્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 109 ॥
વૃષ્ટિકામશ્ચિન્વીત । આપો વૈ વૃષ્ટિઃ । પર્જન્યો વર્ષુકો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ આમયાવી ચિન્વીત । આપો વૈ ભેષજમ્ । ભેષજ-મેવાસ્મૈ કરોતિ । સર્વમાયુરેતિ ॥ અભિચરગ્ગ્ શ્ચિન્વીત । વજ્રો વા આપઃ ॥ 110 ॥
વજ્રમેવ ભ્રાતૃવ્યેભ્યઃ પ્રહરતિ । સ્તૃણુત એનમ્ ॥ તેજસ્કામો યશસ્કામઃ ।
બ્રહ્મવર્ચસકામ-સ્સ્વર્ગકામશ્ચિન્વીત । એતા વદ્વા વાસ્તિ । યાવદેતત્ । યાવદેવાસ્તિ । તદવરુન્ધે ॥ તસ્યૈ તદ્વ્રતમ્ । વર્ષતિ ન ધાવેત્ ॥ 111 ॥
બ્રહ્મવર્ચસકામ-સ્સ્વર્ગકામશ્ચિન્વીત । એતા વદ્વા વાસ્તિ । યાવદેતત્ । યાવદેવાસ્તિ । તદવરુન્ધે ॥ તસ્યૈ તદ્વ્રતમ્ । વર્ષતિ ન ધાવેત્ ॥ 111 ॥
અમૃતં-વાઁ આપઃ । અમૃતસ્યા-નન્તરિત્યૈ ॥
નાફ્સુ-મૂત્રપુરીષઙ્કુર્યાત્ । ન નિષ્ઠીવેત્ । ન વિવસન-સ્સ્નાયાત્ । ગુહ્યો વા એષો-ઽગ્નિઃ ।
એતસ્યાગ્ને રનતિ દાહાય ॥ ન પુષ્કરપર્ણાનિ હિરણ્યં-વાઁ-ઽધિતિષ્ઠેત્ । એતસ્યાગ્ને-રનભ્યારોહાય ॥ ન કૂર્મસ્યાશ્ઞીયાત્ ।
નોદકસ્યા-ઘાતુકાન્યેન-મોદકાનિ ભવન્તિ । અઘાતુકા આપઃ । ય એતમગ્નિઞ્ચિનુતે । ય ઉચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 112 ॥
નાફ્સુ-મૂત્રપુરીષઙ્કુર્યાત્ । ન નિષ્ઠીવેત્ । ન વિવસન-સ્સ્નાયાત્ । ગુહ્યો વા એષો-ઽગ્નિઃ ।
એતસ્યાગ્ને રનતિ દાહાય ॥ ન પુષ્કરપર્ણાનિ હિરણ્યં-વાઁ-ઽધિતિષ્ઠેત્ । એતસ્યાગ્ને-રનભ્યારોહાય ॥ ન કૂર્મસ્યાશ્ઞીયાત્ ।
નોદકસ્યા-ઘાતુકાન્યેન-મોદકાનિ ભવન્તિ । અઘાતુકા આપઃ । ય એતમગ્નિઞ્ચિનુતે । ય ઉચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 112 ॥
(ચિનુતે - ચિનુતે - પ્રજાકામશ્ચિન્વીત - ય એવં-વેઁદા - પો - ધાવે - દશ્ઞીયાચ્ચત્વારિ ચ) (અ. 26)
અનુવાકં 27
ઇમા નુક-મ્ભુવના સીષધેમ । ઇન્દ્રશ્ચ વિશ્વેચ દેવાઃ ॥ યજ્ઞઞ્ચ નસ્તન્વઞ્ચ પ્રજાઞ્ચ । આદિત્યૈરિન્દઃ સહ સીષધાતુ ॥
આદિત્યૈરિન્દ્ર-સ્સગણો-મરુદ્ભિઃ । અસ્માક-મ્ભૂત્વવિતા તનૂનામ્ ॥ આપ્લવસ્વ પ્રપ્લવસ્વ । આણ્ડી ભવ જ મા મુહુઃ । સુખાદીન્દુઃ ખનિધનામ્ । પ્રતિમુઞ્ચસ્વ સ્વા-મ્પુરમ્ ॥ 113 ॥
અનુવાકં 27
ઇમા નુક-મ્ભુવના સીષધેમ । ઇન્દ્રશ્ચ વિશ્વેચ દેવાઃ ॥ યજ્ઞઞ્ચ નસ્તન્વઞ્ચ પ્રજાઞ્ચ । આદિત્યૈરિન્દઃ સહ સીષધાતુ ॥
આદિત્યૈરિન્દ્ર-સ્સગણો-મરુદ્ભિઃ । અસ્માક-મ્ભૂત્વવિતા તનૂનામ્ ॥ આપ્લવસ્વ પ્રપ્લવસ્વ । આણ્ડી ભવ જ મા મુહુઃ । સુખાદીન્દુઃ ખનિધનામ્ । પ્રતિમુઞ્ચસ્વ સ્વા-મ્પુરમ્ ॥ 113 ॥
મરીચય-સ્સ્વાયમ્ભુવાઃ । યે શરીરાણ્ય કલ્પયન્ન્ ।
તે તે દેહઙ્કલ્પયન્તુ । મા ચ તે ખ્યા સ્મ તીરિષત્ ॥ ઉત્તિષ્ઠત મા સ્વપ્ત । અગ્નિ-મિચ્છદ્ધ્વ-મ્ભારતાઃ । રાજ્ઞ-સ્સોમસ્ય તૃપ્તાસઃ । સૂર્યેણ સયુજોષસઃ ॥ યુવા સુવાસાઃ પરિવીત આગાત્ । સ ઉ શ્રેયા-ન્ભવતિ જાયમાનઃ । ત-ન્ધીરાસઃ કવય ઉન્નયન્તિ । સ્વાધિયો મનસા દેવયન્તઃ ॥
અષ્ટાચક્રા નવદ્વારા ॥ 114 ॥
તે તે દેહઙ્કલ્પયન્તુ । મા ચ તે ખ્યા સ્મ તીરિષત્ ॥ ઉત્તિષ્ઠત મા સ્વપ્ત । અગ્નિ-મિચ્છદ્ધ્વ-મ્ભારતાઃ । રાજ્ઞ-સ્સોમસ્ય તૃપ્તાસઃ । સૂર્યેણ સયુજોષસઃ ॥ યુવા સુવાસાઃ પરિવીત આગાત્ । સ ઉ શ્રેયા-ન્ભવતિ જાયમાનઃ । ત-ન્ધીરાસઃ કવય ઉન્નયન્તિ । સ્વાધિયો મનસા દેવયન્તઃ ॥
અષ્ટાચક્રા નવદ્વારા ॥ 114 ॥
દેવાના-મ્પૂરયોદ્ધ્યા । તસ્યાગ્ં હિરણ્મયઃ કોશઃ । સ્વર્ગો લોકો જ્યોતિષા ઽઽવૃતઃ ॥ યો વૈ તા-મ્બ્રહ્મણો વેદ । અમૃતેનાવૃતા-મ્પુરીમ્ । તસ્મૈ બ્રહ્મ ચ બ્રહ્મા ચ । આયુઃ કીર્તિ-મ્પ્રજાન્દદુઃ ॥ વિભ્રાજમાનાગ્ં હરિણીમ્ । યશસા સમ્પરીવૃતામ્ । પુરગ્ં હિરણ્મયી-મ્બ્રહ્મા ॥ 115 ॥
વિવેશાપરાજિતા ॥ પરાઙ્ગેત્ય (પરાંઅત્ય) જ્યામયી ।
પરાઙ્ગેત્ય (પરાંઅત્ય) નાશકી । ઇહ ચામુત્ર ચાન્વેતિ । વિદ્વા-ન્દેવાસુરાનુભયાન્ ॥
યત્કુમારી મન્દ્રયતે । યદ્યોષિદ્ય-ત્પતિવ્રતા । અરિષ્ટં-યઁત્કિઞ્ચ ક્રિયતે ।
અગ્નિ-સ્તદનુ વેધતિ ॥ અશૃતાસ-શ્શૃતાસશ્ચ ॥ 116 ॥
પરાઙ્ગેત્ય (પરાંઅત્ય) નાશકી । ઇહ ચામુત્ર ચાન્વેતિ । વિદ્વા-ન્દેવાસુરાનુભયાન્ ॥
યત્કુમારી મન્દ્રયતે । યદ્યોષિદ્ય-ત્પતિવ્રતા । અરિષ્ટં-યઁત્કિઞ્ચ ક્રિયતે ।
અગ્નિ-સ્તદનુ વેધતિ ॥ અશૃતાસ-શ્શૃતાસશ્ચ ॥ 116 ॥
યજ્વાનો યે-ઽપ્યયજ્વનઃ । સ્વર્યન્તો નાપેક્ષન્તે ।
ઇન્દ્ર-મગ્નિઞ્ચ યે વિદુઃ ॥ સિકતા ઇવ સંયઁન્તિ ।
રશ્મિભિઃ-સમુદીરિતાઃ । અસ્મા-લ્લોકાદ-મુષ્માચ્ચ । ઋષિભિ-રદાત્-પૃશ્નિભિઃ ॥ અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતઃ । યે-ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ ।
અહોભિ-રદ્ભિ-રક્તુભિ-ર્વ્યક્તમ્ ॥ 117 ॥
ઇન્દ્ર-મગ્નિઞ્ચ યે વિદુઃ ॥ સિકતા ઇવ સંયઁન્તિ ।
રશ્મિભિઃ-સમુદીરિતાઃ । અસ્મા-લ્લોકાદ-મુષ્માચ્ચ । ઋષિભિ-રદાત્-પૃશ્નિભિઃ ॥ અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતઃ । યે-ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ ।
અહોભિ-રદ્ભિ-રક્તુભિ-ર્વ્યક્તમ્ ॥ 117 ॥
યમો દદાત્વ-વસાનમસ્મૈ ॥ નૃ મુણન્તુ નૃ પાત્વર્યઃ । અકૃષ્ટા યે ચ કૃષ્ટજાઃ । કુમારીષુ કનીનીષુ । જારિણીષુ ચ યે હિતાઃ ॥ રેતઃ પીતા આણ્ડપીતાઃ । અઙ્ગારેષુ ચ યે હુતાઃ । ઉભયા-ન્પુત્ર પૌત્રકાન્ । યુવે-ઽહં-યઁમરાજગાન્ ॥ શતમિન્નુ શરદો અન્તિ દેવા યત્રા નશ્ચક્રા જરસ-ન્તનૂનામ્ । પુત્રાસો યત્ર પિતરો ભવન્તિ મા નો મધ્યા રીરિષતાયુર્ગન્તોઃ ॥
અદો યદ્બ્રહ્મ વિલબમ્ । પિતૃણાઞ્ચ યમસ્ય ચ ।
વરુણ-સ્યાશ્વિનો-રગ્નેઃ । મરુતાઞ્ચ વિહાયસામ્ ॥
કામપ્રયવણ-મ્મે અસ્તુ । સ હ્યેવાસ્મિ સનાતનઃ । ઇતિ નાકો બ્રહ્મિશ્રવો રાયો ધનમ્ । પુત્રાનાપો દેવીરિહાહિતા ॥ 118 ॥
અદો યદ્બ્રહ્મ વિલબમ્ । પિતૃણાઞ્ચ યમસ્ય ચ ।
વરુણ-સ્યાશ્વિનો-રગ્નેઃ । મરુતાઞ્ચ વિહાયસામ્ ॥
કામપ્રયવણ-મ્મે અસ્તુ । સ હ્યેવાસ્મિ સનાતનઃ । ઇતિ નાકો બ્રહ્મિશ્રવો રાયો ધનમ્ । પુત્રાનાપો દેવીરિહાહિતા ॥ 118 ॥
(પુરં - નવદ્વારા - બ્રહ્મા - ચ - વ્યક્તગ્ં - શરદો-ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 27)
અનુવાકં 28
વિશીર્ષ્ણી-ઙ્ગૃદ્ધ્ર-શીર્ષ્ણીઞ્ચ । અપેતો નિર્-ઋતિગ્ં હથઃ । પરિબાધગ્ગ્ શ્વેતકુક્ષમ્ । નિજઙ્ઘગ્ં શબલોદરમ્ ॥ સ તાન્. વાચ્યાયયા સહ । અગ્ને નાશય સન્દૃશઃ । ઈર્ષ્યાસૂયે બુભુક્ષામ્ । મન્યુ-ઙ્કૃત્યા-ઞ્ચ દીધિરે । રથેન કિગ્ંશુકાવતા । અગ્ને નાશય સન્દૃશઃ ॥ 119 ॥
અનુવાકં 28
વિશીર્ષ્ણી-ઙ્ગૃદ્ધ્ર-શીર્ષ્ણીઞ્ચ । અપેતો નિર્-ઋતિગ્ં હથઃ । પરિબાધગ્ગ્ શ્વેતકુક્ષમ્ । નિજઙ્ઘગ્ં શબલોદરમ્ ॥ સ તાન્. વાચ્યાયયા સહ । અગ્ને નાશય સન્દૃશઃ । ઈર્ષ્યાસૂયે બુભુક્ષામ્ । મન્યુ-ઙ્કૃત્યા-ઞ્ચ દીધિરે । રથેન કિગ્ંશુકાવતા । અગ્ને નાશય સન્દૃશઃ ॥ 119 ॥
(વિશીર્ષ્ણી-ન્દશ) (અ. 28)
અનુવાકં 29
પર્જન્યાય પ્રગાયત । દિવસ્પુત્રાય મીઢુષે । સ નો યવસમિચ્છતુ ॥ ઇદં-વઁચઃ પર્જન્યાય સ્વરાજે । હૃદો અસ્ત્વન્તરન્ત-દ્યુયોત ।
મયોભૂર્વાતો વિશ્વકૃષ્ટય-સ્સન્ત્વસ્મે । સુપિપ્પલા ઓષધી-ર્દેવગોપાઃ ॥
યો ગર્ભ-મોષધીનામ્ । ગવાઙ્કૃણોત્યર્વતામ્ । પર્જન્યઃ પુરુષીણામ્ ॥ 120 ॥
અનુવાકં 29
પર્જન્યાય પ્રગાયત । દિવસ્પુત્રાય મીઢુષે । સ નો યવસમિચ્છતુ ॥ ઇદં-વઁચઃ પર્જન્યાય સ્વરાજે । હૃદો અસ્ત્વન્તરન્ત-દ્યુયોત ।
મયોભૂર્વાતો વિશ્વકૃષ્ટય-સ્સન્ત્વસ્મે । સુપિપ્પલા ઓષધી-ર્દેવગોપાઃ ॥
યો ગર્ભ-મોષધીનામ્ । ગવાઙ્કૃણોત્યર્વતામ્ । પર્જન્યઃ પુરુષીણામ્ ॥ 120 ॥
(પર્જન્યાય દશ) (અ. 29)
અનુવાકં 30
પુનર્મામૈત્વિન્દ્રિયમ્ । પુનરાયુઃ પુનર્ભગઃ । પુન-ર્બ્રાહ્મણ-મૈતુ મા । પુન-ર્દ્રવિણ મૈતુ મા ॥ યન્મે-ઽદ્ય રેતઃ પૃથિવીમસ્કાન્ ।
યદોષધીરપ્યસર-દ્યદાપઃ । ઇદન્ત-ત્પુનરાદદે । દીર્ઘાયુત્વાય વર્ચસે ॥ યન્મે રેતઃ પ્રસિચ્યતે । યન્મ આજાયતે પુનઃ( ) । તેન મામમૃત-ઙ્કુરુ । તેન સુપ્રજસઙ્કુરુ ॥ 121 ॥
અનુવાકં 30
પુનર્મામૈત્વિન્દ્રિયમ્ । પુનરાયુઃ પુનર્ભગઃ । પુન-ર્બ્રાહ્મણ-મૈતુ મા । પુન-ર્દ્રવિણ મૈતુ મા ॥ યન્મે-ઽદ્ય રેતઃ પૃથિવીમસ્કાન્ ।
યદોષધીરપ્યસર-દ્યદાપઃ । ઇદન્ત-ત્પુનરાદદે । દીર્ઘાયુત્વાય વર્ચસે ॥ યન્મે રેતઃ પ્રસિચ્યતે । યન્મ આજાયતે પુનઃ( ) । તેન મામમૃત-ઙ્કુરુ । તેન સુપ્રજસઙ્કુરુ ॥ 121 ॥
(પુનર્દ્વે ચ) (અ. 30)
અનુવાકં 31
અદ્ભય-સ્તિરોધા જાયત । તવ વૈશ્રવણ-સ્સદા । તિરો ધેહિ સપત્નાન્નઃ । યે અપો-ઽશ્નન્તિ કેચન ॥ ત્વાષ્ટ્રી-મ્માયાં-વઁશ્રવણઃ ।
રથગ્ં સહસ્ર વન્ધુરમ્ । પુરુશ્ચક્રગ્ં સહસ્રાશ્વમ્ । આસ્થા યાયાહિ નો બલિમ્ ॥ યસ્મૈ ભૂતાનિ બલિમાવહન્તિ । ધનઙ્ગાવો હસ્તિ હિરણ્યમશ્વાન્ ॥ 122 ॥
અનુવાકં 31
અદ્ભય-સ્તિરોધા જાયત । તવ વૈશ્રવણ-સ્સદા । તિરો ધેહિ સપત્નાન્નઃ । યે અપો-ઽશ્નન્તિ કેચન ॥ ત્વાષ્ટ્રી-મ્માયાં-વઁશ્રવણઃ ।
રથગ્ં સહસ્ર વન્ધુરમ્ । પુરુશ્ચક્રગ્ં સહસ્રાશ્વમ્ । આસ્થા યાયાહિ નો બલિમ્ ॥ યસ્મૈ ભૂતાનિ બલિમાવહન્તિ । ધનઙ્ગાવો હસ્તિ હિરણ્યમશ્વાન્ ॥ 122 ॥
અસામ સુમતૌ યજ્ઞિયસ્ય । શ્રિય-મ્બિભ્રતો ઽન્નમુખીં-વિઁરાજમ્ ॥ સુદર્શને ચ ક્રૌઞ્ચે ચ । મૈનાગે ચ મહાગિરૌ । શતદ્વાટ્ટરગમન્તા (સતદ્વાટ્ટરગમન્તા) ।
સગ્ંહાર્ય-ન્નગર-ન્તવ ॥
ઇતિ મન્ત્રાઃ । કલ્પો-ઽત ઊર્ધ્વમ્ ॥
યદિ બલિગ્ં હરેત્ । હિરણ્યનાભયે વિતુદયે કૌબેરાયાય-મ્બલિઃ ॥ 123 ॥
સગ્ંહાર્ય-ન્નગર-ન્તવ ॥
ઇતિ મન્ત્રાઃ । કલ્પો-ઽત ઊર્ધ્વમ્ ॥
યદિ બલિગ્ં હરેત્ । હિરણ્યનાભયે વિતુદયે કૌબેરાયાય-મ્બલિઃ ॥ 123 ॥
સર્વભૂતાધિપતયે નમ ઇતિ । અથ બલિગ્ં હૃત્વોપતિષ્ઠેત ॥ ક્ષત્ર-ઙ્ક્ષત્રં-વૈઁશ્રવણઃ । બ્રાહ્મણા વયગ્ગ્ સ્મઃ ।
નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિગ્ંસીઃ । અસ્મા-ત્પ્રવિશ્યાન્નમદ્ધીતિ ॥ અથ તમગ્નિ-માદધીત । યસ્મિન્ને તત્કર્મ પ્રયુઞ્જીત ॥
તિરોધા ભૂઃ । તિરોધા ભુવઃ ॥ 124 ॥
નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિગ્ંસીઃ । અસ્મા-ત્પ્રવિશ્યાન્નમદ્ધીતિ ॥ અથ તમગ્નિ-માદધીત । યસ્મિન્ને તત્કર્મ પ્રયુઞ્જીત ॥
તિરોધા ભૂઃ । તિરોધા ભુવઃ ॥ 124 ॥
તિરોધા-સ્સ્વઃ । તિરોધા ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ ।
સર્વેષાં-લોઁકાના-માધિપત્યે સીદેતિ ॥ અથ તમગ્નિ-મિન્ધીત । યસ્મિન્ને તત્કર્મ પ્રયુઞ્જીત ॥ તિરોધા ભૂ-સ્સ્વાહા । તિરોધા ભુવ-સ્સ્વાહા । તિરોધા-સ્સ્વઃ સ્વાહા । તિરોધા ભૂર્ભુવસ્સ્વસ્સ્વાહા ॥
યસ્મિન્નસ્ય કાલે સર્વા આહુતીર્-હુતા ભવેયુઃ ॥ 125 ॥
સર્વેષાં-લોઁકાના-માધિપત્યે સીદેતિ ॥ અથ તમગ્નિ-મિન્ધીત । યસ્મિન્ને તત્કર્મ પ્રયુઞ્જીત ॥ તિરોધા ભૂ-સ્સ્વાહા । તિરોધા ભુવ-સ્સ્વાહા । તિરોધા-સ્સ્વઃ સ્વાહા । તિરોધા ભૂર્ભુવસ્સ્વસ્સ્વાહા ॥
યસ્મિન્નસ્ય કાલે સર્વા આહુતીર્-હુતા ભવેયુઃ ॥ 125 ॥
અપિ બ્રાહ્મણમુખીનાઃ । તસ્મિન્નહ્નઃ કાલે પ્રયુઞ્જીત ।
પરઃ સુપ્તજનાદ્વેપિ ॥ મા સ્મ પ્રમાદ્યન્ત માદ્ધ્યાપયેત્ । સર્વાર્થા-સ્સિદ્ધ્યન્તે । ય એવં-વેઁદ । ક્ષુદ્ધ્ય-ન્નિદમજાનતામ્ ।
સર્વાર્થા ન સિદ્ધ્યન્તે ॥ યસ્તે વિઘાતુકો ભ્રાતા ।
મમાન્તર્-હૃદયે શ્રિતઃ ॥ 126 ॥
પરઃ સુપ્તજનાદ્વેપિ ॥ મા સ્મ પ્રમાદ્યન્ત માદ્ધ્યાપયેત્ । સર્વાર્થા-સ્સિદ્ધ્યન્તે । ય એવં-વેઁદ । ક્ષુદ્ધ્ય-ન્નિદમજાનતામ્ ।
સર્વાર્થા ન સિદ્ધ્યન્તે ॥ યસ્તે વિઘાતુકો ભ્રાતા ।
મમાન્તર્-હૃદયે શ્રિતઃ ॥ 126 ॥
તસ્મા ઇમમગ્ર પિણ્ડઞ્જુહોમિ । સ મે-ઽર્થા-ન્મા વિવધીત્ । મયિ સ્વાહા ॥ રાજાધિરાજાય પ્રસહ્ય સાહિને । નમો વયં-વૈઁશ્રવણાય કુર્મહે ।
સ મે કામાન્ કામ કામાય મહ્યમ્ । કામેશ્વરો વૈશ્રવણો દદાતુ । કુબેરાય વૈશ્રવણાય । મહારાજાય નમઃ । કેતવો અરુણાસશ્ચ ।
ઋષયો વાતરશનાઃ । પ્રતિષ્ઠાગ્ં શતધા હિ ।
સમાહિતાસો સહસ્રધાયસમ્ । શિવા ન-શ્શન્તમા ભવન્તુ । દિવ્યા આપ ઓષધયઃ । સુમૃડીકા સરસ્વતિ । મા તે વ્યોમ સન્દૃશિ ॥ 127 ॥
સ મે કામાન્ કામ કામાય મહ્યમ્ । કામેશ્વરો વૈશ્રવણો દદાતુ । કુબેરાય વૈશ્રવણાય । મહારાજાય નમઃ । કેતવો અરુણાસશ્ચ ।
ઋષયો વાતરશનાઃ । પ્રતિષ્ઠાગ્ં શતધા હિ ।
સમાહિતાસો સહસ્રધાયસમ્ । શિવા ન-શ્શન્તમા ભવન્તુ । દિવ્યા આપ ઓષધયઃ । સુમૃડીકા સરસ્વતિ । મા તે વ્યોમ સન્દૃશિ ॥ 127 ॥
(અશ્વાન્-બલિ-ર્ભુવો - ભવેયુઃ - શ્રિત - શ્ચ સપ્ત ચ) (અ. 31)
અનુવાકં 32
સંવઁથ્સરમેત-દ્વ્રતઞ્ચરેત્ । દ્વૌ વા માસૌ ॥ નિયમ-સ્સમાસેન ॥ તસ્મિ-ન્નિયમ વિશેષાઃ । ત્રિષવણ-મુદકોપસ્પર્શી । ચતુર્થ કાલપાનભક્ત-સ્સ્યાત્ । અહરહર્વા ભૈક્ષમશ્નયાત્ ।
ઔદુમ્બરીભિ-સ્સમિદ્ભિ-રગ્નિ-મ્પરિચરેત્ ।
પુનર્મા મૈત્વિન્દ્રિય-મિત્યેતેના-ઽનુવાકેન ।
ઉદ્ધૃત પરિપૂતાભિરદ્ભિઃ કાર્ય-ઙ્કુર્વીત ॥ 128 ॥
અનુવાકં 32
સંવઁથ્સરમેત-દ્વ્રતઞ્ચરેત્ । દ્વૌ વા માસૌ ॥ નિયમ-સ્સમાસેન ॥ તસ્મિ-ન્નિયમ વિશેષાઃ । ત્રિષવણ-મુદકોપસ્પર્શી । ચતુર્થ કાલપાનભક્ત-સ્સ્યાત્ । અહરહર્વા ભૈક્ષમશ્નયાત્ ।
ઔદુમ્બરીભિ-સ્સમિદ્ભિ-રગ્નિ-મ્પરિચરેત્ ।
પુનર્મા મૈત્વિન્દ્રિય-મિત્યેતેના-ઽનુવાકેન ।
ઉદ્ધૃત પરિપૂતાભિરદ્ભિઃ કાર્ય-ઙ્કુર્વીત ॥ 128 ॥
અસઞ્ચયવાન્ । અગ્નયે વાયવે સૂર્યાય । બ્રહ્મણે પ્રજાપતયે । ચન્દ્રમસે નક્ષત્રેભ્યઃ । ઋતુભ્ય-સ્સંવઁથ્સરાય । વરુણા-યારુણાયેતિ વ્રતહોમાઃ । પ્રવર્ગ્યવદાદેશઃ । અરુણાઃ કાણ્ડ ઋષયઃ ॥ અરણ્યે-ઽધીયીરન્ન્ । ભદ્રઙ્કર્ણેભિરિતિ દ્વે જપિત્વા ॥ 129 ॥
મહાનામ્નીભિ-રુદકગ્ં સગ્ગ્સ્પર્શ્ય । તમાચાર્યો દદ્યાત્ । શિવાન-શ્શન્તમે-ત્યોષધીરાલભતે । સુમૃડીકેતિ ભૂમિમ્ । એવમપવર્ગે ।
ધેનુ-ર્દક્ષિણા । કગ્ં સંવાઁસશ્ચ ક્ષૌમમ્ । અન્યદ્વા શુક્લમ્ । યથા શક્તિ વા । એવગ્ગ્ સ્વાદ્ધ્યાય ધર્મેણ । અરણ્યે-ઽધીયીત । તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ ॥ 130 ॥
(કુર્વીત - જપિત્વા - સ્વાદ્ધ્યાયધર્મેણ દ્વે ચ) (અ. 32)
(ભદ્રગ્ગ્ - સ્મૃતિઃ - સાકજાન્ના - મક્ષ્ય- તિતામ્રા - ણ્યત્યુર્ધ્વાક્ષ - આરોગઃ - ક્વેદ - મગ્નિશ્ચ - સહસ્રવૃત્ - પવિત્રવન્ત -આતનુષ્વા -ષ્ટયોનીં - ઁયો-ઽસા - વથાદિત્ય - સ્યારોગ-સ્યાથ વાયો- રથાગ્ને--ર્ દક્ષિણપૂર્વસ્યા - મિન્દ્રઘોષા વ-આપમાપાંયોઁ-ઽપા - માપો વૈ - ચતુષ્ટય્યો - જાનુદઘ્ની - મગ્નિ-મ્પ્રણીયે - મા નુ કં - ઁવિશીર્ષ્ણીં - પર્જન્યાય - પુન - રદ્ભ્યઃ -સંવઁથ્સર-ન્દ્વાત્રિગ્ંશત્)
(ભદ્રં - જ્યોતિષા - તસ્મિ-ન્રાજાનં - કશ્યપા-થ્સહસ્રવૃદિયં- નપુગ્ંસક - મષ્ટયોની - મવપતન્તાના - માયતનવા-ન્ભવતિ - સતો બન્ધું - તા ઉત્તરતો - વજ્રમેવ - પુનર્મામૈતુ
ત્રિગ્ંશદુત્તરશતમ્)
(ભદ્રં - તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે પ્રથમઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥
ધેનુ-ર્દક્ષિણા । કગ્ં સંવાઁસશ્ચ ક્ષૌમમ્ । અન્યદ્વા શુક્લમ્ । યથા શક્તિ વા । એવગ્ગ્ સ્વાદ્ધ્યાય ધર્મેણ । અરણ્યે-ઽધીયીત । તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ ॥ 130 ॥
(કુર્વીત - જપિત્વા - સ્વાદ્ધ્યાયધર્મેણ દ્વે ચ) (અ. 32)
(ભદ્રગ્ગ્ - સ્મૃતિઃ - સાકજાન્ના - મક્ષ્ય- તિતામ્રા - ણ્યત્યુર્ધ્વાક્ષ - આરોગઃ - ક્વેદ - મગ્નિશ્ચ - સહસ્રવૃત્ - પવિત્રવન્ત -આતનુષ્વા -ષ્ટયોનીં - ઁયો-ઽસા - વથાદિત્ય - સ્યારોગ-સ્યાથ વાયો- રથાગ્ને--ર્ દક્ષિણપૂર્વસ્યા - મિન્દ્રઘોષા વ-આપમાપાંયોઁ-ઽપા - માપો વૈ - ચતુષ્ટય્યો - જાનુદઘ્ની - મગ્નિ-મ્પ્રણીયે - મા નુ કં - ઁવિશીર્ષ્ણીં - પર્જન્યાય - પુન - રદ્ભ્યઃ -સંવઁથ્સર-ન્દ્વાત્રિગ્ંશત્)
(ભદ્રં - જ્યોતિષા - તસ્મિ-ન્રાજાનં - કશ્યપા-થ્સહસ્રવૃદિયં- નપુગ્ંસક - મષ્ટયોની - મવપતન્તાના - માયતનવા-ન્ભવતિ - સતો બન્ધું - તા ઉત્તરતો - વજ્રમેવ - પુનર્મામૈતુ
ત્રિગ્ંશદુત્તરશતમ્)
(ભદ્રં - તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ તપસ્વી પુણ્યો ભવતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે પ્રથમઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥