કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે પ્રથમાષ્ટકે તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ - વાજપેયબ્રાહ્મણં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - પુનરાધેયશેષઃ આજ્યભાગયોર્વિશેષઃ
દેવાસુરા-સ્સં-યઁત્તા આસન્ન્ । તે દેવા વિજય-મુપયન્તઃ । અગ્નીષોમયો-સ્તેજસ્વિનીસ્તનૂ-સ્સ-ન્ન્યદધત । ઇદમુ નો ભવિષ્યતિ । યદિ નો જેષ્યન્તીતિ । તેનાગ્નીષોમા-વપાક્રામતામ્ । તે દેવા વિજિત્ય । અગ્નીષોમા-વન્વૈચ્છન્ન્ । તે-ઽગ્નિ-મન્વવિન્દ-ન્નૃતુષૂ-થ્સન્નમ્ । તસ્ય વિભક્તીભિ-સ્તેજસ્વિનીસ્તનૂ-રવારુન્ધત ॥ 1 ॥
તે સોમ-મન્વવિન્દન્ન્ । તમઘ્નન્ન્ । તસ્ય યથા-ઽભિજ્ઞાય-ન્તનૂ-ર્વ્યગૃહ્ણત । તે ગ્રહા અભવન્ન્ । ત-દ્ગ્રહાણા-ઙ્ગ્રહત્વમ્ । યસ્યૈવં-વિઁદુષો ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । તસ્ય ત્વેવ ગૃહીતાઃ ॥ નાનાગ્નેય-મ્પુનરાધેયે કુર્યાત્ । યદનાગ્નેય-મ્પુનરાધેયે કુર્યાત્ । વ્યૃદ્ધમેવ તત્ ॥ 2 ॥
અનાગ્નેયં-વાઁ એત-ત્ક્રિયતે । ય-થ્સમિધ-સ્તનૂનપાતમિડો બર્હિ-ર્યજતિ ॥ ઉભાવાગ્નેયા-વાજ્યભાગૌ સ્યાતામ્ ॥ અનાજ્યભાગૌ-ભવત ઇત્યાહુઃ । યદુભાવાગ્નેયાવન્વઞ્ચાવિતિ । અગ્નયે પવમાનાયોત્તર-સ્સ્યાત્ । ય-ત્પવમાનાય । તેનાજ્ય ભાગઃ । તેન સૌમ્યઃ ॥ બુધન્વત્યાગ્નેય-સ્યાજ્ય-ભાગસ્ય પુરો-ઽનુવાક્યા ભવતિ ॥ 3 ॥
યથા સુપ્ત-મ્બોધયતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ અગ્નિન્યક્તાઃ પત્ની સંયાઁજાનામૃચઃ સ્યુઃ । તેનાગ્નેયગ્ં સર્વ-મ્ભવતિ ॥ એકધા તેજસ્વિની-ન્દેવતા-મુપૈતીત્યાહુઃ । સૈનમીશ્વરા પ્રદહ ઇતિ ॥ નેતિ બ્રૂયાત્ । પ્રજનનં-વાઁ અગ્નિઃ । પ્રજનન-મેવોપૈતીતિ ॥ કૃતયજુ-સ્સમ્ભૃત સમ્ભાર ઇત્યાહુઃ ॥ 4 ॥
ન સભૃન્ત્યા-સ્સમ્ભારાઃ । ન યજુઃ કાર્યમિતિ ॥ અથો ખલુ । સભૃન્ત્યા એવ સભાંરાઃ । કાર્યં-યઁજુઃ । પુનરાધેયસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ ॥ તેનોપાગ્ંશુ પ્રચરતિ । એષ્ય ઇવ વા એષઃ । ય-ત્પુન-રાધેયઃ । યથોપાગ્ંશુ નષ્ટમિચ્છતિ ॥ 5 ॥
તાદૃગેવ તત્ ॥ ઉચ્ચૈ-સ્સ્વિષ્ટકૃતમુ-થ્સૃજતિ । યથા નષ્ટં-વિઁત્વા પ્રાહાયમિતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ એકધા તેજસ્વિની-ન્દેવતામુપૈતીત્યાહુઃ । સૈનમીશ્વરા પ્રદહ ઇતિ । તત્તથા નોપૈતિ । પ્રયાજાનૂયાજેષ્વેવ વિભક્તીઃ કુર્યાત્ । યથાપૂર્વ-માજ્યભાગૌ સ્યાતામ્ । એવ-મ્પત્ની સંયાઁજાઃ ॥ 6 ॥
ત-દ્વૈશ્વાનરવત્-પ્રજનનવત્તર-મુપૈતીતિ ॥ તદાહુઃ । વ્યૃદ્ધં-વાઁ એતત્ । અનાગ્નેયં-વાઁ એત-ત્ક્રિયત ઇતિ ॥ નેતિ બ્રૂયાત્ । અગ્નિ-મ્પ્રથમં-વિઁભક્તીનાં-યઁજતિ । અગ્નિમુત્તમ-મ્પત્ની સંયાઁજાનામ્ । તેનાગ્નેયમ્ । તેન સમૃદ્ધ-ઙ્ક્રિયત ઇતિ ॥ 7 ॥
અનુવાકં 1 - પુનરાધેયશેષઃ આજ્યભાગયોર્વિશેષઃ
દેવાસુરા-સ્સં-યઁત્તા આસન્ન્ । તે દેવા વિજય-મુપયન્તઃ । અગ્નીષોમયો-સ્તેજસ્વિનીસ્તનૂ-સ્સ-ન્ન્યદધત । ઇદમુ નો ભવિષ્યતિ । યદિ નો જેષ્યન્તીતિ । તેનાગ્નીષોમા-વપાક્રામતામ્ । તે દેવા વિજિત્ય । અગ્નીષોમા-વન્વૈચ્છન્ન્ । તે-ઽગ્નિ-મન્વવિન્દ-ન્નૃતુષૂ-થ્સન્નમ્ । તસ્ય વિભક્તીભિ-સ્તેજસ્વિનીસ્તનૂ-રવારુન્ધત ॥ 1 ॥
તે સોમ-મન્વવિન્દન્ન્ । તમઘ્નન્ન્ । તસ્ય યથા-ઽભિજ્ઞાય-ન્તનૂ-ર્વ્યગૃહ્ણત । તે ગ્રહા અભવન્ન્ । ત-દ્ગ્રહાણા-ઙ્ગ્રહત્વમ્ । યસ્યૈવં-વિઁદુષો ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । તસ્ય ત્વેવ ગૃહીતાઃ ॥ નાનાગ્નેય-મ્પુનરાધેયે કુર્યાત્ । યદનાગ્નેય-મ્પુનરાધેયે કુર્યાત્ । વ્યૃદ્ધમેવ તત્ ॥ 2 ॥
અનાગ્નેયં-વાઁ એત-ત્ક્રિયતે । ય-થ્સમિધ-સ્તનૂનપાતમિડો બર્હિ-ર્યજતિ ॥ ઉભાવાગ્નેયા-વાજ્યભાગૌ સ્યાતામ્ ॥ અનાજ્યભાગૌ-ભવત ઇત્યાહુઃ । યદુભાવાગ્નેયાવન્વઞ્ચાવિતિ । અગ્નયે પવમાનાયોત્તર-સ્સ્યાત્ । ય-ત્પવમાનાય । તેનાજ્ય ભાગઃ । તેન સૌમ્યઃ ॥ બુધન્વત્યાગ્નેય-સ્યાજ્ય-ભાગસ્ય પુરો-ઽનુવાક્યા ભવતિ ॥ 3 ॥
યથા સુપ્ત-મ્બોધયતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ અગ્નિન્યક્તાઃ પત્ની સંયાઁજાનામૃચઃ સ્યુઃ । તેનાગ્નેયગ્ં સર્વ-મ્ભવતિ ॥ એકધા તેજસ્વિની-ન્દેવતા-મુપૈતીત્યાહુઃ । સૈનમીશ્વરા પ્રદહ ઇતિ ॥ નેતિ બ્રૂયાત્ । પ્રજનનં-વાઁ અગ્નિઃ । પ્રજનન-મેવોપૈતીતિ ॥ કૃતયજુ-સ્સમ્ભૃત સમ્ભાર ઇત્યાહુઃ ॥ 4 ॥
ન સભૃન્ત્યા-સ્સમ્ભારાઃ । ન યજુઃ કાર્યમિતિ ॥ અથો ખલુ । સભૃન્ત્યા એવ સભાંરાઃ । કાર્યં-યઁજુઃ । પુનરાધેયસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ ॥ તેનોપાગ્ંશુ પ્રચરતિ । એષ્ય ઇવ વા એષઃ । ય-ત્પુન-રાધેયઃ । યથોપાગ્ંશુ નષ્ટમિચ્છતિ ॥ 5 ॥
તાદૃગેવ તત્ ॥ ઉચ્ચૈ-સ્સ્વિષ્ટકૃતમુ-થ્સૃજતિ । યથા નષ્ટં-વિઁત્વા પ્રાહાયમિતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ એકધા તેજસ્વિની-ન્દેવતામુપૈતીત્યાહુઃ । સૈનમીશ્વરા પ્રદહ ઇતિ । તત્તથા નોપૈતિ । પ્રયાજાનૂયાજેષ્વેવ વિભક્તીઃ કુર્યાત્ । યથાપૂર્વ-માજ્યભાગૌ સ્યાતામ્ । એવ-મ્પત્ની સંયાઁજાઃ ॥ 6 ॥
ત-દ્વૈશ્વાનરવત્-પ્રજનનવત્તર-મુપૈતીતિ ॥ તદાહુઃ । વ્યૃદ્ધં-વાઁ એતત્ । અનાગ્નેયં-વાઁ એત-ત્ક્રિયત ઇતિ ॥ નેતિ બ્રૂયાત્ । અગ્નિ-મ્પ્રથમં-વિઁભક્તીનાં-યઁજતિ । અગ્નિમુત્તમ-મ્પત્ની સંયાઁજાનામ્ । તેનાગ્નેયમ્ । તેન સમૃદ્ધ-ઙ્ક્રિયત ઇતિ ॥ 7 ॥
(અરુન્ધ - તૈવ ત-દ્- ભવતિ - સમ્ભૃતસમ્ભાર ઇત્યાહુ - રિચ્છતિ - પત્નીસંયાઁજા - +નવ ચ) ( આ1)
અનુવાકં 2 - વાજપેયસ્ય વિધિઃ
અનુવાકં 2 - વાજપેયસ્ય વિધિઃ
દેવા વૈ યથાદર્શં-યઁજ્ઞાનાહરન્ત । યો-ઽગ્નિષ્ટોમમ્ । ય ઉક્થ્યમ્ । યો-ઽતિરાત્રમ્ । તે સહૈવ સર્વે વાજપેય-મપશ્યન્ન્ । તે । અન્યોન્યસ્મૈ નાતિષ્ઠન્ત । અહમનેન યજા ઇતિ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । આજિમસ્ય ધાવામેતિ ॥ 8 ॥
તસ્મિ-ન્નાજિમધાવન્ન્ । ત-મ્બૃહસ્પતિ-રુદજયત્ । તેનાયજત । સ સ્વારાજ્ય-મગચ્છત્ । તમિન્દ્રો-ઽબ્રવીત્ । મામનેન યાજયેતિ । તેનેન્દ્ર-મયાજયત્ । સો-ઽગ્ર-ન્દેવતાના-મ્પર્યૈત્ । અગચ્છ-થ્સ્વારાજ્યમ્ । અતિષ્ઠન્તાસ્મૈ જ્યૈષ્ઠ્યાય ॥ 9 ॥
ય એવં-વિઁદ્વાન્. વાજપેયેન યજતે । ગચ્છતિ સ્વારાજ્યમ્ । અગ્રગ્ં સમાનાના-મ્પર્યેતિ । તિષ્ઠન્તે-ઽસ્મૈ જ્યૈષ્ઠ્યાય ॥ સ વા એષ બ્રાહ્મણસ્ય ચૈવ રાજન્યસ્ય ચ યજ્ઞઃ ॥ તં-વાઁ એતં-વાઁજપેય ઇત્યાહુઃ । વાજાપ્યો વા એષઃ । વાજગ્ગ્ હ્યેતેન દેવા ઐફ્સન્ન્ ॥ સોમો વૈ વાજપેયઃ । યો વૈ સોમં-વાઁજપેયં-વેઁદ ॥ 10 ॥
વાજ્યેવૈન-મ્પીત્વા ભવતિ । આ-ઽસ્ય વાજી જાયતે ॥ અન્નં-વૈઁ વાજપેયઃ । ય એવં-વેઁદ । અત્ત્યન્નમ્ । આ-ઽસ્યાન્નાદો જાયતે ॥ બ્રહ્મ વૈ વાજપેયઃ । ય એવં-વેઁદ । અત્તિ બ્રહ્મણા-ઽન્નમ્ । આ-ઽસ્ય બ્રહ્મા જાયતે ॥ 11 ॥
વાગ્વૈ વાજસ્ય પ્રસવઃ । ય એવં-વેઁદ । કરોતિ વાચા વીર્યમ્ । ઐનં-વાઁચા ગચ્છતિ । અપિવતીં-વાઁચં-વઁદતિ ॥ પ્રજાપતિ-ર્દેવેભ્યો યજ્ઞાન્ વ્યાદિશત્ । સ આત્મન્ વાજપેય-મધત્ત । ત-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । એષ વાવ યજ્ઞઃ । ય-દ્વાજપેયઃ ॥ 12 ॥
અપ્યેવ નો-ઽત્રાસ્ત્વિતિ । તેભ્ય એતા ઉજ્જિતીઃ પ્રાયચ્છત્ ॥ તા વા એતા ઉજ્જિતયો વ્યાખ્યાયન્તે । યજ્ઞસ્ય સર્વત્વાય । દેવતાના-મનિર્ભાગાય ॥ દેવા વૈ બ્રહ્મણશ્ચાન્નસ્ય ચ શમલમપાઘ્નન્ન્ । ય-દ્બ્રહ્મણ-શ્શમલમાસીત્ । સા ગાથા નારાશગ્ગ્સ્ય ભવત્ । યદન્નસ્ય । સા સુરા ॥ 13 ॥
તસ્મા-દ્ગાયતશ્ચ મત્તસ્ય ચ ન પ્રતિગૃહ્યમ્ । ય-ત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । શમલ-મ્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ॥ સર્વા વા એતસ્ય વાચો ઽવરુદ્ધાઃ । યો વાજપેયયાજી । યા પૃથિવ્યાં-યાઁ-ઽગ્નૌ યા રથન્તરે । યા-ઽન્તરિક્ષે યા વાયૌ યા વામદેવ્યે । યા દિવિ યા-ઽઽદિત્યે યા બૃહતિ । યા-ઽફ્સુ યૌષધીષુ યા વનસ્પતિષુ ॥ તસ્મા-દ્વાજપેયયાજ્યાર્ત્વિજીનઃ । સર્વા હ્યસ્ય વાચો ઽવરુદ્ધાઃ ॥ 14 ॥
તસ્મિ-ન્નાજિમધાવન્ન્ । ત-મ્બૃહસ્પતિ-રુદજયત્ । તેનાયજત । સ સ્વારાજ્ય-મગચ્છત્ । તમિન્દ્રો-ઽબ્રવીત્ । મામનેન યાજયેતિ । તેનેન્દ્ર-મયાજયત્ । સો-ઽગ્ર-ન્દેવતાના-મ્પર્યૈત્ । અગચ્છ-થ્સ્વારાજ્યમ્ । અતિષ્ઠન્તાસ્મૈ જ્યૈષ્ઠ્યાય ॥ 9 ॥
ય એવં-વિઁદ્વાન્. વાજપેયેન યજતે । ગચ્છતિ સ્વારાજ્યમ્ । અગ્રગ્ં સમાનાના-મ્પર્યેતિ । તિષ્ઠન્તે-ઽસ્મૈ જ્યૈષ્ઠ્યાય ॥ સ વા એષ બ્રાહ્મણસ્ય ચૈવ રાજન્યસ્ય ચ યજ્ઞઃ ॥ તં-વાઁ એતં-વાઁજપેય ઇત્યાહુઃ । વાજાપ્યો વા એષઃ । વાજગ્ગ્ હ્યેતેન દેવા ઐફ્સન્ન્ ॥ સોમો વૈ વાજપેયઃ । યો વૈ સોમં-વાઁજપેયં-વેઁદ ॥ 10 ॥
વાજ્યેવૈન-મ્પીત્વા ભવતિ । આ-ઽસ્ય વાજી જાયતે ॥ અન્નં-વૈઁ વાજપેયઃ । ય એવં-વેઁદ । અત્ત્યન્નમ્ । આ-ઽસ્યાન્નાદો જાયતે ॥ બ્રહ્મ વૈ વાજપેયઃ । ય એવં-વેઁદ । અત્તિ બ્રહ્મણા-ઽન્નમ્ । આ-ઽસ્ય બ્રહ્મા જાયતે ॥ 11 ॥
વાગ્વૈ વાજસ્ય પ્રસવઃ । ય એવં-વેઁદ । કરોતિ વાચા વીર્યમ્ । ઐનં-વાઁચા ગચ્છતિ । અપિવતીં-વાઁચં-વઁદતિ ॥ પ્રજાપતિ-ર્દેવેભ્યો યજ્ઞાન્ વ્યાદિશત્ । સ આત્મન્ વાજપેય-મધત્ત । ત-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । એષ વાવ યજ્ઞઃ । ય-દ્વાજપેયઃ ॥ 12 ॥
અપ્યેવ નો-ઽત્રાસ્ત્વિતિ । તેભ્ય એતા ઉજ્જિતીઃ પ્રાયચ્છત્ ॥ તા વા એતા ઉજ્જિતયો વ્યાખ્યાયન્તે । યજ્ઞસ્ય સર્વત્વાય । દેવતાના-મનિર્ભાગાય ॥ દેવા વૈ બ્રહ્મણશ્ચાન્નસ્ય ચ શમલમપાઘ્નન્ન્ । ય-દ્બ્રહ્મણ-શ્શમલમાસીત્ । સા ગાથા નારાશગ્ગ્સ્ય ભવત્ । યદન્નસ્ય । સા સુરા ॥ 13 ॥
તસ્મા-દ્ગાયતશ્ચ મત્તસ્ય ચ ન પ્રતિગૃહ્યમ્ । ય-ત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । શમલ-મ્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ॥ સર્વા વા એતસ્ય વાચો ઽવરુદ્ધાઃ । યો વાજપેયયાજી । યા પૃથિવ્યાં-યાઁ-ઽગ્નૌ યા રથન્તરે । યા-ઽન્તરિક્ષે યા વાયૌ યા વામદેવ્યે । યા દિવિ યા-ઽઽદિત્યે યા બૃહતિ । યા-ઽફ્સુ યૌષધીષુ યા વનસ્પતિષુ ॥ તસ્મા-દ્વાજપેયયાજ્યાર્ત્વિજીનઃ । સર્વા હ્યસ્ય વાચો ઽવરુદ્ધાઃ ॥ 14 ॥
(ધાવામેતિ - જ્યૈષ્ઠ્યાય - વેદ - બ્રહ્મા જાયતે-વાજપેયઃ-સુરા-ઽઽર્ત્વિજીન એકં ચ ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - તસ્યગ્રહવિશેષાઃ
અનુવાકં 3 - તસ્યગ્રહવિશેષાઃ
દેવા વૈ યદન્યૈ-ર્ગ્રહૈ-ર્યજ્ઞસ્ય નાવારુન્ધત । તદતિગ્રાહ્યૈ-રતિગૃહ્યા-વારુન્ધત । તદતિગ્રાહ્યાણા-મતિગ્રાહ્યત્વમ્ ॥ યદતિગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્તે । યદેવાન્યૈ-ર્ગ્રહૈ-ર્યજ્ઞસ્ય નાવરુન્ધે । તદેવ તૈરતિગૃહ્યા-વરુન્ધે ॥ પઞ્ચ ગૃહ્યન્તે । પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યાવાનેવ યજ્ઞઃ । તમાપ્ત્વા ઽવરુન્ધે ॥ 15 ॥
સર્વ ઐન્દ્રા ભવન્તિ । એકધૈવ યજમાન ઇન્દ્રિય-ન્દધતિ ॥ સપ્તદશ પ્રાજાપત્યા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ એકયર્ચા ગૃહ્ણાતિ । એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ ॥ સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ ગૃહ્ણાતિ । એત-દ્વૈ દેવાના-મ્પરમમન્નમ્ । ય-થ્સોમઃ ॥ 16 ॥
એત-ન્મનુષ્યાણામ્ । ય-થ્સુરા । પરમેણૈવાસ્મા અન્નાદ્યેનાવર-મન્નાદ્ય-મવરુન્ધે ॥ સોમગ્રહા-ન્ગૃહ્ણાતિ । બ્રહ્મણો વા એત-ત્તેજઃ । ય-થ્સોમઃ । બ્રહ્મણ એવ તેજસા તેજો યજમાને દધાતિ । સુરાગ્રહા-ન્ગૃહ્ણાતિ । અન્નસ્ય વા એતચ્છમલમ્ । ય-થ્સુરા ॥ 17 ॥
અન્નસ્યૈવ શમલેન શમલં-યઁજમાના-દપહન્તિ ॥ સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ ગૃહ્ણાતિ । પુમાન્. વૈ સોમઃ । સ્ત્રી સુરા । ત-ન્મિથુનમ્ । મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય । આત્માનમેવ સોમગ્રહૈ-સ્સ્પૃણોતિ । જાયાગ્ં સુરા ગ્રહૈઃ । તસ્મા-દ્વાજપેયયાજ્યમુષ્મિઁલ્લોકે સ્ત્રિયગ્ં સમ્ભવતિ । વાજપેયા-ભિજિતગ્ગ્ હ્યસ્ય ॥ 18 ॥
પૂર્વે સોમગ્રહા ગૃહ્યન્તે । અપરે સુરાગ્રહાઃ । પુરોક્ષગ્ં સોમગ્રહાન્થ્- સાદયતિ । પશ્ચાદક્ષગ્ં સુરાગ્રહાન્ । પાપવસ્યસસ્ય વિધૃત્યૈ ॥ એષ વૈ યજમાનઃ । ય-થ્સોમઃ । અન્નગ્ં સુરા । સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ વ્યતિષજતિ । અન્નાદ્યેનૈવૈનં-વ્યઁતિષજતિ ॥ 19 ॥
સપૃઞ્ચઃ સ્થ સ-મ્મા ભદ્રેણ પૃઙ્ક્તેત્યાહ । અન્નં-વૈઁ ભદ્રમ્ । અન્નાદ્યેનૈવૈનગ્ં સગ્ંસૃજતિ ॥ અન્નસ્ય વા એતચ્છમલમ્ । ય-થ્સુરા । પાપ્મેવ ખલુ વૈ શમલમ્ । પાપ્મના વા એનમેતચ્છમલેન વ્યતિષજતિ । ય-થ્સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ વ્યતિષજતિ ॥ વિપૃચઃ સ્થ વિ મા પાપ્મના પૃઙ્ક્તેત્યાહ । પાપ્મનૈવૈનગ્ં શમલેન વ્યાવર્તયતિ ॥ 20 ॥
તસ્મા-દ્વાજપેયયાજી પૂતો મેદ્ધ્યો દક્ષિણ્યઃ ॥ પ્રાંઉ-દ્દ્રવતિ સોમગ્રહૈઃ । અમુમેવ તૈ-ર્લોક-મભિજયતિ । પ્રત્યઙ્ખ્સુરા ગ્રહૈઃ । ઇમમેવ તૈ-ર્લોક-મભિજયતિ ॥ પ્રતિષ્ઠન્તિ સોમગ્રહૈઃ । યાવદેવ સત્યમ્ । તેન સૂયતે ॥ વાજસૃદ્ભ્યઃ સુરાગ્રહાન્. હરન્તિ । અનૃતેનૈવ વિશગ્ં સગ્ંસૃજતિ ॥ હિરણ્યપાત્ર-મ્મધોઃ પૂર્ણ-ન્દદાતિ । મધવ્યો-ઽસાનીતિ ॥ એકધા બ્રહ્મણ ઉપ હરતિ । એકધૈવ યજમાન આયુસ્તેજો દધાતિ ॥ 21 ॥
સર્વ ઐન્દ્રા ભવન્તિ । એકધૈવ યજમાન ઇન્દ્રિય-ન્દધતિ ॥ સપ્તદશ પ્રાજાપત્યા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ એકયર્ચા ગૃહ્ણાતિ । એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ ॥ સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ ગૃહ્ણાતિ । એત-દ્વૈ દેવાના-મ્પરમમન્નમ્ । ય-થ્સોમઃ ॥ 16 ॥
એત-ન્મનુષ્યાણામ્ । ય-થ્સુરા । પરમેણૈવાસ્મા અન્નાદ્યેનાવર-મન્નાદ્ય-મવરુન્ધે ॥ સોમગ્રહા-ન્ગૃહ્ણાતિ । બ્રહ્મણો વા એત-ત્તેજઃ । ય-થ્સોમઃ । બ્રહ્મણ એવ તેજસા તેજો યજમાને દધાતિ । સુરાગ્રહા-ન્ગૃહ્ણાતિ । અન્નસ્ય વા એતચ્છમલમ્ । ય-થ્સુરા ॥ 17 ॥
અન્નસ્યૈવ શમલેન શમલં-યઁજમાના-દપહન્તિ ॥ સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ ગૃહ્ણાતિ । પુમાન્. વૈ સોમઃ । સ્ત્રી સુરા । ત-ન્મિથુનમ્ । મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય । આત્માનમેવ સોમગ્રહૈ-સ્સ્પૃણોતિ । જાયાગ્ં સુરા ગ્રહૈઃ । તસ્મા-દ્વાજપેયયાજ્યમુષ્મિઁલ્લોકે સ્ત્રિયગ્ં સમ્ભવતિ । વાજપેયા-ભિજિતગ્ગ્ હ્યસ્ય ॥ 18 ॥
પૂર્વે સોમગ્રહા ગૃહ્યન્તે । અપરે સુરાગ્રહાઃ । પુરોક્ષગ્ં સોમગ્રહાન્થ્- સાદયતિ । પશ્ચાદક્ષગ્ં સુરાગ્રહાન્ । પાપવસ્યસસ્ય વિધૃત્યૈ ॥ એષ વૈ યજમાનઃ । ય-થ્સોમઃ । અન્નગ્ં સુરા । સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ વ્યતિષજતિ । અન્નાદ્યેનૈવૈનં-વ્યઁતિષજતિ ॥ 19 ॥
સપૃઞ્ચઃ સ્થ સ-મ્મા ભદ્રેણ પૃઙ્ક્તેત્યાહ । અન્નં-વૈઁ ભદ્રમ્ । અન્નાદ્યેનૈવૈનગ્ં સગ્ંસૃજતિ ॥ અન્નસ્ય વા એતચ્છમલમ્ । ય-થ્સુરા । પાપ્મેવ ખલુ વૈ શમલમ્ । પાપ્મના વા એનમેતચ્છમલેન વ્યતિષજતિ । ય-થ્સોમગ્રહાગ્શ્ચ સુરાગ્રહાગ્શ્ચ વ્યતિષજતિ ॥ વિપૃચઃ સ્થ વિ મા પાપ્મના પૃઙ્ક્તેત્યાહ । પાપ્મનૈવૈનગ્ં શમલેન વ્યાવર્તયતિ ॥ 20 ॥
તસ્મા-દ્વાજપેયયાજી પૂતો મેદ્ધ્યો દક્ષિણ્યઃ ॥ પ્રાંઉ-દ્દ્રવતિ સોમગ્રહૈઃ । અમુમેવ તૈ-ર્લોક-મભિજયતિ । પ્રત્યઙ્ખ્સુરા ગ્રહૈઃ । ઇમમેવ તૈ-ર્લોક-મભિજયતિ ॥ પ્રતિષ્ઠન્તિ સોમગ્રહૈઃ । યાવદેવ સત્યમ્ । તેન સૂયતે ॥ વાજસૃદ્ભ્યઃ સુરાગ્રહાન્. હરન્તિ । અનૃતેનૈવ વિશગ્ં સગ્ંસૃજતિ ॥ હિરણ્યપાત્ર-મ્મધોઃ પૂર્ણ-ન્દદાતિ । મધવ્યો-ઽસાનીતિ ॥ એકધા બ્રહ્મણ ઉપ હરતિ । એકધૈવ યજમાન આયુસ્તેજો દધાતિ ॥ 21 ॥
(આપ્ત્વા-ઽવરુન્ધે - સોમઃ - શમલં-યઁ-થ્સુરા - હ્ય-સ્યૈનં-વ્યઁતિષજતિ - વ્યાવર્તયતિ - સૃજતિ ચત્વારિ ચ ) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - પશવ-સ્સપ્તદશ
અનુવાકં 4 - પશવ-સ્સપ્તદશ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । નાગ્નિષ્ટોમો નોક્થ્યઃ । ન ષોડશી નાતિરાત્રઃ । અથ કસ્મા-દ્વાજપેયે સર્વે યજ્ઞક્રતવો-ઽવરુદ્ધ્યન્ત ઇતિ । પશુભિરિતિ બ્રૂયાત્ ॥ આગ્નેય-મ્પશુમાલભતે । અગ્નિષ્ટોમમેવ તેનાવરુન્ધે । ઐન્દ્રાગ્નેનોક્થ્યમ્ । ઐન્દ્રેણ ષોડશિનઃ સ્તોત્રમ્ । સારસ્વત્યા-ઽતિરાત્રમ્ ॥ 22 ॥
મારુત્યા બૃહત-સ્સ્તોત્રમ્ । એતાવન્તો વૈ યજ્ઞક્રતવઃ । તા-ન્પશુભિરેવા-વરુન્ધે ॥ આત્માનમેવ સ્પૃણો-ત્યગ્નિષ્ટોમેન । પ્રાણાપાના-વુક્થ્યેન । વીર્યગ્ં ષોડશિનઃ સ્તોત્રેણ । વાચ-મતિરાત્રેણ । પ્રજા-મ્બૃહત-સ્સ્તોત્રેણ । ઇમમેવ લોકમભિ જયત્યગ્નિષ્ટોમેન । અન્તરિક્ષ-મુક્થ્યેન ॥ 23 ॥
સુવર્ગં-લોઁકગ્ં ષોડશિનઃ સ્તોત્રેણ । દેવયાનાનેવ પથ આરોહ-ત્યતિરાત્રેણ । નાકગ્ં રોહતિ બૃહત-સ્સ્તોત્રેણ । તેજ એવાત્મ-ન્ધત્ત આગ્નેયેન પશુના । ઓજો બલમૈન્દ્રાગ્નેન । ઇન્દ્રિય-મૈન્દ્રેણ । વાચગ્ં સારસ્વત્યા । ઉભાવેવ દેવલોક-ઞ્ચ મનુષ્યલોક-ઞ્ચાભિજયતિ મારુત્યા વશયા ॥ સપ્તદશ પ્રાજાપત્યા-ન્પશૂનાલભતે । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ ॥ 24 ॥
પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ શ્યામા એકરૂપા ભવન્તિ । એવમિવ હિ પ્રજાપતિ-સ્સમૃદ્ધ્યૈ ॥ તા-ન્પર્યગ્નિકૃતા-નુથ્સૃજતિ ॥ મરુતો યજ્ઞમજિઘાગ્ંસ-ન્પ્રજાપતેઃ । તેભ્ય એતા-મ્મારુતીં-વઁશામાલભત । તયૈવૈના-નશમયત્ ॥ મારુત્યા પ્રચર્ય । એતાન્-થ્સઞ્જ્ઞપયેત્ । મરુત એવ શમયિત્વા ॥ 25 ॥
એતૈઃ પ્રચરતિ । યજ્ઞસ્યાઘાતાય ॥ એકધા વપા જુહોતિ । એકદેવત્યા હિ । એતે । અથો એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ ॥ નૈવારેણ સપ્તદશશરાવે-ણૈતર્હિ પ્રચરતિ । એત-ત્પુરોડાશા હ્યેતે । અથો પશૂનામેવ છિદ્રમપિદધાતિ ॥ સારસ્વત્યોત્તમયા પ્રચરતિ । વાગ્ વૈ સરસ્વતી । તસ્મા-ત્પ્રાણાનાં-વાઁગુત્તમા । અથો પ્રજાપતાવેવ યજ્ઞ-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ । પ્રજાપતિર્ હિ વાક્ ॥ અપન્નદતી ભવતિ । તસ્મા-ન્મનુષ્યા-સ્સર્વાં-વાઁચં-વઁદન્તિ ॥ 26 ॥
મારુત્યા બૃહત-સ્સ્તોત્રમ્ । એતાવન્તો વૈ યજ્ઞક્રતવઃ । તા-ન્પશુભિરેવા-વરુન્ધે ॥ આત્માનમેવ સ્પૃણો-ત્યગ્નિષ્ટોમેન । પ્રાણાપાના-વુક્થ્યેન । વીર્યગ્ં ષોડશિનઃ સ્તોત્રેણ । વાચ-મતિરાત્રેણ । પ્રજા-મ્બૃહત-સ્સ્તોત્રેણ । ઇમમેવ લોકમભિ જયત્યગ્નિષ્ટોમેન । અન્તરિક્ષ-મુક્થ્યેન ॥ 23 ॥
સુવર્ગં-લોઁકગ્ં ષોડશિનઃ સ્તોત્રેણ । દેવયાનાનેવ પથ આરોહ-ત્યતિરાત્રેણ । નાકગ્ં રોહતિ બૃહત-સ્સ્તોત્રેણ । તેજ એવાત્મ-ન્ધત્ત આગ્નેયેન પશુના । ઓજો બલમૈન્દ્રાગ્નેન । ઇન્દ્રિય-મૈન્દ્રેણ । વાચગ્ં સારસ્વત્યા । ઉભાવેવ દેવલોક-ઞ્ચ મનુષ્યલોક-ઞ્ચાભિજયતિ મારુત્યા વશયા ॥ સપ્તદશ પ્રાજાપત્યા-ન્પશૂનાલભતે । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ ॥ 24 ॥
પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ શ્યામા એકરૂપા ભવન્તિ । એવમિવ હિ પ્રજાપતિ-સ્સમૃદ્ધ્યૈ ॥ તા-ન્પર્યગ્નિકૃતા-નુથ્સૃજતિ ॥ મરુતો યજ્ઞમજિઘાગ્ંસ-ન્પ્રજાપતેઃ । તેભ્ય એતા-મ્મારુતીં-વઁશામાલભત । તયૈવૈના-નશમયત્ ॥ મારુત્યા પ્રચર્ય । એતાન્-થ્સઞ્જ્ઞપયેત્ । મરુત એવ શમયિત્વા ॥ 25 ॥
એતૈઃ પ્રચરતિ । યજ્ઞસ્યાઘાતાય ॥ એકધા વપા જુહોતિ । એકદેવત્યા હિ । એતે । અથો એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ ॥ નૈવારેણ સપ્તદશશરાવે-ણૈતર્હિ પ્રચરતિ । એત-ત્પુરોડાશા હ્યેતે । અથો પશૂનામેવ છિદ્રમપિદધાતિ ॥ સારસ્વત્યોત્તમયા પ્રચરતિ । વાગ્ વૈ સરસ્વતી । તસ્મા-ત્પ્રાણાનાં-વાઁગુત્તમા । અથો પ્રજાપતાવેવ યજ્ઞ-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ । પ્રજાપતિર્ હિ વાક્ ॥ અપન્નદતી ભવતિ । તસ્મા-ન્મનુષ્યા-સ્સર્વાં-વાઁચં-વઁદન્તિ ॥ 26 ॥
(અતિરાત્ર - મન્તરિક્ષમુક્થ્યેન - પ્રજાપતિઃ - શમયિત્વોત્ - તમયા પ્રચરતિ ષટ્ ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - રથયાજનમ્
અનુવાકં 5 - રથયાજનમ્
સાવિત્ર-ઞ્જુહોતિ કર્મણઃ કર્મણઃ પુરસ્તાત્ ॥ કસ્ત-દ્વેદેત્યાહુઃ । ય-દ્વાજપેયસ્ય પૂર્વં-યઁદપરમિતિ । સવિતૃપ્રસૂત એવ યથાપૂર્વ-ઙ્કર્માણિ કરોતિ ॥ સવને સવને જુહોતિ । આક્રમણમેવ ત-થ્સેતું-યઁજમાનઃ કુરુતે । સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ વાચસ્પતિ-ર્વાચમદ્ય સ્વદાતિ ન ઇત્યાહ । વાગ્વૈ દેવાના-મ્પુરા-ઽન્નમાસીત્ । વાચમેવાસ્મા અન્નગ્ગ્ સ્વદયતિ ॥ 27 ॥
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો-ઽસિ વાર્ત્રઘ્ન ઇતિ રથમુપાવહરતિ વિજિત્યૈ ॥ વાજસ્ય નુ પ્રસવે માતર-મ્મહીમિત્યાહ । યચ્ચૈવેયમ્ । યચ્ચાસ્યામધિ । તદેવા-વરુન્ધે । અથો તસ્મિન્નેવોભયે-ઽભિષિચ્યતે ॥ અફ્સ્વન્તર-મૃતમફ્સુ ભેષજમિત્યશ્વા-ન્પલ્પૂલયતિ । અફ્સુ વા અશ્વસ્ય તૃતીય-મ્પ્રવિષ્ટમ્ । તદનુવેનન્વવપ્લવતે । યદફ્સુ પલ્પૂલયતિ ॥ 28 ॥
યદેવાસ્યાફ્સુ પ્રવિષ્ટમ્ । તદેવાવરુન્ધે ॥ બહુ વા અશ્વો-ઽમેદ્ધ્ય-મુપગચ્છતિ । યદફ્સુ પલ્પૂલયતિ । મેદ્ધ્યાનેવૈનાન્ કરોતિ ॥ વાયુર્વા ત્વા મનુર્વા ત્વેત્યાહ । એતા વા એત-ન્દેવતા અગ્રે અશ્વમયુઞ્જન્ન્ । તાભિરેવૈનાન્. યુનક્તિ । સવસ્યોજ્જિત્યૈ ॥ યજુષા યુનક્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥ 29 ॥
અપા-ન્ન પાદાશુહેમન્નિતિ સમ્માર્ષ્ટિ । મેદ્ધ્યાનેવૈનાન્ કરોતિ । અથો સ્તૌત્યેવૈનાનાજિગ્ં સરિષ્યતઃ ॥ વિષ્ણુ ક્રમાન્ ક્રમતે । વિષ્ણુરેવ ભૂત્વેમાઁલ્લોકા-નભિજયતિ ॥ વૈશ્વદેવો વૈ રથઃ । અઙ્કૌ ન્યઙ્કાવભિતો રથં-યાઁવિત્યાહ । યા એવ દેવતા રથે પ્રવિષ્ટાઃ । તાભ્ય એવ નમસ્કરોતિ । આત્મનો-ઽનાર્ત્યૈ ॥ અશમરથ-મ્ભાવુકો-ઽસ્ય રથો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 30 ॥
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો-ઽસિ વાર્ત્રઘ્ન ઇતિ રથમુપાવહરતિ વિજિત્યૈ ॥ વાજસ્ય નુ પ્રસવે માતર-મ્મહીમિત્યાહ । યચ્ચૈવેયમ્ । યચ્ચાસ્યામધિ । તદેવા-વરુન્ધે । અથો તસ્મિન્નેવોભયે-ઽભિષિચ્યતે ॥ અફ્સ્વન્તર-મૃતમફ્સુ ભેષજમિત્યશ્વા-ન્પલ્પૂલયતિ । અફ્સુ વા અશ્વસ્ય તૃતીય-મ્પ્રવિષ્ટમ્ । તદનુવેનન્વવપ્લવતે । યદફ્સુ પલ્પૂલયતિ ॥ 28 ॥
યદેવાસ્યાફ્સુ પ્રવિષ્ટમ્ । તદેવાવરુન્ધે ॥ બહુ વા અશ્વો-ઽમેદ્ધ્ય-મુપગચ્છતિ । યદફ્સુ પલ્પૂલયતિ । મેદ્ધ્યાનેવૈનાન્ કરોતિ ॥ વાયુર્વા ત્વા મનુર્વા ત્વેત્યાહ । એતા વા એત-ન્દેવતા અગ્રે અશ્વમયુઞ્જન્ન્ । તાભિરેવૈનાન્. યુનક્તિ । સવસ્યોજ્જિત્યૈ ॥ યજુષા યુનક્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥ 29 ॥
અપા-ન્ન પાદાશુહેમન્નિતિ સમ્માર્ષ્ટિ । મેદ્ધ્યાનેવૈનાન્ કરોતિ । અથો સ્તૌત્યેવૈનાનાજિગ્ં સરિષ્યતઃ ॥ વિષ્ણુ ક્રમાન્ ક્રમતે । વિષ્ણુરેવ ભૂત્વેમાઁલ્લોકા-નભિજયતિ ॥ વૈશ્વદેવો વૈ રથઃ । અઙ્કૌ ન્યઙ્કાવભિતો રથં-યાઁવિત્યાહ । યા એવ દેવતા રથે પ્રવિષ્ટાઃ । તાભ્ય એવ નમસ્કરોતિ । આત્મનો-ઽનાર્ત્યૈ ॥ અશમરથ-મ્ભાવુકો-ઽસ્ય રથો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 30 ॥
(સ્વદયતિ - પલ્પૂલયતિ - વ્યાવૃત્ત્યા - અનાર્ત્યૈ દ્વે ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - રથધાવનમ્
અનુવાકં 6 - રથધાવનમ્
દેવસ્યાહગ્ં સવિતુઃ પ્રસવે બૃહસ્પતિના વાજજિતા વાજ-ઞ્જેષમિત્યાહ । સવિતૃપ્રસૂત એવ બ્રહ્મણા વાજમુજ્જયતિ ॥ દેવસ્યાહગ્ં સવિતુઃ પ્રસવે બૃહસ્પતિના વાજજિતા વર્ષિષ્ઠ-ન્નાકગ્ં રુહેયમિત્યાહ । સવિતૃપ્રસૂત એવ બ્રહ્મણા વર્ષિષ્ઠ-ન્નાકગ્ં રોહતિ ॥ ચાત્વાલે રથચક્ર-ન્નિમિતગ્ં રોહતિ । અતો વા અઙ્ગિરસ ઉત્તમા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । સાક્ષાદેવ યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ ॥ આવેષ્ટયતિ । વજ્રો વૈ રથઃ । વજ્રેણૈવ દિશો-ઽભિજયતિ ॥ 31 ॥
વાજિનાગ્ં સામ ગાયતે । અન્નં-વૈઁ વાજઃ । અન્નમે-વાવરુન્ધે ॥ વાચો વર્ષ્મ દેવેભ્યો-ઽપાક્રામત્ । ત-દ્વનસ્પતી-ન્પ્રાવિશત્ । સૈષા વાગ્-વનસ્પતિષુ વદતિ । યા દુન્દુભૌ । તસ્મા-દ્દુન્દુભિ-સ્સર્વા વાચોતિ વદતિ ॥ દુન્દુભીન્-થ્સમાઘ્નન્તિ । પરમા વા એષા વાક્ ॥ 32 ॥
યા દુન્દુભૌ । પરમયૈવ વાચા-ઽવરાં-વાઁચમ-વરુન્ધે । અથો વાચ એવ વર્ષ્મ યજમાનો ઽવરુન્ધે ॥ ઇન્દ્રાય વાચં-વઁદતેન્દ્રં-વાઁજ-ઞ્જાપયતેન્દ્રો વાજમજયિ-દિત્યાહ । એષ વા એતર્હીન્દ્રઃ । યો યજતે । યજમાન એવ વાજમુજ્જયતિ ॥ સપ્તદશ પ્રવ્યાધાનાજિ-ન્ધાવન્તિ । સપ્તદશગ્ગ્ સ્તોત્ર-મ્ભવતિ । સપ્તદશ સપ્તદશ દીયન્તે ॥ 33 ॥
સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ અર્વા-ઽસિ સપ્તિરસિ વાજ્યસીત્યાહ । અગ્નિર્વા અર્વા । વાયુ-સ્સપ્તિઃ । આદિત્યો વાજી । એતાભિરેવાસ્મૈ દેવતાભિ-ર્દેવરથં-યુઁનક્તિ ॥ પ્રષ્ટિવાહિનં-યુઁનક્તિ । પ્રષ્ટિવાહી વૈ દેવરથઃ । દેવરથમેવાસ્મૈ યુનક્તિ ॥ 34 ॥
વાજિનો વાજ-ન્ધાવત કાષ્ઠા-ઙ્ગચ્છતેત્યાહ । સુવર્ગો વૈ લોકઃ કાષ્ઠા । સુવર્ગમેવ લોકં-યઁન્તિ ॥ સુવર્ગં-વાઁ એતે લોકં-યઁન્તિ । ય આજિ-ન્ધાવન્તિ ॥ પ્રાઞ્ચો ધાવન્તિ । પ્રાંઇવ હિ સુવર્ગો લોકઃ ॥ ચતસૃભિરનુ મન્ત્રયતે । ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ । છન્દોભિરેવૈનાન્-થ્સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ ॥ 35 ॥
પ્ર વા એતે-ઽસ્માલ્-લોકાચ્ચ્યવન્તે । ય આજિ-ન્ધાવન્તિ । ઉદઞ્ચ આવર્તન્તે । અસ્માદેવ તેન લોકાન્નયન્તિ ॥ રથવિમોચનીય-ઞ્જુહોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ આ મા વાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદિત્યાહ । અન્નં-વૈઁ વાજઃ । અન્નમેવાવરુન્ધે ॥ યથાલોકં-વાઁ એત ઉજ્જયન્તિ । ય આજિ-ન્ધાવન્તિ ॥ 36 ॥
કૃષ્ણલ-ઙ્કૃષ્ણલં-વાઁજસૃદ્ભ્યઃ પ્રયચ્છતિ । યમેવ તે વાજં-લોઁકમુજ્જયન્તિ । ત-મ્પરિક્રીયા-વરુન્ધે ॥ એકધા બ્રહ્મણ ઉપહરતિ । એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ ॥ દેવા વા ઓષધીષ્વાજિમયુઃ । તા બૃહસ્પતિ-રુદજયત્ । સ નીવારાન્નિરવૃણીત । તન્નીવારાણા-ન્નીવારત્વમ્ ॥ નૈવારશ્ચરુ-ર્ભવતિ ॥ 37 ॥
એતદ્વૈ દેવાના-મ્પરમમન્નમ્ । યન્નીવારાઃ । પરમેણૈવાસ્મા અન્નાદ્યે-નાવર-મન્નાદ્યમવરુન્ધે ॥ સપ્તદશશરાવો ભવતિ । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ ક્ષીરે ભવતિ । રુચમેવાસ્મિન્-દધાતિ ॥ સર્પિષ્વા-ન્ભવતિ મેદ્ધ્યત્વાય ॥ બાર્હસ્પત્યો વા એષ દેવતયા ॥ 38 ॥
યો વાજપેયેન યજતે । બાર્હસ્પત્ય એષ ચરુઃ ॥ અશ્વાન્-થ્સરિષ્યત-સ્સસ્રુષશ્ચાવ-ઘ્રાપયતિ । યમેવ તે વાજં-લોઁકમુજ્જયન્તિ । તમેવાવરુન્ધે ॥ અજીજિપત વનસ્પતય ઇન્દ્રં-વાઁજં-વિઁમુચ્યદ્ધ્વમિતિ દુન્દુભીન્. વિમુઞ્ચતિ । યમેવ તે વાજં-લોઁકમિન્દ્રિય-ન્દુન્દુભય ઉજ્જયન્તિ । તમેવા-વરુન્ધે ॥ 39 ॥
વાજિનાગ્ં સામ ગાયતે । અન્નં-વૈઁ વાજઃ । અન્નમે-વાવરુન્ધે ॥ વાચો વર્ષ્મ દેવેભ્યો-ઽપાક્રામત્ । ત-દ્વનસ્પતી-ન્પ્રાવિશત્ । સૈષા વાગ્-વનસ્પતિષુ વદતિ । યા દુન્દુભૌ । તસ્મા-દ્દુન્દુભિ-સ્સર્વા વાચોતિ વદતિ ॥ દુન્દુભીન્-થ્સમાઘ્નન્તિ । પરમા વા એષા વાક્ ॥ 32 ॥
યા દુન્દુભૌ । પરમયૈવ વાચા-ઽવરાં-વાઁચમ-વરુન્ધે । અથો વાચ એવ વર્ષ્મ યજમાનો ઽવરુન્ધે ॥ ઇન્દ્રાય વાચં-વઁદતેન્દ્રં-વાઁજ-ઞ્જાપયતેન્દ્રો વાજમજયિ-દિત્યાહ । એષ વા એતર્હીન્દ્રઃ । યો યજતે । યજમાન એવ વાજમુજ્જયતિ ॥ સપ્તદશ પ્રવ્યાધાનાજિ-ન્ધાવન્તિ । સપ્તદશગ્ગ્ સ્તોત્ર-મ્ભવતિ । સપ્તદશ સપ્તદશ દીયન્તે ॥ 33 ॥
સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ અર્વા-ઽસિ સપ્તિરસિ વાજ્યસીત્યાહ । અગ્નિર્વા અર્વા । વાયુ-સ્સપ્તિઃ । આદિત્યો વાજી । એતાભિરેવાસ્મૈ દેવતાભિ-ર્દેવરથં-યુઁનક્તિ ॥ પ્રષ્ટિવાહિનં-યુઁનક્તિ । પ્રષ્ટિવાહી વૈ દેવરથઃ । દેવરથમેવાસ્મૈ યુનક્તિ ॥ 34 ॥
વાજિનો વાજ-ન્ધાવત કાષ્ઠા-ઙ્ગચ્છતેત્યાહ । સુવર્ગો વૈ લોકઃ કાષ્ઠા । સુવર્ગમેવ લોકં-યઁન્તિ ॥ સુવર્ગં-વાઁ એતે લોકં-યઁન્તિ । ય આજિ-ન્ધાવન્તિ ॥ પ્રાઞ્ચો ધાવન્તિ । પ્રાંઇવ હિ સુવર્ગો લોકઃ ॥ ચતસૃભિરનુ મન્ત્રયતે । ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ । છન્દોભિરેવૈનાન્-થ્સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ ॥ 35 ॥
પ્ર વા એતે-ઽસ્માલ્-લોકાચ્ચ્યવન્તે । ય આજિ-ન્ધાવન્તિ । ઉદઞ્ચ આવર્તન્તે । અસ્માદેવ તેન લોકાન્નયન્તિ ॥ રથવિમોચનીય-ઞ્જુહોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ આ મા વાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદિત્યાહ । અન્નં-વૈઁ વાજઃ । અન્નમેવાવરુન્ધે ॥ યથાલોકં-વાઁ એત ઉજ્જયન્તિ । ય આજિ-ન્ધાવન્તિ ॥ 36 ॥
કૃષ્ણલ-ઙ્કૃષ્ણલં-વાઁજસૃદ્ભ્યઃ પ્રયચ્છતિ । યમેવ તે વાજં-લોઁકમુજ્જયન્તિ । ત-મ્પરિક્રીયા-વરુન્ધે ॥ એકધા બ્રહ્મણ ઉપહરતિ । એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ ॥ દેવા વા ઓષધીષ્વાજિમયુઃ । તા બૃહસ્પતિ-રુદજયત્ । સ નીવારાન્નિરવૃણીત । તન્નીવારાણા-ન્નીવારત્વમ્ ॥ નૈવારશ્ચરુ-ર્ભવતિ ॥ 37 ॥
એતદ્વૈ દેવાના-મ્પરમમન્નમ્ । યન્નીવારાઃ । પરમેણૈવાસ્મા અન્નાદ્યે-નાવર-મન્નાદ્યમવરુન્ધે ॥ સપ્તદશશરાવો ભવતિ । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ ક્ષીરે ભવતિ । રુચમેવાસ્મિન્-દધાતિ ॥ સર્પિષ્વા-ન્ભવતિ મેદ્ધ્યત્વાય ॥ બાર્હસ્પત્યો વા એષ દેવતયા ॥ 38 ॥
યો વાજપેયેન યજતે । બાર્હસ્પત્ય એષ ચરુઃ ॥ અશ્વાન્-થ્સરિષ્યત-સ્સસ્રુષશ્ચાવ-ઘ્રાપયતિ । યમેવ તે વાજં-લોઁકમુજ્જયન્તિ । તમેવાવરુન્ધે ॥ અજીજિપત વનસ્પતય ઇન્દ્રં-વાઁજં-વિઁમુચ્યદ્ધ્વમિતિ દુન્દુભીન્. વિમુઞ્ચતિ । યમેવ તે વાજં-લોઁકમિન્દ્રિય-ન્દુન્દુભય ઉજ્જયન્તિ । તમેવા-વરુન્ધે ॥ 39 ॥
(અભિજયતિ - વા એષા વાગ્ - દીયન્તે - ઽસ્મૈ યુનક્તિ - ગમયતિ - ય આજિ-ન્ધાવન્તિ - ભવતિ - દેવતયા - +-ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - યૂપારોહણમ્
અનુવાકં 7 - યૂપારોહણમ્
તાર્પ્યં-યઁજમાન-મ્પરિધાપયતિ । યજ્ઞો વૈ તાર્પ્યમ્ । યજ્ઞેનૈવૈનગ્ં સમર્ધયતિ । દર્ભમય-મ્પરિધાપયતિ । પવિત્રં-વૈઁ દર્ભાઃ । પુનાત્યેવૈનમ્ । વાજં-વાઁ એષો-ઽવરુરુથ્સતે । યો વાજપેયેન યજતે । ઓષધયઃ ખલુ વૈ વાજઃ । ય-દ્દર્ભમય-મ્પરિધાપયતિ ॥ 40 ॥
વાજસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ ॥ જાય એહિ સુવો રોહાવેત્યાહ । પત્નિયા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્-વારમ્ભો-ઽનવચ્છિત્યૈ ॥ સપ્તદશા-રત્નિર્યૂપો ભવતિ । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ તૂપર-શ્ચતુરશ્રિ-ર્ભવતિ ॥ ગૌધૂમ-ઞ્ચષાલમ્ । ન વા એતે વ્રીહયો ન યવાઃ । ય-દ્ગોધૂમાઃ ॥ 41 ॥
એવમિવ હિ પ્રજાપતિ-સ્સમૃદ્ધ્યૈ । અથો અમુમેવાસ્મૈ લોકમન્નવન્ત-ઙ્કરોતિ ॥ વાસોભિ-ર્વેષ્ટયતિ । એષ વૈ યજમાનઃ । યદ્યૂપઃ । સર્વદેવત્યં-વાઁસઃ । સર્વાભિરેવૈન-ન્દેવતાભિ-સ્સમર્ધયતિ । અથો આક્રમણમેવ તથ્સેતું-યઁજમાનઃ કુરુતે । સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ દ્વાદશ વાજપ્રસવીયાનિ જુહોતિ ॥ 42 ॥
દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ । સંવઁથ્સરમેવ પ્રીણાતિ । અથો સંવઁથ્સરમેવાસ્મા ઉપ દધાતિ । સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ દશભિઃ કલ્પૈ રોહતિ । નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ । નાભિર્દશમી । પ્રાણાનેવ યથાસ્થાન-ઙ્કલ્પયિત્વા । સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । એતાવદ્વૈ પુરુષસ્ય સ્વમ્ ॥ 43 ॥
યાવત્-પ્રાણાઃ । યાવદેવાસ્યાસ્તિ । તેન સહ સુવર્ગં-લોઁકમેતિ ॥ સુવર્દેવાગ્ં અગન્મેત્યાહ । સુવર્ગમેવ લોકમેતિ । અમૃતા અભૂમેત્યાહ । અમૃતમિવ હિ સુવર્ગો લોકઃ । પ્રજાપતેઃ પ્રજા અભૂમેત્યાહ । પ્રાજાપત્યો વા અયં-લોઁકઃ । અસ્માદેવ તેન લોકાન્નૈતિ ॥ 44 ॥
સમહ-મ્પ્રજયા સ-મ્મયા પ્રજેત્યાહ । આશિષમેવૈતા-માશાસ્તે ॥ આસપુટૈ-ર્ઘ્નન્તિ । અન્નં-વાઁ ઇયમ્ । અન્નાદ્યેનૈવૈનગ્ં સમર્ધયન્તિ । ઊષૈ-ર્ઘ્નન્તિ । એતે હિ સાક્ષાદન્નમ્ । યદૂષાઃ । સાક્ષાદેવૈન-મન્નાદ્યેન સમર્ધયન્તિ ॥ પુરસ્તાત્-પ્રત્યઞ્ચ-ઙ્ઘ્નન્તિ ॥ 45 ॥
પુરસ્તાદ્ધિ પ્રતીચીન-મન્નમદ્યતે ॥ શીર્ષતો ઘ્નન્તિ । શીર્ષતો હ્યન્નમદ્યતે ॥ દિગ્ભ્યો ઘ્નન્તિ । દિગ્ભ્ય એવાસ્મા અન્નાદ્ય-મવરુન્ધતે ॥ ઈશ્વરો વા એષ પરાં-પ્રદઘઃ । યો યૂપગ્ં રોહતિ ॥ હિરણ્યમદ્ધ્ય-વરોહતિ । અમૃતં-વૈઁ હિરણ્યમ્ । અમૃતગ્ં સુવર્ગો લોકઃ ॥ 46 ॥
અમૃત એવ સુવર્ગે લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ શતમાન-મ્ભવતિ । શતાયુઃ પુરુષ-શ્શતેન્દ્રિયઃ । આયુષ્યેવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ પુષ્ટ્યૈ વા એત-દ્રૂપમ્ । યદજા । ત્રિ-સ્સંવઁથ્સરસ્યાન્યાન્-પશૂ-ન્પરિ પ્રજાયતે ॥ બસ્તાજિન-મદ્ધ્યવ રોહતિ । પુષ્ટ્યામેવ પ્રજનને પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 47 ॥
વાજસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ ॥ જાય એહિ સુવો રોહાવેત્યાહ । પત્નિયા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્-વારમ્ભો-ઽનવચ્છિત્યૈ ॥ સપ્તદશા-રત્નિર્યૂપો ભવતિ । સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ તૂપર-શ્ચતુરશ્રિ-ર્ભવતિ ॥ ગૌધૂમ-ઞ્ચષાલમ્ । ન વા એતે વ્રીહયો ન યવાઃ । ય-દ્ગોધૂમાઃ ॥ 41 ॥
એવમિવ હિ પ્રજાપતિ-સ્સમૃદ્ધ્યૈ । અથો અમુમેવાસ્મૈ લોકમન્નવન્ત-ઙ્કરોતિ ॥ વાસોભિ-ર્વેષ્ટયતિ । એષ વૈ યજમાનઃ । યદ્યૂપઃ । સર્વદેવત્યં-વાઁસઃ । સર્વાભિરેવૈન-ન્દેવતાભિ-સ્સમર્ધયતિ । અથો આક્રમણમેવ તથ્સેતું-યઁજમાનઃ કુરુતે । સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ દ્વાદશ વાજપ્રસવીયાનિ જુહોતિ ॥ 42 ॥
દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ । સંવઁથ્સરમેવ પ્રીણાતિ । અથો સંવઁથ્સરમેવાસ્મા ઉપ દધાતિ । સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ દશભિઃ કલ્પૈ રોહતિ । નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ । નાભિર્દશમી । પ્રાણાનેવ યથાસ્થાન-ઙ્કલ્પયિત્વા । સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । એતાવદ્વૈ પુરુષસ્ય સ્વમ્ ॥ 43 ॥
યાવત્-પ્રાણાઃ । યાવદેવાસ્યાસ્તિ । તેન સહ સુવર્ગં-લોઁકમેતિ ॥ સુવર્દેવાગ્ં અગન્મેત્યાહ । સુવર્ગમેવ લોકમેતિ । અમૃતા અભૂમેત્યાહ । અમૃતમિવ હિ સુવર્ગો લોકઃ । પ્રજાપતેઃ પ્રજા અભૂમેત્યાહ । પ્રાજાપત્યો વા અયં-લોઁકઃ । અસ્માદેવ તેન લોકાન્નૈતિ ॥ 44 ॥
સમહ-મ્પ્રજયા સ-મ્મયા પ્રજેત્યાહ । આશિષમેવૈતા-માશાસ્તે ॥ આસપુટૈ-ર્ઘ્નન્તિ । અન્નં-વાઁ ઇયમ્ । અન્નાદ્યેનૈવૈનગ્ં સમર્ધયન્તિ । ઊષૈ-ર્ઘ્નન્તિ । એતે હિ સાક્ષાદન્નમ્ । યદૂષાઃ । સાક્ષાદેવૈન-મન્નાદ્યેન સમર્ધયન્તિ ॥ પુરસ્તાત્-પ્રત્યઞ્ચ-ઙ્ઘ્નન્તિ ॥ 45 ॥
પુરસ્તાદ્ધિ પ્રતીચીન-મન્નમદ્યતે ॥ શીર્ષતો ઘ્નન્તિ । શીર્ષતો હ્યન્નમદ્યતે ॥ દિગ્ભ્યો ઘ્નન્તિ । દિગ્ભ્ય એવાસ્મા અન્નાદ્ય-મવરુન્ધતે ॥ ઈશ્વરો વા એષ પરાં-પ્રદઘઃ । યો યૂપગ્ં રોહતિ ॥ હિરણ્યમદ્ધ્ય-વરોહતિ । અમૃતં-વૈઁ હિરણ્યમ્ । અમૃતગ્ં સુવર્ગો લોકઃ ॥ 46 ॥
અમૃત એવ સુવર્ગે લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ શતમાન-મ્ભવતિ । શતાયુઃ પુરુષ-શ્શતેન્દ્રિયઃ । આયુષ્યેવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ પુષ્ટ્યૈ વા એત-દ્રૂપમ્ । યદજા । ત્રિ-સ્સંવઁથ્સરસ્યાન્યાન્-પશૂ-ન્પરિ પ્રજાયતે ॥ બસ્તાજિન-મદ્ધ્યવ રોહતિ । પુષ્ટ્યામેવ પ્રજનને પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 47 ॥
(પરિધાપયતિ - ગોધૂમા - જુહોતિ - સ્વં - નૈતિ - પ્રત્યઞ્જ-ઙ્ઘ્નન્તિ - લોકો - +નવ ચ (અ. 7)
અનુવાકં 8 - અન્નહોમાઃ, અભિષેકશ્ચ
અનુવાકં 8 - અન્નહોમાઃ, અભિષેકશ્ચ
સપ્તાન્ન-હોમાઞ્જુહોતિ । સપ્ત વા અન્નાનિ । યાવન્ત્યેવાન્નાનિ । તાન્યેવાવરુન્ધે । સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધયઃ । સપ્તારણ્યાઃ । ઉભયીષા-મવરુદ્ધ્યૈ ॥ અન્નસ્યા-ન્નસ્ય જુહોતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ ॥ ય-દ્વાજપેયયાજ્ય-નવરુદ્ધસ્યાશ્ઞીયાત્ ॥ 48 ॥
અવરુદ્ધેન વ્યૃદ્ધ્યેત । સર્વસ્ય સમવદાય જુહોતિ । અનવરુદ્ધ-સ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોતિ । ઊર્ગ્વા અન્ન-મુદુમ્બરઃ । ઊર્જ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્યાહ । સવિતૃ પ્રસૂત એવૈન-મ્બ્રહ્મણા દેવતાભિ-રભિષિઞ્ચતિ ॥ અન્નસ્યાન્નસ્યાભિષિઞ્ચતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ 49 ॥
પુરસ્તાત્-પ્રત્યઞ્ચ-મભિષિઞ્ચતિ । પુરસ્તાદ્ધિ-પ્રતીચીન-મન્નમદ્યતે । શીર્ષતો-ઽભિષિઞ્ચતિ । શીર્ષતો હ્યન્નમદ્યતે ॥ આમુખાદન્વવ સ્રાવયતિ । મુખત એવાસ્મા અન્નાદ્ય-ન્દધાતિ ॥ અગ્નેસ્ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચામીત્યાહ । એષ વા અગ્ને-સ્સવઃ । તેનૈવૈન-મભિષિઞ્ચતિ । ઇન્દ્રસ્ય ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચામીત્યાહ ॥ 50 ॥
ઇન્દ્રિય-મેવાસ્મિ-ન્નેતેન દધાતિ । બૃહસ્પતેસ્ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચા-મીત્યાહ । બ્રહ્મ વૈ દેવાના-મ્બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવૈન-મભિષિઞ્ચતિ ॥ સોમગ્રહાગ્શ્ચા-વદાનીયાનિ ચર્ત્વિગ્ભ્ય ઉપ હરન્તિ । અમુમેવ તૈ-ર્લોક-મન્નવન્ત-ઙ્કરોતિ । સુરાગ્રહાગ્શ્ચા-નવદાનીયાનિ ચ વાજસૃદ્ભ્યઃ । ઇમમેવ તૈ-ર્લોક-મન્નવન્ત-ઙ્કરોતિ । અથો ઉભયીષ્વેવાભિષિચ્યતે ॥ વિમાથ-ઙ્કુર્વતે વાજસૃતઃ ॥ 51 ॥
ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ અનિરુક્તાભિઃ પ્રાતસ્સવને સ્તુવતે । અનિરુક્તઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ । વાજવતીભિ-ર્માદ્ધ્યન્દિને । અન્નં-વૈઁ વાજઃ । અન્નમેવા-વરુન્ધે । શિપિવિષ્ટવતીભિ-સ્તૃતીયસવને । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । પશવ-શ્શિપિઃ । યજ્ઞ એવ પશુષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ બૃહદન્ત્ય-મ્ભવતિ । અન્તમેવૈનગ્ગ્ શ્રિયૈ ગમયતિ ॥ 52 ॥
અવરુદ્ધેન વ્યૃદ્ધ્યેત । સર્વસ્ય સમવદાય જુહોતિ । અનવરુદ્ધ-સ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોતિ । ઊર્ગ્વા અન્ન-મુદુમ્બરઃ । ઊર્જ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્યાહ । સવિતૃ પ્રસૂત એવૈન-મ્બ્રહ્મણા દેવતાભિ-રભિષિઞ્ચતિ ॥ અન્નસ્યાન્નસ્યાભિષિઞ્ચતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ 49 ॥
પુરસ્તાત્-પ્રત્યઞ્ચ-મભિષિઞ્ચતિ । પુરસ્તાદ્ધિ-પ્રતીચીન-મન્નમદ્યતે । શીર્ષતો-ઽભિષિઞ્ચતિ । શીર્ષતો હ્યન્નમદ્યતે ॥ આમુખાદન્વવ સ્રાવયતિ । મુખત એવાસ્મા અન્નાદ્ય-ન્દધાતિ ॥ અગ્નેસ્ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચામીત્યાહ । એષ વા અગ્ને-સ્સવઃ । તેનૈવૈન-મભિષિઞ્ચતિ । ઇન્દ્રસ્ય ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચામીત્યાહ ॥ 50 ॥
ઇન્દ્રિય-મેવાસ્મિ-ન્નેતેન દધાતિ । બૃહસ્પતેસ્ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચા-મીત્યાહ । બ્રહ્મ વૈ દેવાના-મ્બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવૈન-મભિષિઞ્ચતિ ॥ સોમગ્રહાગ્શ્ચા-વદાનીયાનિ ચર્ત્વિગ્ભ્ય ઉપ હરન્તિ । અમુમેવ તૈ-ર્લોક-મન્નવન્ત-ઙ્કરોતિ । સુરાગ્રહાગ્શ્ચા-નવદાનીયાનિ ચ વાજસૃદ્ભ્યઃ । ઇમમેવ તૈ-ર્લોક-મન્નવન્ત-ઙ્કરોતિ । અથો ઉભયીષ્વેવાભિષિચ્યતે ॥ વિમાથ-ઙ્કુર્વતે વાજસૃતઃ ॥ 51 ॥
ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ અનિરુક્તાભિઃ પ્રાતસ્સવને સ્તુવતે । અનિરુક્તઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ । વાજવતીભિ-ર્માદ્ધ્યન્દિને । અન્નં-વૈઁ વાજઃ । અન્નમેવા-વરુન્ધે । શિપિવિષ્ટવતીભિ-સ્તૃતીયસવને । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । પશવ-શ્શિપિઃ । યજ્ઞ એવ પશુષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ બૃહદન્ત્ય-મ્ભવતિ । અન્તમેવૈનગ્ગ્ શ્રિયૈ ગમયતિ ॥ 52 ॥
(અશ્ઞીયા - દન્નસ્યાન્નસ્યા વરુદ્ધ્યા - ઇન્દ્રસ્ય ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચા મીત્યાહ-વાજસૃતઃ - શિપિ સ્ત્રીણિ ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - અતિગ્રાહ્યાઃ, પઞ્ચૈન્દ્રાઃ
અનુવાકં 9 - અતિગ્રાહ્યાઃ, પઞ્ચૈન્દ્રાઃ
નૃષદ-ન્ત્વેત્યાહ । પ્રજા વૈ નૄન્ । પ્રજાનામેવૈતેન સૂયતે । દ્રુષદમિત્યાહ । વનસ્પતયો વૈ દ્રુ । વનસ્પતીનામેવૈ તેન સૂયતે । ભુવનસદ-મિત્યાહ । યદા વૈ વસીયા-ન્ભવતિ । ભુવનમગન્નિતિ વૈ તમાહુઃ । ભુવનમેવૈતેન ગચ્છતિ ॥ 53 ॥
અફ્સુષદ-ન્ત્વા ઘૃતસદ-મિત્યાહ । અપામેવૈતેન ઘૃતસ્ય સૂયતે । વ્યોમસદ-મિત્યાહ । યદા વૈ વસીયા-ન્ભવતિ । વ્યોમાગન્નિતિ વૈ તમાહુઃ । વ્યોમૈવૈતેન ગચ્છતિ ॥ પૃથિવિષદ-ન્ત્વા-ઽન્તરિક્ષસદ-મિત્યાહ । એષામેવૈતેન લોકાનાગ્ં સૂયતે । તસ્મા-દ્વાજપે-યયાજી ન ક-ઞ્ચન પ્રત્યવરોહતિ । અપીવ હિ દેવતાનાગ્ં સૂયતે ॥ 54 ॥
નાકસદ-મિત્યાહ । યદાવૈ વસીયા-ન્ભવતિ । નાકમગન્નિતિ વૈ તમાહુઃ । નાકમેવૈતેન ગચ્છતિ ॥ યે ગ્રહાઃ પઞ્ચજનીના ઇત્યાહ । પઞ્ચજનાના-મેવૈતેન સૂયતે ॥ અપાગ્ં રસમુદ્વયસ-મિત્યાહ । અપામેવૈતેન રસસ્ય સૂયતે । સૂર્યરશ્મિગ્ં સમાભૃત-મિત્યાહ સશુક્રત્વાય ॥ 55 ॥
અફ્સુષદ-ન્ત્વા ઘૃતસદ-મિત્યાહ । અપામેવૈતેન ઘૃતસ્ય સૂયતે । વ્યોમસદ-મિત્યાહ । યદા વૈ વસીયા-ન્ભવતિ । વ્યોમાગન્નિતિ વૈ તમાહુઃ । વ્યોમૈવૈતેન ગચ્છતિ ॥ પૃથિવિષદ-ન્ત્વા-ઽન્તરિક્ષસદ-મિત્યાહ । એષામેવૈતેન લોકાનાગ્ં સૂયતે । તસ્મા-દ્વાજપે-યયાજી ન ક-ઞ્ચન પ્રત્યવરોહતિ । અપીવ હિ દેવતાનાગ્ં સૂયતે ॥ 54 ॥
નાકસદ-મિત્યાહ । યદાવૈ વસીયા-ન્ભવતિ । નાકમગન્નિતિ વૈ તમાહુઃ । નાકમેવૈતેન ગચ્છતિ ॥ યે ગ્રહાઃ પઞ્ચજનીના ઇત્યાહ । પઞ્ચજનાના-મેવૈતેન સૂયતે ॥ અપાગ્ં રસમુદ્વયસ-મિત્યાહ । અપામેવૈતેન રસસ્ય સૂયતે । સૂર્યરશ્મિગ્ં સમાભૃત-મિત્યાહ સશુક્રત્વાય ॥ 55 ॥
(ગચ્છતિ - સૂયતે - +નવ ચ) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ દર્શપૂર્ણમાસબ્રાહ્મણશેષઃ
અનુવાકં 10 - પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ દર્શપૂર્ણમાસબ્રાહ્મણશેષઃ
ઇન્દ્રો વૃત્રગ્ં હત્વા । અસુરા-ન્પરાભાવ્ય । સો-ઽમાવાસ્યા-મ્પ્રત્યાગચ્છત્ । તે પિતરઃ પૂર્વેદ્યુ-રાગચ્છન્ન્ । પિતૄન્. યજ્ઞો-ઽગચ્છત્ । ત-ન્દેવાઃ પુનરયાચન્ત । તમેભ્યો ન પુનરદદુઃ । તે-ઽબ્રુવન્ વરં-વૃઁણામહૈ । અથ વઃ પુનર્દાસ્યામઃ । અસ્મભ્યમેવ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયાતા ઇતિ ॥ 56 ॥
તમેભ્યઃ પુનરદદુઃ । તસ્માત્-પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયતે । ય-ત્પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ કરોતિ । પિતૃભ્ય એવ ત-દ્યજ્ઞ-ન્નિષ્ક્રીય યજમાનઃ પ્રતનુતે ॥ સોમાય પિતૃપીતાય સ્વધા નમ ઇત્યાહ । પિતુરેવાધિ સોમપીથમવ રુન્ધે । ન હિ પિતા પ્રમીયમાણ આહૈષ સોમપીથ ઇતિ । ઇન્દ્રિયં-વૈઁ સોમપીથઃ । ઇન્દ્રિયમેવ સોમપીથમવ-રુન્ધે । તેનન્દ્રિયેણ દ્વિતીયા-ઞ્જાયામભ્યશ્ઞુતે ॥ 57 ॥
એત-દ્વૈ બ્રાહ્મણ-મ્પુરા વાજશ્રવસા વિદામક્રન્ન્ । તસ્મા-ત્તે દ્વેદ્વે જાયે અભ્યાક્ષત । ય એવં-વેઁદ । અભિ દ્વિતીયા-ઞ્જાયામશ્ઞુતે ॥ અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇત્યાહ । ય એવ પિતૃણામગ્નિઃ । ત-મ્પ્રીણાતિ ॥ તિસ્ર આહુતી-ર્જુહોતિ ॥ ત્રિર્નિદધાતિ ॥ ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે ॥ 58 ॥
ષડ્વા ઋતવઃ । ઋતૂનેવ પ્રીણાતિ ॥ તૂષ્ણી-મ્મેક્ષણ-માદધાતિ । અસ્તિ વા હિ ષષ્ઠ ઋતુર્ન વા ॥ દેવાન્. વૈ પિતૄ-ન્પ્રીતાન્ । મનુષ્યાઃ પિતરો-ઽનુ પ્રપિપતે । તિસ્ર આહુતી-ર્જુહોતિ । ત્રિર્નિદધાતિ । ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ ॥ 59 ॥
ઋતવઃ ખલુ વૈ દેવાઃ પિતરઃ । ઋતૂનેવ દેવા-ન્પિતૄ-ન્પ્રીણાતિ । તાન્પ્રીતાન્ । મનુષ્યાઃ પિતરો-ઽનુ પ્રપિપતે ॥ સકૃદાચ્છિન્ન-મ્બર્હિ-ર્ભવતિ । સકૃદિવ હિ પિતરઃ ॥ ત્રિર્નિદધાતિ । તૃતીયે વા ઇતો લોકે પિતરઃ । તાનેવ પ્રીણાતિ ॥ પરાંઆવર્તતે ॥ 60 ॥
હ્લીકા હિ પિતરઃ ॥ ઓષ્મણો વ્યાવૃત ઉપાસ્તે । ઊષ્મભાગા હિ પિતરઃ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । પ્રાશ્યાં(3)ન પ્રાશ્યા(3)મિતિ । ય-ત્પ્રાશ્ઞીયાત્ । જન્યમન્નમદ્યાત્ । પ્રમાયુક-સ્સ્યાત્ । યન્ન પ્રાશ્ઞીયાત્ । અહવિ-સ્સ્યાત્ ॥ 61 ॥
પિતૃભ્ય આવૃશ્ચ્યેત । અવઘ્રેયમેવ । તન્નેવ પ્રાશિત-ન્નેવાપ્રાશિતમ્ ॥ વીરં-વાઁ વૈ પિતરઃ પ્રયન્તો હરન્તિ । વીરં-વાઁ દદતિ । દશા-ઞ્છિનત્તિ । હરણભાગા હિ પિતરઃ । પિતૄનેવ નિરવદયતે ॥ ઉત્તર આયુષિ લોમ છિન્દીત । પિતૃણાગ્ હ્યેતર્હિ નેદીયઃ ॥ 62 ॥
નમસ્કરોતિ । નમસ્કારો હિ પિતૃણામ્ ॥ નમો વઃ પિતરો રસાય । નમો વઃ પિતર-શ્શુષ્માય । નમો વઃ પિતરો જીવાય । નમો વઃ પિતર-સ્સ્વધાયૈ । નમો વઃ પિતરો મન્યવે । નમો વઃ પિતરો ઘોરાય । પિતરો નમો વઃ । ય એતસ્મિન્ ઁલોકે સ્થ ॥ 63 ॥
યુષ્માગ્સ્તે-ઽનુ । યે-ઽસ્મિઁલ્લોકે । મા-ન્તે નુ । ય એતસ્મિઁલ્લોકે સ્થ । યૂય-ન્તેષાં-વઁસિષ્ઠા ભૂયાસ્ત । યે-ઽસ્મિઁલ્લોકે । અહ-ન્તેષાં-વઁસિષ્ઠો ભૂયાસમિત્યાહ । વસિષ્ઠ-સ્સમાનાના-મ્ભવતિ । ય એવં-વિઁદ્વાન્-પિતૃભ્યઃ કરોતિ ॥ એષ વૈ મનુષ્યાણાં-યઁજ્ઞઃ ॥ 64 ॥
દેવાનાં-વાઁ ઇતરે યજ્ઞાઃ । તેન વા એત-ત્પિતૃલોકે ચરતિ ॥ ય-ત્પિતૃભ્યઃ કરોતિ । સ ઈશ્વરઃ પ્રમેતોઃ । પ્રાજાપત્યયર્ચા પુનરૈતિ । યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ । યજ્ઞેનૈવ સહ પુનરૈતિ । ન પ્રમાયુકો ભવતિ ॥ પિતૃલોકે વા એત-દ્યજમાનશ્ચરતિ । ય-ત્પિતૃભ્યઃ કરોતિ । સ ઈશ્વર આર્તિમાર્તોઃ । પ્રજાપતિ-સ્ત્વાવૈન-ન્તત ઉન્નેતુમર્હતીત્યાહુઃ । ય-ત્પ્રાજાપત્યયર્ચા પુનરૈતિ । પ્રજાપતિરેવૈન-ન્તત ઉન્નયતિ । નાર્તિમાર્ચ્છતિ યજમાનઃ ॥ 65 ॥
તમેભ્યઃ પુનરદદુઃ । તસ્માત્-પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયતે । ય-ત્પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ કરોતિ । પિતૃભ્ય એવ ત-દ્યજ્ઞ-ન્નિષ્ક્રીય યજમાનઃ પ્રતનુતે ॥ સોમાય પિતૃપીતાય સ્વધા નમ ઇત્યાહ । પિતુરેવાધિ સોમપીથમવ રુન્ધે । ન હિ પિતા પ્રમીયમાણ આહૈષ સોમપીથ ઇતિ । ઇન્દ્રિયં-વૈઁ સોમપીથઃ । ઇન્દ્રિયમેવ સોમપીથમવ-રુન્ધે । તેનન્દ્રિયેણ દ્વિતીયા-ઞ્જાયામભ્યશ્ઞુતે ॥ 57 ॥
એત-દ્વૈ બ્રાહ્મણ-મ્પુરા વાજશ્રવસા વિદામક્રન્ન્ । તસ્મા-ત્તે દ્વેદ્વે જાયે અભ્યાક્ષત । ય એવં-વેઁદ । અભિ દ્વિતીયા-ઞ્જાયામશ્ઞુતે ॥ અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇત્યાહ । ય એવ પિતૃણામગ્નિઃ । ત-મ્પ્રીણાતિ ॥ તિસ્ર આહુતી-ર્જુહોતિ ॥ ત્રિર્નિદધાતિ ॥ ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે ॥ 58 ॥
ષડ્વા ઋતવઃ । ઋતૂનેવ પ્રીણાતિ ॥ તૂષ્ણી-મ્મેક્ષણ-માદધાતિ । અસ્તિ વા હિ ષષ્ઠ ઋતુર્ન વા ॥ દેવાન્. વૈ પિતૄ-ન્પ્રીતાન્ । મનુષ્યાઃ પિતરો-ઽનુ પ્રપિપતે । તિસ્ર આહુતી-ર્જુહોતિ । ત્રિર્નિદધાતિ । ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ ॥ 59 ॥
ઋતવઃ ખલુ વૈ દેવાઃ પિતરઃ । ઋતૂનેવ દેવા-ન્પિતૄ-ન્પ્રીણાતિ । તાન્પ્રીતાન્ । મનુષ્યાઃ પિતરો-ઽનુ પ્રપિપતે ॥ સકૃદાચ્છિન્ન-મ્બર્હિ-ર્ભવતિ । સકૃદિવ હિ પિતરઃ ॥ ત્રિર્નિદધાતિ । તૃતીયે વા ઇતો લોકે પિતરઃ । તાનેવ પ્રીણાતિ ॥ પરાંઆવર્તતે ॥ 60 ॥
હ્લીકા હિ પિતરઃ ॥ ઓષ્મણો વ્યાવૃત ઉપાસ્તે । ઊષ્મભાગા હિ પિતરઃ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । પ્રાશ્યાં(3)ન પ્રાશ્યા(3)મિતિ । ય-ત્પ્રાશ્ઞીયાત્ । જન્યમન્નમદ્યાત્ । પ્રમાયુક-સ્સ્યાત્ । યન્ન પ્રાશ્ઞીયાત્ । અહવિ-સ્સ્યાત્ ॥ 61 ॥
પિતૃભ્ય આવૃશ્ચ્યેત । અવઘ્રેયમેવ । તન્નેવ પ્રાશિત-ન્નેવાપ્રાશિતમ્ ॥ વીરં-વાઁ વૈ પિતરઃ પ્રયન્તો હરન્તિ । વીરં-વાઁ દદતિ । દશા-ઞ્છિનત્તિ । હરણભાગા હિ પિતરઃ । પિતૄનેવ નિરવદયતે ॥ ઉત્તર આયુષિ લોમ છિન્દીત । પિતૃણાગ્ હ્યેતર્હિ નેદીયઃ ॥ 62 ॥
નમસ્કરોતિ । નમસ્કારો હિ પિતૃણામ્ ॥ નમો વઃ પિતરો રસાય । નમો વઃ પિતર-શ્શુષ્માય । નમો વઃ પિતરો જીવાય । નમો વઃ પિતર-સ્સ્વધાયૈ । નમો વઃ પિતરો મન્યવે । નમો વઃ પિતરો ઘોરાય । પિતરો નમો વઃ । ય એતસ્મિન્ ઁલોકે સ્થ ॥ 63 ॥
યુષ્માગ્સ્તે-ઽનુ । યે-ઽસ્મિઁલ્લોકે । મા-ન્તે નુ । ય એતસ્મિઁલ્લોકે સ્થ । યૂય-ન્તેષાં-વઁસિષ્ઠા ભૂયાસ્ત । યે-ઽસ્મિઁલ્લોકે । અહ-ન્તેષાં-વઁસિષ્ઠો ભૂયાસમિત્યાહ । વસિષ્ઠ-સ્સમાનાના-મ્ભવતિ । ય એવં-વિઁદ્વાન્-પિતૃભ્યઃ કરોતિ ॥ એષ વૈ મનુષ્યાણાં-યઁજ્ઞઃ ॥ 64 ॥
દેવાનાં-વાઁ ઇતરે યજ્ઞાઃ । તેન વા એત-ત્પિતૃલોકે ચરતિ ॥ ય-ત્પિતૃભ્યઃ કરોતિ । સ ઈશ્વરઃ પ્રમેતોઃ । પ્રાજાપત્યયર્ચા પુનરૈતિ । યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ । યજ્ઞેનૈવ સહ પુનરૈતિ । ન પ્રમાયુકો ભવતિ ॥ પિતૃલોકે વા એત-દ્યજમાનશ્ચરતિ । ય-ત્પિતૃભ્યઃ કરોતિ । સ ઈશ્વર આર્તિમાર્તોઃ । પ્રજાપતિ-સ્ત્વાવૈન-ન્તત ઉન્નેતુમર્હતીત્યાહુઃ । ય-ત્પ્રાજાપત્યયર્ચા પુનરૈતિ । પ્રજાપતિરેવૈન-ન્તત ઉન્નયતિ । નાર્તિમાર્ચ્છતિ યજમાનઃ ॥ 65 ॥
(ઇત્ય - શ્ઞુતે - પદ્યન્તે - પદ્યન્તે ષડ્વા ઋતવો - વર્તતે-ઽ - હવિ-સ્સ્યાન્ - નેદીયઃ - સ્થ - યજ્ઞો - યજમાનશ્ચરતિ ય-ત્પિતૃભ્યઃ કરોતિ પઞ્ચ ચ) (અ. 10)
(દેવાસુરા અગ્નીષોમયો--ર્ દેવા વૈ યથા દર્શં - દેવા વૈ યદન્યૈ-ર્ગ્રહૈ--ર્ બ્રહ્મવાદિનો નાગ્નિષ્ટોમો ન - સાવિત્રં - દેવસ્યાહં - તાર્પ્યગ્ં - સપ્તાન્નહોમાન્ - નૃષદં - ત્વેન્દ્રો વૃત્રગ્ં હત્વા દશ)
(દેવાસુરા - વાજ્યેવૈનં - તસ્મા-દ્વાજપેયયાજી - દેવસ્યાહં - ઁવાજસ્યાવરુદ્ધ્યા- ઇન્દ્રિયમેવાસ્મિન્. - હ્લીકા હિ પિતરઃ પઞ્ચષષ્ટિઃ)
(દેવાસુરા - યજમાનઃ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે પ્રથમાષ્ટકે તૃતીયઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥