కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ప్రథమాష్టకే షష్ఠః ప్రపాఠకః - రాజసూయానుబ్రాహ్మణం
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - అనుమత్యాద్యా ఇష్టయః
అనుమత్యై పురోడాశ-మష్టాకపాల-న్నిర్వపతి । యే ప్రత్యఞ్చ-శ్శమ్యాయా అవశీయన్తే । తన్నైర్ఋత-మేకకపాలమ్ । ఇయం-వాఁ అనుమతిః । ఇయ-న్నిర్-ఋతిః । నైర్ఋతేన పూర్వేణ ప్రచరతి । పాప్మానమేవ నిర్-ఋతి-మ్పూర్వా-న్నిరవదయతే । ఏక కపాలో భవతి । ఏకధైవ నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । యదహుత్వా గార్హపత్య ఈయుః ॥ 1 ॥
రుద్రో భూత్వా-ఽగ్నిరనూత్థాయ । అద్ధ్వర్యు-ఞ్చ యజమాన-ఞ్చ హన్యాత్ । వీహి స్వాహా ఽఽహుతి-ఞ్జుషాణ ఇత్యాహ । ఆహుత్యైవైనగ్ం శమయతి । నార్తిమార్చ్ఛ-త్యద్ధ్వర్యుర్న యజమానః । ఏకోల్ముకేన యన్తి । తద్ధి నిర్-ఋత్యై భాగధేయమ్ । ఇమా-న్దిశం-యఁన్తి । ఏషా వై నిర్-ఋత్యై దిక్ । స్వాయామేవ దిశి నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే ॥ 2 ॥
స్వకృత ఇరిణే జుహోతి ప్రదరే వా । ఏతద్వై నిర్-ఋత్యా ఆయతనమ్ । స్వ ఏవాయతనే నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । ఏష తే నిర్-ఋతే భాగ ఇత్యాహ । నిర్దిశత్యేవైనామ్ । భూతే హవిష్మత్యసీత్యాహ । భూతిమేవోపావర్తతే । ముఞ్చేమమగ్ంహస ఇత్యాహ । అగ్ంహస ఏవైన-మ్ముఞ్చతి । అఙ్గుష్ఠాభ్యా-ఞ్జుహోతి ॥ 3 ॥
అన్తత ఏవ నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । కృష్ణం-వాఁసః కృష్ణతూష-న్దక్షిణా । ఏత-ద్వై నిర్-ఋత్యై రూపమ్ । రూపేణైవ నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । అప్రతీక్షమాయన్తి । నిర్-ఋత్యా అన్తర్హిత్యై । స్వాహా నమో య ఇద-ఞ్చకారేతి పునరేత్య గార్హపత్యే జుహోతి । ఆహుత్యైవ నమస్యన్తో గార్హపత్య-ముపావర్తన్తే । ఆనుమతేన ప్రచరతి । ఇయం-వాఁ అనుమతిః ॥ 4 ॥
ఇయమేవాస్మై రాజ్యమనుమన్యతే । ధేను-ర్దక్షిణా । ఇమామేవ ధేను-ఙ్కురుతే । ఆదిత్య-ఞ్చరు-న్నిర్వపతి । ఉభయీష్వేవ ప్రజాస్వభిషిచ్యతే । దైవీషు చ మానుషీషు చ । వరో దక్షిణా । వరో హి రాజ్యగ్ం సమృద్ధ్యై । ఆగ్నావైష్ణవ-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి । అగ్ని-స్సర్వా దేవతాః ॥ 5 ॥
విష్ణుర్యజ్ఞః । దేవతాశ్చైవ యజ్ఞ-ఞ్చావ రున్ధే । వామనో వహీ దక్షిణా । య-ద్వహీ । తేనాగ్నేయః । య-ద్వామనః । తేన వైష్ణవ-స్సమృద్ధ్యై । అగ్నీషోమీయ-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి । అగ్నీషోమాభ్యాం-వాఁ ఇన్ద్రో వృత్రమహన్నితి । యదగ్నీషోమీయ-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి ॥ 6 ॥
వార్త్రఘ్నమేవ విజిత్యై । హిరణ్య-న్దక్షిణా సమృద్ధ్యై । ఇన్ద్రో వృత్రగ్ం హత్వా । దేవతాభిశ్చేన్ద్రియేణ చ వ్యార్ధ్యత । స ఏతమైన్ద్రాగ్న-మేకాదశకపాల-మపశ్యత్ । తన్నిరవపత్ । తేన వై స దేవతాశ్చేన్ద్రియ-ఞ్చావారున్ధ । యదైన్ద్రాగ్న-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి । దేవతాశ్చైవ తేనేన్ద్రియ-ఞ్చ యజమానో-ఽవ రున్ధే । ఋషభో వహీ దక్షిణా ॥ 7 ॥
య-ద్వహీ । తేనాగ్నేయః । యదృషభః । తేనైన్ద్ర-స్సమృద్ధ్యై । ఆగ్నేయమష్టాకపాల-న్నిర్వపతి । ఐన్ద్ర-న్దధి । యదాగ్నేయో భవతి । అగ్నిర్వై యజ్ఞముఖమ్ । యజ్ఞముఖమేవర్ధి-మ్పురాస్తాద్ధత్తే । యదైన్ద్ర-న్దధి ॥ 8 ॥
ఇన్ద్రియమేవావ రున్ధే । ఋషభో వహీ దక్షిణా । యద్వహీ । తేనాగ్నేయః । యదృషభః । తేనైన్ద్ర-స్సమృద్ధ్యై । యావతీర్వై ప్రజా ఓషధీనా-మహుతానా-మాశ్ఞన్న్ । తాః పరా-ఽభవన్న్ । ఆగ్రయణ-మ్భవతి హుతాద్యాయ । యజమానస్యాపరాభావాయ ॥ 9 ॥
దేవా వా ఓషధీష్వాజిమయుః । తా ఇన్ద్రాగ్నీ ఉదజయతామ్ । తావేతమైన్ద్రాగ్న-న్ద్వాదశకపాల-న్నిరవృణాతామ్ । యదైన్ద్రాగ్నో భవత్యుజ్జిత్యై । ద్వాదశకపాలో భవతి । ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః । సంవఁథ్సరేణైవాస్మా అన్నమవరున్ధే । వైశ్వదేవశ్చరు-ర్భవతి । వైశ్వదేవం-వాఁ అన్నమ్ । అన్నమేవాస్మై స్వదయతి ॥ 10 ॥
ప్రథమజో వథ్సో దక్షిణా సమృద్ధ్యై । సౌమ్యగ్గ్ శ్యామాక-ఞ్చరు-న్నిర్వపతి । సోమో వా అకృష్టపచ్యస్య రాజా । అకృష్టపచ్యమేవాస్మై స్వదయతి । వాసో దక్షిణా । సౌమ్యగ్ంహి దేవతయా వాస-స్సమృద్ధ్యై । సరస్వత్యై చరు-న్నిర్వపతి । సరస్వతే చరుమ్ । మిథునమేవావ రున్ధే । మిథునౌ గావౌ దక్షిణా సమృద్ధ్యై । ఏతి వా ఏష యజ్ఞముఖాదృద్ధ్యాః । యో-ఽగ్నేర్దేవతాయా ఏతి । అష్టావేతాని హవీగ్ంషి భవన్తి । అష్టాక్షరా గాయత్రీ । గాయత్రో-ఽగ్నిః । తేనైవ యజ్ఞముఖాదృద్ధ్యా అగ్నేర్దేవతాయై నైతి ॥ 11 ॥
అనువాకం 1 - అనుమత్యాద్యా ఇష్టయః
అనుమత్యై పురోడాశ-మష్టాకపాల-న్నిర్వపతి । యే ప్రత్యఞ్చ-శ్శమ్యాయా అవశీయన్తే । తన్నైర్ఋత-మేకకపాలమ్ । ఇయం-వాఁ అనుమతిః । ఇయ-న్నిర్-ఋతిః । నైర్ఋతేన పూర్వేణ ప్రచరతి । పాప్మానమేవ నిర్-ఋతి-మ్పూర్వా-న్నిరవదయతే । ఏక కపాలో భవతి । ఏకధైవ నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । యదహుత్వా గార్హపత్య ఈయుః ॥ 1 ॥
రుద్రో భూత్వా-ఽగ్నిరనూత్థాయ । అద్ధ్వర్యు-ఞ్చ యజమాన-ఞ్చ హన్యాత్ । వీహి స్వాహా ఽఽహుతి-ఞ్జుషాణ ఇత్యాహ । ఆహుత్యైవైనగ్ం శమయతి । నార్తిమార్చ్ఛ-త్యద్ధ్వర్యుర్న యజమానః । ఏకోల్ముకేన యన్తి । తద్ధి నిర్-ఋత్యై భాగధేయమ్ । ఇమా-న్దిశం-యఁన్తి । ఏషా వై నిర్-ఋత్యై దిక్ । స్వాయామేవ దిశి నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే ॥ 2 ॥
స్వకృత ఇరిణే జుహోతి ప్రదరే వా । ఏతద్వై నిర్-ఋత్యా ఆయతనమ్ । స్వ ఏవాయతనే నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । ఏష తే నిర్-ఋతే భాగ ఇత్యాహ । నిర్దిశత్యేవైనామ్ । భూతే హవిష్మత్యసీత్యాహ । భూతిమేవోపావర్తతే । ముఞ్చేమమగ్ంహస ఇత్యాహ । అగ్ంహస ఏవైన-మ్ముఞ్చతి । అఙ్గుష్ఠాభ్యా-ఞ్జుహోతి ॥ 3 ॥
అన్తత ఏవ నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । కృష్ణం-వాఁసః కృష్ణతూష-న్దక్షిణా । ఏత-ద్వై నిర్-ఋత్యై రూపమ్ । రూపేణైవ నిర్-ఋతి-న్నిరవదయతే । అప్రతీక్షమాయన్తి । నిర్-ఋత్యా అన్తర్హిత్యై । స్వాహా నమో య ఇద-ఞ్చకారేతి పునరేత్య గార్హపత్యే జుహోతి । ఆహుత్యైవ నమస్యన్తో గార్హపత్య-ముపావర్తన్తే । ఆనుమతేన ప్రచరతి । ఇయం-వాఁ అనుమతిః ॥ 4 ॥
ఇయమేవాస్మై రాజ్యమనుమన్యతే । ధేను-ర్దక్షిణా । ఇమామేవ ధేను-ఙ్కురుతే । ఆదిత్య-ఞ్చరు-న్నిర్వపతి । ఉభయీష్వేవ ప్రజాస్వభిషిచ్యతే । దైవీషు చ మానుషీషు చ । వరో దక్షిణా । వరో హి రాజ్యగ్ం సమృద్ధ్యై । ఆగ్నావైష్ణవ-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి । అగ్ని-స్సర్వా దేవతాః ॥ 5 ॥
విష్ణుర్యజ్ఞః । దేవతాశ్చైవ యజ్ఞ-ఞ్చావ రున్ధే । వామనో వహీ దక్షిణా । య-ద్వహీ । తేనాగ్నేయః । య-ద్వామనః । తేన వైష్ణవ-స్సమృద్ధ్యై । అగ్నీషోమీయ-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి । అగ్నీషోమాభ్యాం-వాఁ ఇన్ద్రో వృత్రమహన్నితి । యదగ్నీషోమీయ-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి ॥ 6 ॥
వార్త్రఘ్నమేవ విజిత్యై । హిరణ్య-న్దక్షిణా సమృద్ధ్యై । ఇన్ద్రో వృత్రగ్ం హత్వా । దేవతాభిశ్చేన్ద్రియేణ చ వ్యార్ధ్యత । స ఏతమైన్ద్రాగ్న-మేకాదశకపాల-మపశ్యత్ । తన్నిరవపత్ । తేన వై స దేవతాశ్చేన్ద్రియ-ఞ్చావారున్ధ । యదైన్ద్రాగ్న-మేకాదశకపాల-న్నిర్వపతి । దేవతాశ్చైవ తేనేన్ద్రియ-ఞ్చ యజమానో-ఽవ రున్ధే । ఋషభో వహీ దక్షిణా ॥ 7 ॥
య-ద్వహీ । తేనాగ్నేయః । యదృషభః । తేనైన్ద్ర-స్సమృద్ధ్యై । ఆగ్నేయమష్టాకపాల-న్నిర్వపతి । ఐన్ద్ర-న్దధి । యదాగ్నేయో భవతి । అగ్నిర్వై యజ్ఞముఖమ్ । యజ్ఞముఖమేవర్ధి-మ్పురాస్తాద్ధత్తే । యదైన్ద్ర-న్దధి ॥ 8 ॥
ఇన్ద్రియమేవావ రున్ధే । ఋషభో వహీ దక్షిణా । యద్వహీ । తేనాగ్నేయః । యదృషభః । తేనైన్ద్ర-స్సమృద్ధ్యై । యావతీర్వై ప్రజా ఓషధీనా-మహుతానా-మాశ్ఞన్న్ । తాః పరా-ఽభవన్న్ । ఆగ్రయణ-మ్భవతి హుతాద్యాయ । యజమానస్యాపరాభావాయ ॥ 9 ॥
దేవా వా ఓషధీష్వాజిమయుః । తా ఇన్ద్రాగ్నీ ఉదజయతామ్ । తావేతమైన్ద్రాగ్న-న్ద్వాదశకపాల-న్నిరవృణాతామ్ । యదైన్ద్రాగ్నో భవత్యుజ్జిత్యై । ద్వాదశకపాలో భవతి । ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః । సంవఁథ్సరేణైవాస్మా అన్నమవరున్ధే । వైశ్వదేవశ్చరు-ర్భవతి । వైశ్వదేవం-వాఁ అన్నమ్ । అన్నమేవాస్మై స్వదయతి ॥ 10 ॥
ప్రథమజో వథ్సో దక్షిణా సమృద్ధ్యై । సౌమ్యగ్గ్ శ్యామాక-ఞ్చరు-న్నిర్వపతి । సోమో వా అకృష్టపచ్యస్య రాజా । అకృష్టపచ్యమేవాస్మై స్వదయతి । వాసో దక్షిణా । సౌమ్యగ్ంహి దేవతయా వాస-స్సమృద్ధ్యై । సరస్వత్యై చరు-న్నిర్వపతి । సరస్వతే చరుమ్ । మిథునమేవావ రున్ధే । మిథునౌ గావౌ దక్షిణా సమృద్ధ్యై । ఏతి వా ఏష యజ్ఞముఖాదృద్ధ్యాః । యో-ఽగ్నేర్దేవతాయా ఏతి । అష్టావేతాని హవీగ్ంషి భవన్తి । అష్టాక్షరా గాయత్రీ । గాయత్రో-ఽగ్నిః । తేనైవ యజ్ఞముఖాదృద్ధ్యా అగ్నేర్దేవతాయై నైతి ॥ 11 ॥
(ఈయు--ర్ నిరవదయతే - ఽఙ్గుష్ఠాభ్యా-ఞ్జుహో - త్యనుమతి--ర్ దేవతా - నిర్వపతి - వహీ దక్షిణా - యదైన్ద్ర-న్ద - ధ్యపరాభావాయ - స్వదయతి - గావౌ దక్షిణా సమృద్ధ్యై షట్చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - చాతుర్మాస్యే వైశ్వదేవహవీంషి
అనువాకం 2 - చాతుర్మాస్యే వైశ్వదేవహవీంషి
వైశ్వదేవేన వై ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తా-స్సృష్టా న ప్రాజాయన్త । సో-ఽగ్నిరకామయత । అహమిమాః ప్రజనయేయమితి । స ప్రజాపతయే శుచమదధాత్ । సో-ఽశోచత్-ప్రజామిచ్ఛమానః । తస్మాద్య-ఞ్చ ప్రజా భునక్తి య-ఞ్చ న । తావుభౌ శోచతః ప్రజామిచ్ఛమానౌ । తాస్వగ్నిమప్య సృజత్ । తా అగ్నిరద్ధ్యైత్ ॥ 12 ॥
సోమో రేతో-ఽదధాత్ । సవితా ప్రాజనయత్ । సరస్వతీ వాచమదధాత్ । పూషా ఽపోషయత్ । తే వా ఏతే త్రి-స్సంవఁథ్సరస్య ప్రయుజ్యన్తే । యే దేవాః పుష్టిపతయః । సంవఁథ్సరో వై ప్రజాపతిః । సంవఁథ్సరేణైవాస్మై ప్రజాః ప్రాజనయత్ । తాః ప్రజా జాతా మరుతో ఘ్నన్న్ । అస్మానపి న ప్రాయుక్షతేతి ॥ 13 ॥
స ఏత-మ్ప్రజాపతిర్మారుతగ్ం సప్తకపాల-మపశ్యత్ । త-న్నిరవపత్ । తతో వై ప్రజాభ్యోకల్పత । యన్మారుతో నిరుప్యతే । యజ్ఞస్య క్లృప్త్యై । ప్రజానా-మఘాతాయ । సప్తకపాలో భవతి । సప్తగణా వై మరుతః । గణశ ఏవాస్మై విశ-ఙ్కల్పయతి । స ప్రజాపతి-రశోచత్ ॥ 14 ॥
యాః పూర్వాః ప్రజా అసృక్షి । మరుతస్తా అవధిషుః । కథమపరా-స్సృజేయేతి । తస్య శుష్మ ఆణ్డ-మ్భూత-న్నిరవర్తత । తద్వ్యుదహరత్ । తదపోషయత్ । త-త్ప్రాజాయత । ఆణ్డస్య వా ఏత-ద్రూపమ్ । యదామిక్షా । యద్వ్యుద్ధరతి ॥ 15 ॥
ప్రజా ఏవ త-ద్యజమానః పోషయతి । వైశ్వదేవ్యామిక్షా భవతి । వైశ్వదేవ్యో వై ప్రజాః । ప్రజా ఏవాస్మై ప్రజనయతి । వాజినమానయతి । ప్రజాస్వేవ ప్రజాతాసు రేతో దధాతి । ద్యావాపృథివ్య ఏకకపాలో భవతి । ప్రజా ఏవ ప్రజాతా ద్యావాపృథివీభ్యా-ముభయతః పరి గృహ్ణాతి । దేవాసురా-స్సంయఁత్తా ఆసన్న్ । సా-ఽగ్నిరబ్రవీత్ ॥ 16 ॥
మామగ్రే యజత । మయా ముఖేనాసురా-ఞ్జేష్యథేతి । మా-న్ద్వితీయమితి సోమో-ఽబ్రవీత్ । మయా రాజ్ఞా జేష్యథేతి । మా-న్తృతీయమితి సవితా । మయా ప్రసూతా జేష్యథేతి । మా-ఞ్చతుర్థీమితి సరస్వతీ । ఇన్ద్రియం-వోఁ-ఽహ-న్ధాస్యామీతి । మా-మ్పఞ్చమమితి పూషా । మయా ప్రతిష్ఠయా జేష్యథేతి ॥ 17 ॥
తే-ఽగ్నినా ముఖేనాసురానజయన్న్ । సోమేన రాజ్ఞా । సవిత్రా ప్రసూతాః । సరస్వతీన్ద్రియ-మదధాత్ । పూషా ప్రతిష్ఠా ఽఽసీత్ । తతో వై దేవా వ్యజయన్త । యదేతాని హవీగ్ంషి నిరుప్యన్తే విజిత్యై । నోత్తరవేదిముప- వపతి । పశవో వా ఉత్తరవేదిః । అజాతా ఇవ హ్యేతర్హి పశవః ॥ 18 ॥
సోమో రేతో-ఽదధాత్ । సవితా ప్రాజనయత్ । సరస్వతీ వాచమదధాత్ । పూషా ఽపోషయత్ । తే వా ఏతే త్రి-స్సంవఁథ్సరస్య ప్రయుజ్యన్తే । యే దేవాః పుష్టిపతయః । సంవఁథ్సరో వై ప్రజాపతిః । సంవఁథ్సరేణైవాస్మై ప్రజాః ప్రాజనయత్ । తాః ప్రజా జాతా మరుతో ఘ్నన్న్ । అస్మానపి న ప్రాయుక్షతేతి ॥ 13 ॥
స ఏత-మ్ప్రజాపతిర్మారుతగ్ం సప్తకపాల-మపశ్యత్ । త-న్నిరవపత్ । తతో వై ప్రజాభ్యోకల్పత । యన్మారుతో నిరుప్యతే । యజ్ఞస్య క్లృప్త్యై । ప్రజానా-మఘాతాయ । సప్తకపాలో భవతి । సప్తగణా వై మరుతః । గణశ ఏవాస్మై విశ-ఙ్కల్పయతి । స ప్రజాపతి-రశోచత్ ॥ 14 ॥
యాః పూర్వాః ప్రజా అసృక్షి । మరుతస్తా అవధిషుః । కథమపరా-స్సృజేయేతి । తస్య శుష్మ ఆణ్డ-మ్భూత-న్నిరవర్తత । తద్వ్యుదహరత్ । తదపోషయత్ । త-త్ప్రాజాయత । ఆణ్డస్య వా ఏత-ద్రూపమ్ । యదామిక్షా । యద్వ్యుద్ధరతి ॥ 15 ॥
ప్రజా ఏవ త-ద్యజమానః పోషయతి । వైశ్వదేవ్యామిక్షా భవతి । వైశ్వదేవ్యో వై ప్రజాః । ప్రజా ఏవాస్మై ప్రజనయతి । వాజినమానయతి । ప్రజాస్వేవ ప్రజాతాసు రేతో దధాతి । ద్యావాపృథివ్య ఏకకపాలో భవతి । ప్రజా ఏవ ప్రజాతా ద్యావాపృథివీభ్యా-ముభయతః పరి గృహ్ణాతి । దేవాసురా-స్సంయఁత్తా ఆసన్న్ । సా-ఽగ్నిరబ్రవీత్ ॥ 16 ॥
మామగ్రే యజత । మయా ముఖేనాసురా-ఞ్జేష్యథేతి । మా-న్ద్వితీయమితి సోమో-ఽబ్రవీత్ । మయా రాజ్ఞా జేష్యథేతి । మా-న్తృతీయమితి సవితా । మయా ప్రసూతా జేష్యథేతి । మా-ఞ్చతుర్థీమితి సరస్వతీ । ఇన్ద్రియం-వోఁ-ఽహ-న్ధాస్యామీతి । మా-మ్పఞ్చమమితి పూషా । మయా ప్రతిష్ఠయా జేష్యథేతి ॥ 17 ॥
తే-ఽగ్నినా ముఖేనాసురానజయన్న్ । సోమేన రాజ్ఞా । సవిత్రా ప్రసూతాః । సరస్వతీన్ద్రియ-మదధాత్ । పూషా ప్రతిష్ఠా ఽఽసీత్ । తతో వై దేవా వ్యజయన్త । యదేతాని హవీగ్ంషి నిరుప్యన్తే విజిత్యై । నోత్తరవేదిముప- వపతి । పశవో వా ఉత్తరవేదిః । అజాతా ఇవ హ్యేతర్హి పశవః ॥ 18 ॥
(ఐ-ద్- ఇత్య - శోచ-ద్- వ్యుద్ధర - త్యబ్రవీత్ - ప్రతిష్ఠయా జేష్యథే త్యేతరఃఇ పశవః) (అ. 2)
అనువాకం 3 - వైశ్వదేవపర్గతాని విశ్వేషాఙ్గాని
అనువాకం 3 - వైశ్వదేవపర్గతాని విశ్వేషాఙ్గాని
త్రివృ-ద్బర్హి-ర్భవతి । మాతా పితా పుత్రః । తదేవ త-న్మిథునమ్ । ఉల్బ-ఙ్గర్భో జరాయు । తదేవ త-న్మిథునమ్ । త్రేధా బర్హి-స్సన్నద్ధ-మ్భవతి । త్రయ ఇమే లోకాః । ఏష్వేవ లోకేషు ప్రతి తిష్ఠతి । ఏకధా పున-స్సన్నద్ధ-మ్భవతి । ఏక ఇవ హ్యయం-లోఁకః ॥ 19 ॥
అస్మిన్నేవ తేన లోకే ప్రతి తిష్ఠతి । ప్రసువో భవన్తి । ప్రథమజామేవ పుష్టిమవ రున్ధే । ప్రథమజో వథ్సో దక్షిణా సమృద్ధ్యై । పృషదాజ్య-ఙ్గృహ్ణాతి । పశవో వై పృషదాజ్యమ్ । పశూనేవావ రున్ధే । పఞ్చగృహీత-మ్భవతి । పాఙ్క్తా హి పశవః । బహురూప-మ్భవతి ॥ 20 ॥
బహురూపా హి పశవ-స్సమృద్ధ్యై । అగ్ని-మ్మన్థన్తి । అగ్నిముఖా వై ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । యదగ్ని-మ్మన్థన్తి । అగ్నిముఖా ఏవ త-త్ప్రజా యజమాన-స్సృజతే । నవ ప్రయాజా ఇజ్యన్తే । నవానూయాజాః । అష్టౌ హవీగ్ంషి । ద్వావాఘారౌ । ద్వావాజ్యభాగౌ ॥ 21 ॥
త్రిగ్ంశ-థ్సమ్పద్యన్తే । త్రిగ్ంశదక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజైవాన్నాద్యమవ రున్ధే । యజమానో వా ఏకకపాలః । తేజ ఆజ్యమ్ । యదేకకపాల ఆజ్యమానయతి । యజమానమేవ తేజసా సమర్ధయతి । యజమానో వా ఏకకపాలః । పశవ ఆజ్యమ్ ॥ 22 ॥
యదేకకపాల ఆజ్యమానయతి । యజమానమేవ పశుభి-స్సమర్ధయతి । యదల్పమానయేత్ । అల్పా ఏన-మ్పశవో భుఞ్జన్త ఉపతిష్ఠేరన్న్ । య-ద్బహ్వానయేత్ । బహవ ఏన-మ్పశవో భుఞ్జన్త ఉపతిష్ఠేరన్న్ । బహ్వానీయావిః పృష్ఠ-ఙ్కుర్యాత్ । బహవ ఏవైన-మ్పశవో భుఞ్జన్త ఉపతిష్ఠన్తే । యజమానో వా ఏకకపాలః । యదేకకపాలస్యావద్యేత్ ॥ 23 ॥
యజమానస్యావద్యేత్ । ఉద్వా మాద్యే-ద్యజమానః । ప్ర వా మీయేత । సకృదేవ హోతవ్యః । సకృదివ హి సువర్గో లోకః । హుత్వా-ఽభి జుహోతి । యజమానమేవ సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయిత్వా । తేజసా సమర్ధయతి । యజమానో వా ఏకకపాలః । సువర్గో లోక ఆహవనీయః ॥ 24 ॥
యదేకకపాల-మాహవనీయే జుహోతి । యజమానమేవ సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి । యద్ధస్తేన జుహుయాత్ । సువర్గా-ల్లోకా-ద్యజమాన-మవవిద్ధ్యేత్ । స్రుచా జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై । య-త్ప్రామ్పద్యేత । దేవలోకమభి జయేత్ । య-ద్దక్షిణా పితృలోకమ్ । య-త్ప్రత్యక్ ॥ 25 ॥
రక్షాగ్ంసి యజ్ఞగ్ం హన్యుః । యదుదఙ్ఙ్ । మనుష్యలోక-మభిజయేత్ । ప్రతిష్ఠితో హోతవ్యః । ఏకకపాలం-వైఁ ప్రతితిష్ఠన్త-న్ద్యావాపృథివీ అను ప్రతితిష్ఠతః । ద్యావాపృథివీ ఋతవః । ఋతూన్. యజ్ఞః । యజ్ఞం-యఁజమానః । యజమాన-మ్ప్రజాః । తస్మాత్-ప్రతిష్ఠితో హోతవ్యః ॥ 26 ॥
వాజినో యజతి । అగ్నిర్వాయు-స్సూర్యః । తే వై వాజినః । తానేవ త-ద్యజతి । అథో ఖల్వాహుః । ఛన్దాగ్ంసి వై వాజిన ఇతి । తాన్యేవ త-ద్యజతి । ఋఖ్సామే వా ఇన్ద్రస్య హరీ సోమపానౌ । తయోః పరిధయ ఆధానమ్ । వాజిన-మ్భాగధేయమ్ ॥ 27 ॥
యదప్రహృత్య పరిధీఞ్జుహుయాత్ । అన్తరాధానాభ్యా-ఙ్ఘాస-మ్ప్రయచ్ఛేత్ । ప్రహృత్య పరిధీఞ్జుహోతి । నిరాధానాభ్యామేవ ఘాస-మ్ప్రయచ్ఛతి । బర్హిషి విషిఞ్చన్వాజిన-మానయతి । ప్రజా వై బరఃఇః । రేతో వాజినమ్ । ప్రజాస్వేవ రేతో దధాతి । సముపహూయ భక్షయన్తి । ఏత-థ్సోమపీథా హ్యేతే । అథో ఆత్మన్నేవ రేతో దధతే । యజమాన ఉత్తమో భక్షయతి । పశవో వై వాజినమ్ । యజమాన ఏవ పశూ-న్ప్రతిష్ఠాపయన్తి ॥ 28 ॥
అస్మిన్నేవ తేన లోకే ప్రతి తిష్ఠతి । ప్రసువో భవన్తి । ప్రథమజామేవ పుష్టిమవ రున్ధే । ప్రథమజో వథ్సో దక్షిణా సమృద్ధ్యై । పృషదాజ్య-ఙ్గృహ్ణాతి । పశవో వై పృషదాజ్యమ్ । పశూనేవావ రున్ధే । పఞ్చగృహీత-మ్భవతి । పాఙ్క్తా హి పశవః । బహురూప-మ్భవతి ॥ 20 ॥
బహురూపా హి పశవ-స్సమృద్ధ్యై । అగ్ని-మ్మన్థన్తి । అగ్నిముఖా వై ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । యదగ్ని-మ్మన్థన్తి । అగ్నిముఖా ఏవ త-త్ప్రజా యజమాన-స్సృజతే । నవ ప్రయాజా ఇజ్యన్తే । నవానూయాజాః । అష్టౌ హవీగ్ంషి । ద్వావాఘారౌ । ద్వావాజ్యభాగౌ ॥ 21 ॥
త్రిగ్ంశ-థ్సమ్పద్యన్తే । త్రిగ్ంశదక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజైవాన్నాద్యమవ రున్ధే । యజమానో వా ఏకకపాలః । తేజ ఆజ్యమ్ । యదేకకపాల ఆజ్యమానయతి । యజమానమేవ తేజసా సమర్ధయతి । యజమానో వా ఏకకపాలః । పశవ ఆజ్యమ్ ॥ 22 ॥
యదేకకపాల ఆజ్యమానయతి । యజమానమేవ పశుభి-స్సమర్ధయతి । యదల్పమానయేత్ । అల్పా ఏన-మ్పశవో భుఞ్జన్త ఉపతిష్ఠేరన్న్ । య-ద్బహ్వానయేత్ । బహవ ఏన-మ్పశవో భుఞ్జన్త ఉపతిష్ఠేరన్న్ । బహ్వానీయావిః పృష్ఠ-ఙ్కుర్యాత్ । బహవ ఏవైన-మ్పశవో భుఞ్జన్త ఉపతిష్ఠన్తే । యజమానో వా ఏకకపాలః । యదేకకపాలస్యావద్యేత్ ॥ 23 ॥
యజమానస్యావద్యేత్ । ఉద్వా మాద్యే-ద్యజమానః । ప్ర వా మీయేత । సకృదేవ హోతవ్యః । సకృదివ హి సువర్గో లోకః । హుత్వా-ఽభి జుహోతి । యజమానమేవ సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయిత్వా । తేజసా సమర్ధయతి । యజమానో వా ఏకకపాలః । సువర్గో లోక ఆహవనీయః ॥ 24 ॥
యదేకకపాల-మాహవనీయే జుహోతి । యజమానమేవ సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి । యద్ధస్తేన జుహుయాత్ । సువర్గా-ల్లోకా-ద్యజమాన-మవవిద్ధ్యేత్ । స్రుచా జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై । య-త్ప్రామ్పద్యేత । దేవలోకమభి జయేత్ । య-ద్దక్షిణా పితృలోకమ్ । య-త్ప్రత్యక్ ॥ 25 ॥
రక్షాగ్ంసి యజ్ఞగ్ం హన్యుః । యదుదఙ్ఙ్ । మనుష్యలోక-మభిజయేత్ । ప్రతిష్ఠితో హోతవ్యః । ఏకకపాలం-వైఁ ప్రతితిష్ఠన్త-న్ద్యావాపృథివీ అను ప్రతితిష్ఠతః । ద్యావాపృథివీ ఋతవః । ఋతూన్. యజ్ఞః । యజ్ఞం-యఁజమానః । యజమాన-మ్ప్రజాః । తస్మాత్-ప్రతిష్ఠితో హోతవ్యః ॥ 26 ॥
వాజినో యజతి । అగ్నిర్వాయు-స్సూర్యః । తే వై వాజినః । తానేవ త-ద్యజతి । అథో ఖల్వాహుః । ఛన్దాగ్ంసి వై వాజిన ఇతి । తాన్యేవ త-ద్యజతి । ఋఖ్సామే వా ఇన్ద్రస్య హరీ సోమపానౌ । తయోః పరిధయ ఆధానమ్ । వాజిన-మ్భాగధేయమ్ ॥ 27 ॥
యదప్రహృత్య పరిధీఞ్జుహుయాత్ । అన్తరాధానాభ్యా-ఙ్ఘాస-మ్ప్రయచ్ఛేత్ । ప్రహృత్య పరిధీఞ్జుహోతి । నిరాధానాభ్యామేవ ఘాస-మ్ప్రయచ్ఛతి । బర్హిషి విషిఞ్చన్వాజిన-మానయతి । ప్రజా వై బరఃఇః । రేతో వాజినమ్ । ప్రజాస్వేవ రేతో దధాతి । సముపహూయ భక్షయన్తి । ఏత-థ్సోమపీథా హ్యేతే । అథో ఆత్మన్నేవ రేతో దధతే । యజమాన ఉత్తమో భక్షయతి । పశవో వై వాజినమ్ । యజమాన ఏవ పశూ-న్ప్రతిష్ఠాపయన్తి ॥ 28 ॥
(లోకో - బహురూప-మ్భవ - త్యాజ్యభాగౌ - పశవ ఆజ్య - మవద్యే - దాహవనీయః - ప్రత్యక్ - తస్మా-త్ప్రతిష్ఠితో హోతవ్యో - భాగధేయ - మేతే చత్వారి చ) (అ. 3)
అనువాకం 4 - వరుణప్రఘాసాః
అనువాకం 4 - వరుణప్రఘాసాః
ప్రజాపతి-స్సవితా భూత్వా ప్రజా అసృజత । తా ఏనమత్యమన్యన్త । తా అస్మాదపాక్రామన్న్ । తా వరుణో భూత్వా ప్రజా వరుణేనాగ్రాహయత్ । తాః ప్రజా వరుణగృహీతాః । ప్రజాపతి-మ్పునరుపాధావన్నాథ-మిచ్ఛమానాః । స ఏతాన్-ప్రజాపతి-ర్వరుణ ప్రఘాసానపశ్యత్ । తాన్నిరవపత్ । తైర్వై స ప్రజా వరుణ-పాశాదముఞ్చత్ । య-ద్వరుణ-ప్రఘాసా నిరుప్యన్తే ॥ 29 ॥
ప్రజానామవరుణగ్రాహాయ । తాసా-న్దక్షిణో బాహు-ర్న్యక్న ఆసీత్ । సవ్యః ప్రసృతః । స ఏతా-న్ద్వితీయా-న్దక్షిణతో వేదిముదహన్న్ । తతో వై స ప్రజానా-న్దక్షిణ-మ్బాహు-మ్ప్రాసారయత్ । య-ద్ద్వితీయా-న్దక్షిణతో వేదిముద్ధన్తి । ప్రజానామేవ త-ద్యజమానో దక్షిణ-మ్బాహు-మ్ప్రసారయతి । తస్మాచ్చాతుర్మాస్యయాజ్యముష్మిన్ ఁలోక ఉభయాబాహుః । యజ్ఞాభిజితగ్గ్ హ్యస్య । పృథమాత్రా-ద్వేదీ అసభిన్న్నే భవతః ॥ 30 ॥
తస్మాత్-పృథమాత్రం-వ్యఁగ్ంసౌ । ఉత్తరస్యాం-వేఁద్యాముత్తరవేదిముప వపతి । పశవో వా ఉత్తరవేదిః । పశూనేవావ రున్ధే । అథో యజ్ఞపరుషో-ఽనన్తరిత్యై । ఏత-ద్బ్రాహ్మణాన్యేవ పఞ్చ హవీగ్ంషి । అథైష ఐన్ద్రాగ్నో భవతి । ప్రాణాపానౌ వా ఏతౌ దేవానామ్ । యదిన్ద్రాగ్నీ । యదైన్ద్రాగ్నో భవతి ॥ 31 ॥
ప్రాణాపానావేవావ రున్ధే । ఓజో బలం-వాఁ ఏతౌ దేవానామ్ । యదిన్ద్రాగ్నీ । యదైన్ద్రాగ్నో భవతి । ఓజో బలమేవావ రున్ధే । మారుత్యామిక్షా భవతి । వారుణ్యామిక్షా । మేషీ చ మేషశ్చ భవతః । మిథునా ఏవ ప్రజా వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి । లోమశౌ భవతో మేద్ధ్యత్వాయ ॥ 32 ॥
శమీపర్ణాన్యుప వపతి । ఘాసమేవాభ్యామపి యచ్ఛతి । ప్రజాపతిమన్నాద్య-న్నోపానమత్ । స ఏతేన శతేద్ధ్మేన హవిషా ఽన్నాద్యమ-వారున్ధ । య-త్పర-శ్శతాని శమీపర్ణాని భవన్తి । అన్నాద్యస్యావ-రుద్ధ్యై । సౌమ్యాని వై కరీరాణి । సౌమ్యా ఖలు వా ఆహుతి-ర్దివో వృష్టి-ఞ్చ్యావయతి । యత్-కరీరాణి భవన్తి । సౌమ్యయైవాహుత్యా దివో వృష్టిమవ రున్ధే । కాయ ఏకకపాలో భవతి । ప్రజానా-ఙ్కత్వాంయఁ । ప్రతిపూరుష-ఙ్కరమ్భ పాత్రాణి భవన్తి । జాతా ఏవ ప్రజా వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి । ఏక-మతిరిక్తమ్ । జనిష్యమాణా ఏవ ప్రజా వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి ॥ 33 ॥
ప్రజానామవరుణగ్రాహాయ । తాసా-న్దక్షిణో బాహు-ర్న్యక్న ఆసీత్ । సవ్యః ప్రసృతః । స ఏతా-న్ద్వితీయా-న్దక్షిణతో వేదిముదహన్న్ । తతో వై స ప్రజానా-న్దక్షిణ-మ్బాహు-మ్ప్రాసారయత్ । య-ద్ద్వితీయా-న్దక్షిణతో వేదిముద్ధన్తి । ప్రజానామేవ త-ద్యజమానో దక్షిణ-మ్బాహు-మ్ప్రసారయతి । తస్మాచ్చాతుర్మాస్యయాజ్యముష్మిన్ ఁలోక ఉభయాబాహుః । యజ్ఞాభిజితగ్గ్ హ్యస్య । పృథమాత్రా-ద్వేదీ అసభిన్న్నే భవతః ॥ 30 ॥
తస్మాత్-పృథమాత్రం-వ్యఁగ్ంసౌ । ఉత్తరస్యాం-వేఁద్యాముత్తరవేదిముప వపతి । పశవో వా ఉత్తరవేదిః । పశూనేవావ రున్ధే । అథో యజ్ఞపరుషో-ఽనన్తరిత్యై । ఏత-ద్బ్రాహ్మణాన్యేవ పఞ్చ హవీగ్ంషి । అథైష ఐన్ద్రాగ్నో భవతి । ప్రాణాపానౌ వా ఏతౌ దేవానామ్ । యదిన్ద్రాగ్నీ । యదైన్ద్రాగ్నో భవతి ॥ 31 ॥
ప్రాణాపానావేవావ రున్ధే । ఓజో బలం-వాఁ ఏతౌ దేవానామ్ । యదిన్ద్రాగ్నీ । యదైన్ద్రాగ్నో భవతి । ఓజో బలమేవావ రున్ధే । మారుత్యామిక్షా భవతి । వారుణ్యామిక్షా । మేషీ చ మేషశ్చ భవతః । మిథునా ఏవ ప్రజా వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి । లోమశౌ భవతో మేద్ధ్యత్వాయ ॥ 32 ॥
శమీపర్ణాన్యుప వపతి । ఘాసమేవాభ్యామపి యచ్ఛతి । ప్రజాపతిమన్నాద్య-న్నోపానమత్ । స ఏతేన శతేద్ధ్మేన హవిషా ఽన్నాద్యమ-వారున్ధ । య-త్పర-శ్శతాని శమీపర్ణాని భవన్తి । అన్నాద్యస్యావ-రుద్ధ్యై । సౌమ్యాని వై కరీరాణి । సౌమ్యా ఖలు వా ఆహుతి-ర్దివో వృష్టి-ఞ్చ్యావయతి । యత్-కరీరాణి భవన్తి । సౌమ్యయైవాహుత్యా దివో వృష్టిమవ రున్ధే । కాయ ఏకకపాలో భవతి । ప్రజానా-ఙ్కత్వాంయఁ । ప్రతిపూరుష-ఙ్కరమ్భ పాత్రాణి భవన్తి । జాతా ఏవ ప్రజా వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి । ఏక-మతిరిక్తమ్ । జనిష్యమాణా ఏవ ప్రజా వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి ॥ 33 ॥
(నిరుప్యన్తే- భవతో - భవతి - మేద్ధ్యత్వాయ - రున్ధే షట్చ) (అ. 4)
అనువాకం 5 - తచ్ఛేషః
అనువాకం 5 - తచ్ఛేషః
ఉత్తరస్యాం-వేఁద్యామన్యాని హవీగ్ంషి సాదయతి । దక్షిణాయా-మ్మారుతీమ్ । అపధురమేవైనా యునక్తి । అథో ఓజ ఏవాసామవహరతి । తస్మా-ద్బ్రహ్మణశ్చ క్షత్రాచ్చ విశో-ఽన్యతో-ఽపక్రమిణీః । మారుత్యా పూర్వయా ప్రచరతి । అనృతమేవావ యజతే । వారుణ్యోత్తరయా । అన్తత ఏవ వరుణమవ-యజతే । యదేవాద్ధ్వర్యుః కరోతి ॥ 34 ॥
త-త్ప్రతిప్రస్థాతా కరోతి । తస్మా-ద్యచ్ఛ్రేయాన్-కరోతి । త-త్పాపీయాన్-కరోతి । పత్నీం ఁవాచయతి । మేద్ధ్యామేవైనా-ఙ్కరోతి । అథో తప ఏవైనాముప నయతి । యజ్జారగ్ం సన్త-న్న ప్రబ్రూయాత్ । ప్రియ-ఞ్జ్ఞాతిగ్ం రున్ధ్యాత్ । అసౌ మే జార ఇతి నిర్దిశేత్ । నిర్దిశ్యైవైనం-వఁరుణపాశేన గ్రాహయతి ॥ 35 ॥
ప్రఘాస్యాన్. హవామహ ఇతి పత్నీ-ముదానయతి । అహ్వతైవైనామ్ । యత్-పత్నీ పురోనువాక్యామను బ్రూయాత్ । నిర్వీర్యో యజమాన-స్స్యాత్ । యజమానో ఽన్వాహ । ఆత్మన్నేవ వీర్య-న్ధత్తే । ఉభౌ యాజ్యాగ్ం సవీర్యత్వాయ । యద్గ్రామే యదరణ్య ఇత్యాహ । యథోదితమేవ వరుణమవ యజతే । యజమానదేవత్యో వా ఆహవనీయః ॥ 36 ॥
భ్రాతృవ్య దేవత్యో దక్షిణః । యదాహవనీయే జుహుయాత్ । యజమానం-వఁరుణపాశేన గ్రాహయేత్ । దక్షిణే ఽగ్నౌ జుహోతి । భ్రాతృవ్యమేవ వరుణపాశేన గ్రాహయతి । శూర్పేణ జుహోతి । అన్యమేవ వరుణమవయజతే । శీర్షన్నధి నిధాయ జుహోతి । శీర్షత ఏవ వరుణమవ యజతే । ప్రత్యన్తిష్ఠఞ్జుహోతి ॥ 37 ॥
ప్రత్యఙ్ఙేవ వరుణపాశా-న్నిర్ముచ్యతే । అక్రన్కర్మ కర్మకృత ఇత్యాహ । దేవానృణ-న్నిరవదాయ । అనృణా గృహానుప-ప్రేతేతి వావైతదాహ । వరుణ గృహీతం-వాఁ ఏత-ద్యజ్ఞస్య । య-ద్యజుషా గృహీతస్యాతిరిచ్యతే । తుషాశ్చ నిష్కాసశ్చ । తుషైశ్చ నిష్కాసేన చావభృథమవైతి । వరుణ-గృహీతేనైవ వరుణమవయజతే । అపో-ఽవభృథమవైతి ॥ 38 ॥
అఫ్సు వై వరుణః । సాక్షాదేవ వరుణమవ యజతే । ప్రతియుతో వరుణస్య పాశ ఇత్యాహ । వరుణపాశాదేవ నిర్ముచ్యతే । అప్రతీక్ష-మాయన్తి । వరుణస్యాన్తర్హిత్యై । ఏధో-ఽస్యేధిషీమహీత్యాహ । సమిధైవాగ్ని-న్నమస్యన్త ఉపాయన్తి । తేజో-ఽసి తేజో మయి ధేహీత్యాహ । తేజ ఏవాత్మన్ధత్తే ॥ 39 ॥
త-త్ప్రతిప్రస్థాతా కరోతి । తస్మా-ద్యచ్ఛ్రేయాన్-కరోతి । త-త్పాపీయాన్-కరోతి । పత్నీం ఁవాచయతి । మేద్ధ్యామేవైనా-ఙ్కరోతి । అథో తప ఏవైనాముప నయతి । యజ్జారగ్ం సన్త-న్న ప్రబ్రూయాత్ । ప్రియ-ఞ్జ్ఞాతిగ్ం రున్ధ్యాత్ । అసౌ మే జార ఇతి నిర్దిశేత్ । నిర్దిశ్యైవైనం-వఁరుణపాశేన గ్రాహయతి ॥ 35 ॥
ప్రఘాస్యాన్. హవామహ ఇతి పత్నీ-ముదానయతి । అహ్వతైవైనామ్ । యత్-పత్నీ పురోనువాక్యామను బ్రూయాత్ । నిర్వీర్యో యజమాన-స్స్యాత్ । యజమానో ఽన్వాహ । ఆత్మన్నేవ వీర్య-న్ధత్తే । ఉభౌ యాజ్యాగ్ం సవీర్యత్వాయ । యద్గ్రామే యదరణ్య ఇత్యాహ । యథోదితమేవ వరుణమవ యజతే । యజమానదేవత్యో వా ఆహవనీయః ॥ 36 ॥
భ్రాతృవ్య దేవత్యో దక్షిణః । యదాహవనీయే జుహుయాత్ । యజమానం-వఁరుణపాశేన గ్రాహయేత్ । దక్షిణే ఽగ్నౌ జుహోతి । భ్రాతృవ్యమేవ వరుణపాశేన గ్రాహయతి । శూర్పేణ జుహోతి । అన్యమేవ వరుణమవయజతే । శీర్షన్నధి నిధాయ జుహోతి । శీర్షత ఏవ వరుణమవ యజతే । ప్రత్యన్తిష్ఠఞ్జుహోతి ॥ 37 ॥
ప్రత్యఙ్ఙేవ వరుణపాశా-న్నిర్ముచ్యతే । అక్రన్కర్మ కర్మకృత ఇత్యాహ । దేవానృణ-న్నిరవదాయ । అనృణా గృహానుప-ప్రేతేతి వావైతదాహ । వరుణ గృహీతం-వాఁ ఏత-ద్యజ్ఞస్య । య-ద్యజుషా గృహీతస్యాతిరిచ్యతే । తుషాశ్చ నిష్కాసశ్చ । తుషైశ్చ నిష్కాసేన చావభృథమవైతి । వరుణ-గృహీతేనైవ వరుణమవయజతే । అపో-ఽవభృథమవైతి ॥ 38 ॥
అఫ్సు వై వరుణః । సాక్షాదేవ వరుణమవ యజతే । ప్రతియుతో వరుణస్య పాశ ఇత్యాహ । వరుణపాశాదేవ నిర్ముచ్యతే । అప్రతీక్ష-మాయన్తి । వరుణస్యాన్తర్హిత్యై । ఏధో-ఽస్యేధిషీమహీత్యాహ । సమిధైవాగ్ని-న్నమస్యన్త ఉపాయన్తి । తేజో-ఽసి తేజో మయి ధేహీత్యాహ । తేజ ఏవాత్మన్ధత్తే ॥ 39 ॥
(కరోతి - గ్రాహయ - త్యాహవనీయ - స్తిష్ఠఞ్జుహో - త్యపో-ఽవభృథమవైతి - ధత్తే) (అ. 5)
అనువాకం 6 - సాకమేధాః
అనువాకం 6 - సాకమేధాః
దేవాసురా-స్సంయఁత్తా ఆసన్న్ । సో-ఽగ్నిరబ్రవీత్ । మమేయ-మనీకవతీ తనూః । తా-మ్ప్రీణీత । అథాసురానభి భవిష్యథేతి । తే దేవా అగ్నయే-ఽనీకవతే పురోడాశమష్టాకపాల-న్నిరవపన్న్ । సో-ఽగ్నిరనీకవాన్-థ్స్వేన భాగధేయేన ప్రీతః । చతుర్ధా ఽనీకా-న్యజనయత । తతో దేవా అభవన్న్ । పరా ఽసురాః ॥ 40 ॥
యదగ్నయే-ఽనీకవతే పురోడాశమష్టాకపాల-న్నిర్వపతి । అగ్నిమేవానీకవన్తగ్గ్ స్వేన భాగధేయేన ప్రీణాతి । సో-ఽగ్నిరనీకవాన్-థ్స్వేన భాగధేయేన ప్రీతః । చతుర్ధా ఽనీకాని జనయతే । అసౌ వా ఆదిత్యో-ఽగ్ని-రనీకవాన్ । తస్య రశ్మయో-ఽనీకాని । సాకగ్ం సూర్యేణోద్యతా నిర్వపతి । సాక్షాదేవాస్మా అనీకాని జనయతి । తే-ఽసురాః పరాజితా యన్తః । ద్యావాపృథివీ ఉపాశ్రయన్న్ ॥ 41 ॥
తే దేవా మరుద్భ్యః సాన్తపనేభ్యశ్చరు-న్నిరవపన్న్ । తా-న్ద్యావాపృథివీభ్యా-మేవోభయత-స్సమతపన్న్ । యన్మరుద్భ్యః సాన్తపనేభ్యశ్చరు-న్నిర్వపతి । ద్యావాపృథివీభ్యామేవ తదుభయతో యజమానో భ్రాతృవ్యాన్-థ్సన్తపతి । మద్ధ్యన్దినే నిర్వపతి । తర్హి హి తే-ఽక్ష్ణిష్ఠ-న్తపతి । చరుర్భవతి । సర్వత ఏవైనాన్-థ్సన్తపతి । తే దేవా-శ్శ్వో విజయిన-స్సన్తః । సర్వాసా-న్దుగ్ధే గృహమేధీయ-ఞ్చరు-న్నిరవపన్న్ ॥ 42 ॥
ఆశితా ఏవాద్యోపవసామ । కస్య వా-ఽహేదమ్ । కస్య వా శ్వో భవితేతి । స శృతో-ఽభవత్ । తస్యాహుతస్య నాశ్ఞన్న్ । న హి దేవా అహుతస్యాశ్ఞన్తి । తే-ఽబ్రువన్న్ । కస్మా ఇమగ్ం హోష్యామ ఇతి । మరుద్భ్యో గృహమేధిభ్య ఇత్యబ్రువన్న్ । త-మ్మరుద్భ్యో గృహమేధిభ్యో-ఽజుహవుః ॥ 43 ॥
తతో దేవా అభవన్న్ । పరా-ఽసురాః । యస్యైవం-విఁదుషో మరుద్భ్యో గృహమేధిభ్యో గృహే జుహ్వతి । భవత్యాత్మనా । పరా-ఽస్య భ్రాతృవ్యో భవతి । యద్వై యజ్ఞస్య పాకత్రా క్రియతే । పశవ్య-న్తత్ । పాకత్రా వా ఏతత్క్రియతే । యన్నేద్ధ్మాబర్హి-ర్భవతి । న సామిధేనీ-రన్వాహ ॥ 44 ॥
న ప్రయాజా ఇజ్యన్తే । నానూయాజాః । య ఏవం-వేఁద । పశుమా-న్భవతి । ఆజ్యభాగౌ యజతి । యజ్ఞస్యైవ చక్షుషీ నాన్తరేతి । మరుతో గృహమేధినో యజతి । భాగధేయే-నైవైనాన్-థ్సమర్ధయతి । అగ్నిగ్గ్ స్విష్టకృతం-యఁజతి ప్రతిష్ఠిత్యై । ఇడాన్తో భవతి । పశవో వా ఇడా । పశుష్వేవోపరిష్టా-త్ప్రతి తిష్ఠతి ॥ 45 ॥
యదగ్నయే-ఽనీకవతే పురోడాశమష్టాకపాల-న్నిర్వపతి । అగ్నిమేవానీకవన్తగ్గ్ స్వేన భాగధేయేన ప్రీణాతి । సో-ఽగ్నిరనీకవాన్-థ్స్వేన భాగధేయేన ప్రీతః । చతుర్ధా ఽనీకాని జనయతే । అసౌ వా ఆదిత్యో-ఽగ్ని-రనీకవాన్ । తస్య రశ్మయో-ఽనీకాని । సాకగ్ం సూర్యేణోద్యతా నిర్వపతి । సాక్షాదేవాస్మా అనీకాని జనయతి । తే-ఽసురాః పరాజితా యన్తః । ద్యావాపృథివీ ఉపాశ్రయన్న్ ॥ 41 ॥
తే దేవా మరుద్భ్యః సాన్తపనేభ్యశ్చరు-న్నిరవపన్న్ । తా-న్ద్యావాపృథివీభ్యా-మేవోభయత-స్సమతపన్న్ । యన్మరుద్భ్యః సాన్తపనేభ్యశ్చరు-న్నిర్వపతి । ద్యావాపృథివీభ్యామేవ తదుభయతో యజమానో భ్రాతృవ్యాన్-థ్సన్తపతి । మద్ధ్యన్దినే నిర్వపతి । తర్హి హి తే-ఽక్ష్ణిష్ఠ-న్తపతి । చరుర్భవతి । సర్వత ఏవైనాన్-థ్సన్తపతి । తే దేవా-శ్శ్వో విజయిన-స్సన్తః । సర్వాసా-న్దుగ్ధే గృహమేధీయ-ఞ్చరు-న్నిరవపన్న్ ॥ 42 ॥
ఆశితా ఏవాద్యోపవసామ । కస్య వా-ఽహేదమ్ । కస్య వా శ్వో భవితేతి । స శృతో-ఽభవత్ । తస్యాహుతస్య నాశ్ఞన్న్ । న హి దేవా అహుతస్యాశ్ఞన్తి । తే-ఽబ్రువన్న్ । కస్మా ఇమగ్ం హోష్యామ ఇతి । మరుద్భ్యో గృహమేధిభ్య ఇత్యబ్రువన్న్ । త-మ్మరుద్భ్యో గృహమేధిభ్యో-ఽజుహవుః ॥ 43 ॥
తతో దేవా అభవన్న్ । పరా-ఽసురాః । యస్యైవం-విఁదుషో మరుద్భ్యో గృహమేధిభ్యో గృహే జుహ్వతి । భవత్యాత్మనా । పరా-ఽస్య భ్రాతృవ్యో భవతి । యద్వై యజ్ఞస్య పాకత్రా క్రియతే । పశవ్య-న్తత్ । పాకత్రా వా ఏతత్క్రియతే । యన్నేద్ధ్మాబర్హి-ర్భవతి । న సామిధేనీ-రన్వాహ ॥ 44 ॥
న ప్రయాజా ఇజ్యన్తే । నానూయాజాః । య ఏవం-వేఁద । పశుమా-న్భవతి । ఆజ్యభాగౌ యజతి । యజ్ఞస్యైవ చక్షుషీ నాన్తరేతి । మరుతో గృహమేధినో యజతి । భాగధేయే-నైవైనాన్-థ్సమర్ధయతి । అగ్నిగ్గ్ స్విష్టకృతం-యఁజతి ప్రతిష్ఠిత్యై । ఇడాన్తో భవతి । పశవో వా ఇడా । పశుష్వేవోపరిష్టా-త్ప్రతి తిష్ఠతి ॥ 45 ॥
(అసురా - అశ్రయన్ - గృహమేధీయం చరు-న్నిరవపన్ - నజుహవు - రన్వా - హేడాన్తో భవతి ద్వే చ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - తచ్ఛేషః
అనువాకం 7 - తచ్ఛేషః
యత్పత్నీ గృహమేధీయ-స్యాశ్ఞీయాత్ । గృహమేద్ధ్యేవ స్యాత్ । వి త్వస్య యజ్ఞ ఋధ్యేత । యన్నాశ్ఞీయాత్ । అగృహమేధీ స్యాత్ । నాస్య యజ్ఞో వ్యృద్ధ్యేత । ప్రతివేశ-మ్పచేయుః । తస్యాశ్ఞీయాత్ । గృహమేద్ధ్యేవ భవతి । నాస్య యజ్ఞో వ్యృద్ధ్యతే ॥ 46 ॥
తే దేవా గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఆశితా అభవన్న్ । ఆఞ్జతాభ్యఞ్జత । అను వథ్సా-నవాసయన్న్ । తేభ్యో-ఽసురాః, క్షుధ-మ్ప్రాహిణ్వన్న్ । సా దేవేషు లోకమవిత్త్వా । అసురాన్-పునరగచ్ఛత్ । గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఆశితా భవన్తి । ఆఞ్జతే-ఽభ్యఞ్జతే ॥ 47 ॥
అను వథ్సాన్. వాసయన్తి । భ్రాతృవ్యాయైవ త-ద్యజమానః, క్షుధ-మ్ప్రహిణోతి । తే దేవా గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఇన్ద్రాయ నిష్కాస-న్న్యదధుః । అస్మానేవ శ్వ ఇన్ద్రో నిహితభాగ ఉపావర్తితేతి । తానిన్ద్రో నిహితభాగ ఉపావర్తత । గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఇన్ద్రాయ నిష్కాస-న్నిదద్ధ్యాత్ । ఇన్ద్ర ఏవైన-న్నిహితభాగ ఉపావర్తతే । గార్హపత్యే జుహోతి ॥ 48 ॥
భాగధేయేనేవైనగ్ం సమర్ధయతి । ఋషభమాహ్వయతి । వషట్కార ఏవాస్య సః । అథో ఇన్ద్రియమేవ త-ద్వీర్యం-యఁజమానో భ్రాతృవ్యస్య వృఙ్క్తే । ఇన్ద్రో వృత్రగ్ం హత్వా । పరా-మ్పరావత-మగచ్ఛత్ । అపారాధమితి మన్యమానః । సో-ఽబ్రవీత్ । క ఇదం-వేఁదిష్యతీతి । తే-ఽబ్రువ-న్మరుతో వరం-వృఁణామహై ॥ 49 ॥
అథ వయం-వేఁదామ । అస్మభ్యమేవ ప్రథమగ్ం హవిర్నిరుప్యాతా ఇతి । త ఏనమద్ధ్య-క్రీడన్న్ । తత్క్రీడినా-ఙ్క్రీడిత్వమ్ । య-న్మరుద్భ్యః క్రీడిభ్యః ప్రథమగ్ం హవిర్నిరుప్యతే విజిత్యై । సాకగ్ం సూర్యేణోద్యతా నిర్వపతి । ఏతస్మిన్ వై లోక ఇన్ద్రో వృత్రమహన్-థ్సమృద్ధ్యై । ఏత-ద్బ్రాహ్మణాన్యేవ పఞ్చ హవీగ్ంషి । ఏత-ద్బ్రాహ్మణ ఐన్ద్రాగ్నః । అథైష ఐన్ద్రశ్చరు-ర్భవతి ॥ 50 ॥
ఉద్ధారం-వాఁ ఏతమిన్ద్ర ఉదహరత । వృత్రగ్ం హత్వా । అన్యాసు దేవతాస్వధి । యదేష ఐన్ద్ర-శ్చరు-ర్భవతి । ఉద్ధారమేవ తం-యఁజమాన ఉద్ధరతే । అన్యాసు ప్రజాస్వధి । వైశ్వకర్మణ ఏకకపాలో భవతి । విశ్వాన్యేవ తేన కర్మాణి యజమానో ఽవరున్ధే ॥ 51 ॥
తే దేవా గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఆశితా అభవన్న్ । ఆఞ్జతాభ్యఞ్జత । అను వథ్సా-నవాసయన్న్ । తేభ్యో-ఽసురాః, క్షుధ-మ్ప్రాహిణ్వన్న్ । సా దేవేషు లోకమవిత్త్వా । అసురాన్-పునరగచ్ఛత్ । గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఆశితా భవన్తి । ఆఞ్జతే-ఽభ్యఞ్జతే ॥ 47 ॥
అను వథ్సాన్. వాసయన్తి । భ్రాతృవ్యాయైవ త-ద్యజమానః, క్షుధ-మ్ప్రహిణోతి । తే దేవా గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఇన్ద్రాయ నిష్కాస-న్న్యదధుః । అస్మానేవ శ్వ ఇన్ద్రో నిహితభాగ ఉపావర్తితేతి । తానిన్ద్రో నిహితభాగ ఉపావర్తత । గృహమేధీయేనేష్ట్వా । ఇన్ద్రాయ నిష్కాస-న్నిదద్ధ్యాత్ । ఇన్ద్ర ఏవైన-న్నిహితభాగ ఉపావర్తతే । గార్హపత్యే జుహోతి ॥ 48 ॥
భాగధేయేనేవైనగ్ం సమర్ధయతి । ఋషభమాహ్వయతి । వషట్కార ఏవాస్య సః । అథో ఇన్ద్రియమేవ త-ద్వీర్యం-యఁజమానో భ్రాతృవ్యస్య వృఙ్క్తే । ఇన్ద్రో వృత్రగ్ం హత్వా । పరా-మ్పరావత-మగచ్ఛత్ । అపారాధమితి మన్యమానః । సో-ఽబ్రవీత్ । క ఇదం-వేఁదిష్యతీతి । తే-ఽబ్రువ-న్మరుతో వరం-వృఁణామహై ॥ 49 ॥
అథ వయం-వేఁదామ । అస్మభ్యమేవ ప్రథమగ్ం హవిర్నిరుప్యాతా ఇతి । త ఏనమద్ధ్య-క్రీడన్న్ । తత్క్రీడినా-ఙ్క్రీడిత్వమ్ । య-న్మరుద్భ్యః క్రీడిభ్యః ప్రథమగ్ం హవిర్నిరుప్యతే విజిత్యై । సాకగ్ం సూర్యేణోద్యతా నిర్వపతి । ఏతస్మిన్ వై లోక ఇన్ద్రో వృత్రమహన్-థ్సమృద్ధ్యై । ఏత-ద్బ్రాహ్మణాన్యేవ పఞ్చ హవీగ్ంషి । ఏత-ద్బ్రాహ్మణ ఐన్ద్రాగ్నః । అథైష ఐన్ద్రశ్చరు-ర్భవతి ॥ 50 ॥
ఉద్ధారం-వాఁ ఏతమిన్ద్ర ఉదహరత । వృత్రగ్ం హత్వా । అన్యాసు దేవతాస్వధి । యదేష ఐన్ద్ర-శ్చరు-ర్భవతి । ఉద్ధారమేవ తం-యఁజమాన ఉద్ధరతే । అన్యాసు ప్రజాస్వధి । వైశ్వకర్మణ ఏకకపాలో భవతి । విశ్వాన్యేవ తేన కర్మాణి యజమానో ఽవరున్ధే ॥ 51 ॥
(ఋద్ధ్యతే-ఽ-భ్యఞ్జతే-జుహోతి-వృణామహై-భవత్య- +ష్టౌ చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - పితృయజ్ఞః
అనువాకం 8 - పితృయజ్ఞః
వైశ్వదేవేన వై ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తా వరుణ-ప్రఘాసై-ర్వరుణపాశాదముఞ్చత్ । సాకమేధైః ప్రత్యస్థాపయత్ । త్ర్యమ్బకై రుద్ర-న్నిరవాదయత । పితృయజ్ఞేన సువర్గం-లోఁకమగమయత్ । య-ద్వైశ్వదేవేన యజతే । ప్రజా ఏవ త-ద్యజమాన-స్సృజతే । తా వరుణ-ప్రఘాసై-ర్వరుణపాశా-న్ముఞ్చతి । సాకమేధైః ప్రతిష్ఠాపయతి । త్ర్యమ్బకైరుద్ర-న్నిరవదయతే ॥ 52 ॥
పితృయజ్ఞేన సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి । దక్షిణతః ప్రాచీనావీతీ నిర్వపతి । దక్షిణావృద్ధి పితృణామ్ । అనాదృత్య తత్ । ఉత్తరత ఏవోపవీయ నిర్వపేత్ । ఉభయే హి దేవాశ్చ పితరశ్చేజ్యన్తే । అథో యదేవ దక్షిణార్ధే-ఽధి శ్రయతి । తేన దక్షిణావృత్ । సోమాయ పితృమతే పురోడాశగ్ం షట్కపాల-న్నిర్వపతి । సంవఁథ్సరో వై సోమః పితృమాన్ ॥ 53 ॥
సంవఁథ్సరమేవ ప్రీణాతి । పితృభ్యో బర్హిషద్భ్యో ధానాః । మాసా వై పితరో బర్హిషదః । మాసానేవ ప్రీణాతి । యస్మిన్ వా ఋతౌ పురుషః ప్రమీయతే । సో-ఽస్యాముష్మిన్ ఁలోకే భవతి । బహురూపా ధానా భవన్తి । అహోరాత్రాణా-మభిజిత్యై । పితృభ్యో ఽగ్నిష్వాత్తేభ్యో మన్థమ్ । అర్ధమాసా వై పితరో-ఽగ్నిష్వాత్తాః ॥ 54 ॥
అర్ధమాసానేవ ప్రీణాతి । అభివాన్యాయై దుగ్ధే భవతి । సా హి పితృదేవత్య-న్దుహే । య-త్పూర్ణమ్ । త-న్మనుష్యాణామ్ । ఉపర్యర్ధో దేవానామ్ । అర్ధః పితృణామ్ । అర్ధ ఉపమన్థతి । అర్ధో హి పితృణామ్ । ఏకయోపమన్థతి ॥ 55 ॥
ఏకా హి పితృణామ్ । దక్షిణోపమన్థతి । దక్షిణా వృద్ధి పితృణామ్ । అనారభ్యోపమన్థతి । తద్ధి పితౄన్-గచ్ఛతి । ఇమా-న్దిశం-వేఁదిముద్ధన్తి । ఉభయే హి దేవాశ్చ పితరశ్చేజ్యన్తే । చతుః స్రక్తిర్భవతి । సర్వా హ్యను దిశః పితరః । అఖాతా భవతి ॥ 56 ॥
ఖాతా హి దేవానామ్ । మద్ధ్యతో ఽగ్నిరాధీయతే । అన్తతో హి దేవానా-మాధీయతే । వర్షీయానిద్ధ్మ ఇద్ధ్మా-ద్భవతి వ్యావృత్త్యై । పరి శ్రయతి । అన్తర్హితో హి పితృలోకో మనుష్యలోకాత్ । యత్-పరుషి దినమ్ । త-ద్దేవానామ్ । యదన్తరా । త-న్మనుష్యాణామ్ ॥ 57 ॥
య-థ్సమూలమ్ । త-త్పితృణామ్ । సమూల-మ్బర్హి-ర్భవతి వ్యావృత్త్యై । దక్షిణా స్తృణాతి । దక్షిణా వృద్ధి పితృణామ్ । త్రిః పర్యేతి । తృతీయే వా ఇతో లోకే పితరః । తానేవ ప్రీణాతి । త్రిః పునః పర్యేతి । షట్థ్సమ్పద్యన్తే ॥ 58 ॥
షడ్వా ఋతవః । ఋతూనేవ ప్రీణాతి । య-త్ప్రస్తరం-యఁజుషా గృహ్ణీయాత్ । ప్రమాయుకో యజమాన-స్స్యాత్ । యన్న గృహ్ణీయాత్ । అనాయతన-స్స్యాత్ । తూష్ణీమేవ న్యస్యేత్ । న ప్రమాయుకో భవతి । నానాయతనః । యత్-త్రీన్-పరిధీ-న్పరిదద్ధ్యాత్ ॥ 59 ॥
మృత్యునా యజమాన-మ్పరి గృహ్ణీయాత్ । యన్న పరి-దద్ధ్యాత్ । రక్షాగ్ంసి యజ్ఞగ్ం హన్యుః । ద్వౌ పరిధీ పరిదధాతి । రక్షసా-మపహత్యై । అథో మృత్యోరేవ యజమాన-ముథ్సృజతి । య-త్త్రీణి త్రీణి హవీగ్ష్యుదాహరేయుః । త్రయస్త్రయ ఏషాగ్ం సాక-మ్ప్రమీయేరన్న్ । ఏకైక-మనూచీనా-న్యుదాహరన్తి । ఏకైక ఏవైషామన్వఞ్చః ప్రమీయతే । కశిపు కశిపవ్యాయ । ఉపబర్హణ-ముపబర్హణ్యాయ । ఆఞ్జన-మాఞ్జన్యాయ । అభ్యఞ్జన-మభ్యఞ్జన్యాయ । యథాభాగమేవైనా-న్ప్రీణాతి ॥ 60 ॥
(నిరవదయతే - పితృమా - నగ్నిష్వాత్తా - ఏకయోప మన్థ - త్యఖాతా భవతి-మనుష్యాణాం - పద్యన్తే - పరిదద్ధ్యాన్ - మీయతే పఞ్చ చ) (అ. 8)
అనువాకం 9 - తచ్ఛేషః
పితృయజ్ఞేన సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి । దక్షిణతః ప్రాచీనావీతీ నిర్వపతి । దక్షిణావృద్ధి పితృణామ్ । అనాదృత్య తత్ । ఉత్తరత ఏవోపవీయ నిర్వపేత్ । ఉభయే హి దేవాశ్చ పితరశ్చేజ్యన్తే । అథో యదేవ దక్షిణార్ధే-ఽధి శ్రయతి । తేన దక్షిణావృత్ । సోమాయ పితృమతే పురోడాశగ్ం షట్కపాల-న్నిర్వపతి । సంవఁథ్సరో వై సోమః పితృమాన్ ॥ 53 ॥
సంవఁథ్సరమేవ ప్రీణాతి । పితృభ్యో బర్హిషద్భ్యో ధానాః । మాసా వై పితరో బర్హిషదః । మాసానేవ ప్రీణాతి । యస్మిన్ వా ఋతౌ పురుషః ప్రమీయతే । సో-ఽస్యాముష్మిన్ ఁలోకే భవతి । బహురూపా ధానా భవన్తి । అహోరాత్రాణా-మభిజిత్యై । పితృభ్యో ఽగ్నిష్వాత్తేభ్యో మన్థమ్ । అర్ధమాసా వై పితరో-ఽగ్నిష్వాత్తాః ॥ 54 ॥
అర్ధమాసానేవ ప్రీణాతి । అభివాన్యాయై దుగ్ధే భవతి । సా హి పితృదేవత్య-న్దుహే । య-త్పూర్ణమ్ । త-న్మనుష్యాణామ్ । ఉపర్యర్ధో దేవానామ్ । అర్ధః పితృణామ్ । అర్ధ ఉపమన్థతి । అర్ధో హి పితృణామ్ । ఏకయోపమన్థతి ॥ 55 ॥
ఏకా హి పితృణామ్ । దక్షిణోపమన్థతి । దక్షిణా వృద్ధి పితృణామ్ । అనారభ్యోపమన్థతి । తద్ధి పితౄన్-గచ్ఛతి । ఇమా-న్దిశం-వేఁదిముద్ధన్తి । ఉభయే హి దేవాశ్చ పితరశ్చేజ్యన్తే । చతుః స్రక్తిర్భవతి । సర్వా హ్యను దిశః పితరః । అఖాతా భవతి ॥ 56 ॥
ఖాతా హి దేవానామ్ । మద్ధ్యతో ఽగ్నిరాధీయతే । అన్తతో హి దేవానా-మాధీయతే । వర్షీయానిద్ధ్మ ఇద్ధ్మా-ద్భవతి వ్యావృత్త్యై । పరి శ్రయతి । అన్తర్హితో హి పితృలోకో మనుష్యలోకాత్ । యత్-పరుషి దినమ్ । త-ద్దేవానామ్ । యదన్తరా । త-న్మనుష్యాణామ్ ॥ 57 ॥
య-థ్సమూలమ్ । త-త్పితృణామ్ । సమూల-మ్బర్హి-ర్భవతి వ్యావృత్త్యై । దక్షిణా స్తృణాతి । దక్షిణా వృద్ధి పితృణామ్ । త్రిః పర్యేతి । తృతీయే వా ఇతో లోకే పితరః । తానేవ ప్రీణాతి । త్రిః పునః పర్యేతి । షట్థ్సమ్పద్యన్తే ॥ 58 ॥
షడ్వా ఋతవః । ఋతూనేవ ప్రీణాతి । య-త్ప్రస్తరం-యఁజుషా గృహ్ణీయాత్ । ప్రమాయుకో యజమాన-స్స్యాత్ । యన్న గృహ్ణీయాత్ । అనాయతన-స్స్యాత్ । తూష్ణీమేవ న్యస్యేత్ । న ప్రమాయుకో భవతి । నానాయతనః । యత్-త్రీన్-పరిధీ-న్పరిదద్ధ్యాత్ ॥ 59 ॥
మృత్యునా యజమాన-మ్పరి గృహ్ణీయాత్ । యన్న పరి-దద్ధ్యాత్ । రక్షాగ్ంసి యజ్ఞగ్ం హన్యుః । ద్వౌ పరిధీ పరిదధాతి । రక్షసా-మపహత్యై । అథో మృత్యోరేవ యజమాన-ముథ్సృజతి । య-త్త్రీణి త్రీణి హవీగ్ష్యుదాహరేయుః । త్రయస్త్రయ ఏషాగ్ం సాక-మ్ప్రమీయేరన్న్ । ఏకైక-మనూచీనా-న్యుదాహరన్తి । ఏకైక ఏవైషామన్వఞ్చః ప్రమీయతే । కశిపు కశిపవ్యాయ । ఉపబర్హణ-ముపబర్హణ్యాయ । ఆఞ్జన-మాఞ్జన్యాయ । అభ్యఞ్జన-మభ్యఞ్జన్యాయ । యథాభాగమేవైనా-న్ప్రీణాతి ॥ 60 ॥
(నిరవదయతే - పితృమా - నగ్నిష్వాత్తా - ఏకయోప మన్థ - త్యఖాతా భవతి-మనుష్యాణాం - పద్యన్తే - పరిదద్ధ్యాన్ - మీయతే పఞ్చ చ) (అ. 8)
అనువాకం 9 - తచ్ఛేషః
అగ్నయే దేవేభ్యః పితృభ్యః సమిద్ధ్యమానాయానుబ్రూహీత్యాహ ।
ఉభయే హి దేవాశ్చ పితరశ్చేజ్యన్తే । ఏకామన్వాహ । ఏకా హి పితృణామ్ । త్రిరన్వాహ । త్రిర్హి దేవానామ్ । ఆఘారావాఘారయతి । యజ్ఞ పరుషోరనన్తరిత్యై । నార్షేయం-వృఁణీతే । న హోతారమ్ ॥ 61 ॥
యదార్షేయం-వృఁణీత । యద్ధోతారమ్ । ప్రమాయుకో యజమాన-స్స్యాత్ । ప్రమాయుకో హోతా । తస్మాన్న వృణీతే । యజమానస్య హోతు-ర్గోపీథాయ । అపబర్హిషః ప్రయాజాన్.-యజతి । ప్రజా వై బర్హిః । ప్రజా ఏవ మృత్యోరుథ్సృజతి । ఆజ్యభాగౌ యజతి ॥ 62 ॥
యజ్ఞస్యైవ చక్షుషీ నాన్తరేతి । ప్రాచీనావీతీ సోమం-యఁజతి । పితృదేవత్యా హి । ఏషా ఽఽహుతిః । పఞ్చ కృత్వో-ఽవద్యతి । పఞ్చ హ్యేతా దేవతాః । ద్వే పురో-ఽనువాక్యే । యాజ్యా దేవతా వషట్కారః । తా ఏవ ప్రీణాతి । సన్తతమవ ద్యతి ॥ 63 ॥
ఋతూనాగ్ం సన్తత్యై । ప్రైవైభ్యః పూర్వయా పురో-ఽనువాక్యయా ఽఽహ । ప్రణయతి ద్వితీయయా । గమయతి యాజ్యయా । తృతీయే వా ఇతో లోకే పితరః । అహ్న ఏవైనా-న్పూర్వయా పురో-ఽనువాక్యయా ఽత్యానయతి । రాత్రియై ద్వితీయయా । ఐవైనాన్. యాజ్యయా గమయతి । దక్షిణతో-ఽవదాయ । ఉదఙ్ఙతి క్రామతి వ్యావృత్త్యై ॥ 64 ॥
ఆ స్వధేత్యా-శ్రావయతి । అస్తు స్వధేతి ప్రత్యాశ్రావయతి । స్వధా నమ ఇతి వషట్కరోతి । స్వధాకారో హి పితృణామ్ । సోమమగ్రే యజతి । సోమ ప్రయాజా హి పితరః । సోమ-మ్పితృమన్తం-యఁజతి । సంవఁథ్సరో వై సోమః పితృమాన్ । సంవఁథ్సరమేవ త-ద్యజతి । పితౄన్-బర్హిషదో యజతి ॥ 65 ॥
యే వై యజ్వానః । తే పితరో బర్హిషదః । తానేవ త-ద్యజతి । పితౄనగ్నిష్వాత్తాన్. యజతి । యే వా అయజ్వానో గృహమేధినః । తే పితరో-ఽగ్నిష్వాత్తాః । తానేవ త-ద్యజతి । అగ్ని-ఙ్కవ్యవాహనం-యఁజతి । య ఏవ పితృణామగ్నిః । తమేవ త-ద్యజతి ॥ 66 ॥
అథో యథా-ఽగ్నిగ్గ్ స్విష్టకృతం-యఁజతి । తాదృగేవ తత్ । ఏతత్తే తత యే చ త్వామన్వితి తిసృషు స్రక్తీషు నిదధాతి । తస్మాదా తృతీయా-త్పురుషాన్నామ న గృహ్ణన్తి । ఏతావన్తో హీజ్యన్తే । అత్ర పితరో యథాభాగ-మ్మన్దద్ధ్వమిత్యాహ । హ్లీకా హి పితరః । ఉదఞ్చో నిష్క్రామన్తి । ఏషా వై మనుష్యాణా-న్దిక్ । స్వామేవ త-ద్దిశమను నిష్క్రామన్తి ॥ 67 ॥
ఆహవనీయ-ముపతిష్ఠన్తే । న్యేవాస్మై తద్ధ్నువతే । యథ్సత్యాహవనీయే । అథాన్యత్ర చరన్తి । ఆతమితోరుపతిష్ఠన్తే । అగ్నిమేవోపద్రష్టార-ఙ్కృత్వా । పితౄ-న్నిరవదయన్తే । అన్తం-వాఁ ఏతే ప్రాణానా-ఙ్గచ్ఛన్తి । య ఆతమితోరుపతిష్ఠన్తే । సుసన్దృశ-న్త్వా వయమిత్యాహ ॥ 68 ॥
ప్రాణో వై సుసన్దృక్ । ప్రాణమేవాత్మన్-దధతే । యోజా న్విన్ద్ర తే హరీ ఇత్యాహ । ప్రాణమేవ పునరయుక్త । అక్షన్నమీమదన్త హీతి గార్హపత్య-ముపతిష్ఠన్తే । అక్షన్నమీమదన్తాథ త్వోపతిష్ఠామహ ఇతి వావైతదాహ । అమీమదన్త పితరః సోమ్యా ఇత్యభి ప్రపద్యన్తే । అమీమదన్త పితరో-ఽథ త్వా-ఽభి ప్రపద్యామహ ఇతి వావైతదాహ । అపః పరిషిఞ్చతి । మార్జయత్యేవైనాన్ ॥ 69 ॥
అథో తర్పయత్యేవ । తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । య ఏవం-వేఁద । అప బర్హిషావనూయాజౌ యజతి । ప్రజా వై బర్హిః । ప్రజా ఏవ మృత్యోరుథ్సృజతి । చతురః ప్రయాజాన్. యజతి । ద్వావనూయాజౌ । షట్థ్సమ్పద్యన్తే । షడ్వా ఋతవః ॥ 70 ॥
ఋతూనేవ ప్రీణాతి । న పత్న్యన్వాస్తే । న సంయాఁజయన్తి । యత్పత్న్యన్వాసీత । యథ్సంయాఁజయేయుః । ప్రమాయుకా స్యాత్ । తస్మాన్నాన్వాస్తే । న సంయాఁజయన్తి । పత్నియై గోపీథాయ ॥ 71 ॥
యదార్షేయం-వృఁణీత । యద్ధోతారమ్ । ప్రమాయుకో యజమాన-స్స్యాత్ । ప్రమాయుకో హోతా । తస్మాన్న వృణీతే । యజమానస్య హోతు-ర్గోపీథాయ । అపబర్హిషః ప్రయాజాన్.-యజతి । ప్రజా వై బర్హిః । ప్రజా ఏవ మృత్యోరుథ్సృజతి । ఆజ్యభాగౌ యజతి ॥ 62 ॥
యజ్ఞస్యైవ చక్షుషీ నాన్తరేతి । ప్రాచీనావీతీ సోమం-యఁజతి । పితృదేవత్యా హి । ఏషా ఽఽహుతిః । పఞ్చ కృత్వో-ఽవద్యతి । పఞ్చ హ్యేతా దేవతాః । ద్వే పురో-ఽనువాక్యే । యాజ్యా దేవతా వషట్కారః । తా ఏవ ప్రీణాతి । సన్తతమవ ద్యతి ॥ 63 ॥
ఋతూనాగ్ం సన్తత్యై । ప్రైవైభ్యః పూర్వయా పురో-ఽనువాక్యయా ఽఽహ । ప్రణయతి ద్వితీయయా । గమయతి యాజ్యయా । తృతీయే వా ఇతో లోకే పితరః । అహ్న ఏవైనా-న్పూర్వయా పురో-ఽనువాక్యయా ఽత్యానయతి । రాత్రియై ద్వితీయయా । ఐవైనాన్. యాజ్యయా గమయతి । దక్షిణతో-ఽవదాయ । ఉదఙ్ఙతి క్రామతి వ్యావృత్త్యై ॥ 64 ॥
ఆ స్వధేత్యా-శ్రావయతి । అస్తు స్వధేతి ప్రత్యాశ్రావయతి । స్వధా నమ ఇతి వషట్కరోతి । స్వధాకారో హి పితృణామ్ । సోమమగ్రే యజతి । సోమ ప్రయాజా హి పితరః । సోమ-మ్పితృమన్తం-యఁజతి । సంవఁథ్సరో వై సోమః పితృమాన్ । సంవఁథ్సరమేవ త-ద్యజతి । పితౄన్-బర్హిషదో యజతి ॥ 65 ॥
యే వై యజ్వానః । తే పితరో బర్హిషదః । తానేవ త-ద్యజతి । పితౄనగ్నిష్వాత్తాన్. యజతి । యే వా అయజ్వానో గృహమేధినః । తే పితరో-ఽగ్నిష్వాత్తాః । తానేవ త-ద్యజతి । అగ్ని-ఙ్కవ్యవాహనం-యఁజతి । య ఏవ పితృణామగ్నిః । తమేవ త-ద్యజతి ॥ 66 ॥
అథో యథా-ఽగ్నిగ్గ్ స్విష్టకృతం-యఁజతి । తాదృగేవ తత్ । ఏతత్తే తత యే చ త్వామన్వితి తిసృషు స్రక్తీషు నిదధాతి । తస్మాదా తృతీయా-త్పురుషాన్నామ న గృహ్ణన్తి । ఏతావన్తో హీజ్యన్తే । అత్ర పితరో యథాభాగ-మ్మన్దద్ధ్వమిత్యాహ । హ్లీకా హి పితరః । ఉదఞ్చో నిష్క్రామన్తి । ఏషా వై మనుష్యాణా-న్దిక్ । స్వామేవ త-ద్దిశమను నిష్క్రామన్తి ॥ 67 ॥
ఆహవనీయ-ముపతిష్ఠన్తే । న్యేవాస్మై తద్ధ్నువతే । యథ్సత్యాహవనీయే । అథాన్యత్ర చరన్తి । ఆతమితోరుపతిష్ఠన్తే । అగ్నిమేవోపద్రష్టార-ఙ్కృత్వా । పితౄ-న్నిరవదయన్తే । అన్తం-వాఁ ఏతే ప్రాణానా-ఙ్గచ్ఛన్తి । య ఆతమితోరుపతిష్ఠన్తే । సుసన్దృశ-న్త్వా వయమిత్యాహ ॥ 68 ॥
ప్రాణో వై సుసన్దృక్ । ప్రాణమేవాత్మన్-దధతే । యోజా న్విన్ద్ర తే హరీ ఇత్యాహ । ప్రాణమేవ పునరయుక్త । అక్షన్నమీమదన్త హీతి గార్హపత్య-ముపతిష్ఠన్తే । అక్షన్నమీమదన్తాథ త్వోపతిష్ఠామహ ఇతి వావైతదాహ । అమీమదన్త పితరః సోమ్యా ఇత్యభి ప్రపద్యన్తే । అమీమదన్త పితరో-ఽథ త్వా-ఽభి ప్రపద్యామహ ఇతి వావైతదాహ । అపః పరిషిఞ్చతి । మార్జయత్యేవైనాన్ ॥ 69 ॥
అథో తర్పయత్యేవ । తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । య ఏవం-వేఁద । అప బర్హిషావనూయాజౌ యజతి । ప్రజా వై బర్హిః । ప్రజా ఏవ మృత్యోరుథ్సృజతి । చతురః ప్రయాజాన్. యజతి । ద్వావనూయాజౌ । షట్థ్సమ్పద్యన్తే । షడ్వా ఋతవః ॥ 70 ॥
ఋతూనేవ ప్రీణాతి । న పత్న్యన్వాస్తే । న సంయాఁజయన్తి । యత్పత్న్యన్వాసీత । యథ్సంయాఁజయేయుః । ప్రమాయుకా స్యాత్ । తస్మాన్నాన్వాస్తే । న సంయాఁజయన్తి । పత్నియై గోపీథాయ ॥ 71 ॥
(హోతార - మాజ్యభాగౌ యజతి - సన్తతమవద్యతి - వ్యావృత్త్యై - బర్హిషదో యజతి - తమేవ త-ద్యజ- త్యను నిష్క్రామన్త్యా - హై - నాన్ - ఋతవో - +నవ చ) (అ. 9)
అనువాకం 10 - త్ర్యమ్బకహవీంషి
అనువాకం 10 - త్ర్యమ్బకహవీంషి
ప్రతిపూరుషమేకకపాలా-న్నిర్వపతి । జాతా ఏవ ప్రజా రుద్రాన్నిరవదయతే । ఏకమతిరిక్తమ్ । జనిష్యమాణా ఏవ ప్రజా రుద్రాన్నిరవదయతే । ఏకకపాలా భవన్తి । ఏకధైవ రుద్ర-న్నిరవదయతే । నాభిఘారయతి । యదభిఘారయేత్ । అన్తరవచారిణగ్ం రుద్ర-ఙ్కుర్యాత్ । ఏకోల్ముకేన యన్తి ॥ 72 ॥
తద్ధి రుద్రస్య భాగధేయమ్ । ఇమా-న్దిశం-యఁన్తి । ఏషా వై రుద్రస్య దిక్ । స్వాయామేవ దిశి రుద్ర-న్నిరవదయతే । రుద్రో వా అపశుకాయా ఆహుత్యై నాతిష్ఠత । అసౌ తే పశురితి నిర్దిశేద్య-న్ద్విష్యాత్ । యమేవ ద్వేష్టి । తమస్మై పశు-న్నిర్దిశతి । యది న ద్విష్యాత్ । ఆఖుస్తే పశురితి బ్రూయాత్ ॥ 73 ॥
న గ్రామ్యా-న్పశూన్. హినస్తి । నారణ్యాన్ । చతుష్పథే జుహోతి । ఏష వా అగ్నీనా-మ్పడ్బీశో నామ । అగ్నివత్యేవ జుహోతి । మద్ధ్యమేన పర్ణేన జుహోతి । స్రుగ్ఘ్యేషా । అథో ఖలు । అన్తమేనైవ హోతవ్యమ్ । అన్తత ఏవ రుద్ర-న్నిరవదయతే ॥ 74 ॥
ఏష తే రుద్ర భాగ-స్సహ స్వస్రా-ఽమ్బికయేత్యాహ । శరద్వా అస్యామ్బికా స్వసా । తయా వా ఏష హినస్తి । యగ్ం హినస్తి । తయైవైనగ్ం సహ శమయతి । భేషజ-ఙ్గవ ఇత్యాహ । యావన్త ఏవ గ్రామ్యాః పశవః । తేభ్యో భేషజ-ఙ్కరోతి । అవామ్బ రుద్రమదిమహీత్యాహ । ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥ 75 ॥
త్ర్యమ్బకం-యఁజామహ ఇత్యాహ । మృత్యో-ర్ముక్షీయ మా ఽమృతాదితి వావైతదాహ । ఉత్కిరన్తి । భగస్య లీఫ్సన్తే । మూతే కృత్వా-ఽఽసజన్తి । యథా జనం-యఁతే-ఽవస-ఙ్కరోతి । తాదృగేవతత్ । ఏష తే రుద్ర భాగ ఇత్యాహ నిరవత్త్యై । అప్రతీక్షమాయన్తి । అపః పరిషిఞ్చతి । రుద్రస్యాన్తర్హిత్యై । ప్ర వా ఏతే-ఽస్మా-ల్లోకాచ్చ్యవన్తే । యే త్ర్యమ్బకైశ్చరన్తి । ఆదిత్య-ఞ్చరు-మ్పునరేత్య నిర్వపతి । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యామేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ 76 ॥
తద్ధి రుద్రస్య భాగధేయమ్ । ఇమా-న్దిశం-యఁన్తి । ఏషా వై రుద్రస్య దిక్ । స్వాయామేవ దిశి రుద్ర-న్నిరవదయతే । రుద్రో వా అపశుకాయా ఆహుత్యై నాతిష్ఠత । అసౌ తే పశురితి నిర్దిశేద్య-న్ద్విష్యాత్ । యమేవ ద్వేష్టి । తమస్మై పశు-న్నిర్దిశతి । యది న ద్విష్యాత్ । ఆఖుస్తే పశురితి బ్రూయాత్ ॥ 73 ॥
న గ్రామ్యా-న్పశూన్. హినస్తి । నారణ్యాన్ । చతుష్పథే జుహోతి । ఏష వా అగ్నీనా-మ్పడ్బీశో నామ । అగ్నివత్యేవ జుహోతి । మద్ధ్యమేన పర్ణేన జుహోతి । స్రుగ్ఘ్యేషా । అథో ఖలు । అన్తమేనైవ హోతవ్యమ్ । అన్తత ఏవ రుద్ర-న్నిరవదయతే ॥ 74 ॥
ఏష తే రుద్ర భాగ-స్సహ స్వస్రా-ఽమ్బికయేత్యాహ । శరద్వా అస్యామ్బికా స్వసా । తయా వా ఏష హినస్తి । యగ్ం హినస్తి । తయైవైనగ్ం సహ శమయతి । భేషజ-ఙ్గవ ఇత్యాహ । యావన్త ఏవ గ్రామ్యాః పశవః । తేభ్యో భేషజ-ఙ్కరోతి । అవామ్బ రుద్రమదిమహీత్యాహ । ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥ 75 ॥
త్ర్యమ్బకం-యఁజామహ ఇత్యాహ । మృత్యో-ర్ముక్షీయ మా ఽమృతాదితి వావైతదాహ । ఉత్కిరన్తి । భగస్య లీఫ్సన్తే । మూతే కృత్వా-ఽఽసజన్తి । యథా జనం-యఁతే-ఽవస-ఙ్కరోతి । తాదృగేవతత్ । ఏష తే రుద్ర భాగ ఇత్యాహ నిరవత్త్యై । అప్రతీక్షమాయన్తి । అపః పరిషిఞ్చతి । రుద్రస్యాన్తర్హిత్యై । ప్ర వా ఏతే-ఽస్మా-ల్లోకాచ్చ్యవన్తే । యే త్ర్యమ్బకైశ్చరన్తి । ఆదిత్య-ఞ్చరు-మ్పునరేత్య నిర్వపతి । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యామేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ 76 ॥
(యన్తి - బ్రూయాన్ - నిరవదయతే - శాస్తే - సిఞ్చతి షట్చ) (అ. 10)
(అనుమత్యై - వైశ్వదేవేన తా-స్సృష్టా - స్త్రివృత్ - ప్రజాపతి-స్సవి - తోత్తరస్యాం - దేవాసురా-స్సో-ఽగ్ని--ర్ య-త్పత్నీ -వైశ్వదేవేన తా వరుణప్రఘాసై - రగ్నయే దేవేభ్యః - ప్రతిపూరుష-న్దశ)
(అనుమత్యై - ప్రథమజో వథ్సో - బహురూపా హి పశవ - స్తస్మా-త్పృథమాత్రం - ఁయదగ్నయే-ఽనీకవత - ఉద్ధారం-వాఁ - అగ్నయే దేవేభ్య - ఋతూనేవ షట్థ్సప్తతిః)
(అనుమత్యై - ప్రతి తిష్ఠన్తి)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ప్రథమాష్టకే షష్ఠః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥