Lord Agni

2.1 - agnihotrabrāhmaṇam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - aṅgiraso vai

(Agnihotra Brahmana in English (IAST))

From Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana

Agnihotra Brahmana, originating from the Taittiriya Brahmana of the Krishna Yajurveda, details the foundational procedures and spiritual significance of the Agnihotra ritual. Dedicated to Lord Agni, the divine mediator, this text elucidates the sacred act of offering oblations into the consecrated fire. It serves as an essential guide for practitioners seeking to align their daily lives with cosmic order. By observing these rites, one purifies the mind, fosters spiritual discipline, and invokes the grace of the divine fire, ultimately leading to internal harmony, prosperity, and the fulfillment of Vedic injunctions for the seeker's holistic upliftment.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake prathamaḥ prapāṭhakaḥ - agnihotrabrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
anuvākaṃ 1 - agnihotrasyopoddhātaḥ
aṅgi̭raso vai satramā̭sata | teṣā-mpṛśni̭-rgharmadhugā̭sīt | sarjīṣeṇā̭jīvat | te-'bruvann | kasmai nu satramāsmahe | ye-'syā oṣa̭dhīrna janayā̭ma iti̭ | te divo vṛṣṭi̭-masṛjanta | yāva̭nta-sstokā avāpa̭dyanta | tāva̭tīroṣa̭dhayo 'jāyanta || tā jātāḥ pitaro̭ viṣeṇā̭limpann || 1 ||
tāsā-ñjagdhvā rupyantyait | te-'bruvann | ka idamittha-ma̭kariti̭ | vaya-mbhā̭gadheya̭-micchamā̭nā iti̭ pitaro-'bruvann | kiṃ-vo~̭ bhāgadheyamiti̭ | agnihotra eva no-'pyastvitya̭-bruvann | tebhya̭ eta-dbhā̭gadheya-mprāya̭cchann | yaddhutvā nimārṣṭi̭ | tato vai ta oṣa̭dhīra-svadayann || ya evaṃ-ve~da̭ || 2 ||
svada̭nte-'smā oṣa̭dhayaḥ | te vathsamu-pāvā̭sṛjann | ida-nno̭ havya-mpradā̭payeti̭ | so-'bravīdvaraṃ̭-vṛ~ṇai | daśa̭ mā rātrīrjāta-nna do̭hann | āsaṅgava-mmātrā saha ca̭rāṇīti̭ | tasmā-dvathsa-ñjāta-ndaśa rātrīrna dṷhanti | āsaṅgava-mmātrā saha cara̭ti | vārḙvṛtagghya̭sya | tasmā-dvathsagṃ sagṃ̭sṛṣṭadhayagṃ rudro ghātṷkaḥ | ati hi sandhā-ndhaya̭ti || 3 ||
(alimpan - veda - ghātṷka eka̭-ñca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - agnihotranirūpaṇam
prajāpa̭ti-ragni-ma̭sṛjata | ta-mprajā anva̭sṛjyanta | tama̭bhāga upāsta | so-'sya prajābhi-rapākrāmat | tama̭varurṷ-thsamāno-'nvait | tama̭varudha-nnāśa̭knot | sa tapo̭ 'tapyata | so-'gni-rupā̭ramatātā̭pi vai sya prajāpa̭tiriti̭ | sa rarāṭāduda̭mṛṣṭa || 4 ||
ta-dghṛtama̭bhavat | tasmādyasya̭ dakṣiṇataḥ keśā unmṛ̭ṣṭāḥ | tā-ñjyeṣṭhalakṣmī prā̭jāpatyetyā̭huḥ | ya-drarāṭā̭dudamṛ̭ṣṭa | tasmā-drarāṭe keśā na sa̭nti | tadagnau prāgṛ̭hṇāt | tadvya̭cikithsat | juhavānī(3) mā hauṣā(3)miti̭ | ta-dvi̭cikithsāyai janma̭ || ya evaṃ-vi~dvān. vi̭cikithsa̭ti || 5 ||
vasī̭ya eva cḙtayate || taṃ-vā~gabhya̭vada-jjuhudhīti̭ | so-'bravīt | kastvamasīti̭ | svaiva te vāgitya̭bravīt | so̭-'juho-thsvāheti̭ | tathsvā̭hākārasya janma̭ || ya evagg svā̭hākārasya janma veda̭ | karoti̭ svāhākāreṇa̭ vīryam || yasyaivaṃ-vi~duṣaḥ̭ svāhākāreṇa juhva̭ti || 6 ||
bhogā̭yaivāsya̭ huta-mbha̭vati || tasyā āhṷtyai purṷṣa-masṛjata | dvitīya̭-majuhot | so-'śva̭-masṛjata | tṛtīya̭-majuhot | sa gāma̭sṛjata | caturtha-ma̭juhot | so-'vi̭masṛjata | pañcama-ma̭juhot | so̭-'jāma̭sṛjata || 7 ||
so-'gni-ra̭bibhet | āhṷtībhirvai mā-''pnotīti̭ | sa prajāpa̭ti-mpunaḥ prāvi̭śat | ta-mprajāpa̭ti-rabravīt | jāyasveti̭ | so-'bravīt | ki-mbhā̭gadheya̭mabhi ja̭niṣya iti̭ | tubhya̭mevedagṃ hṷ̄yātā itya̭bravīt | sa eta-dbhā̭gadheya̭mabhya̭jāyata | yada̭gnihotram || 8 ||
tasmā̭dagnihotra-mṷcyate || taddhūyamā̭na-mādityo-'bravīt | mā haṷṣīḥ | ubhayorvai-nā̭vetaditi̭ | so-'gni-ra̭bravīt | katha-nnaṷ hoṣyantīti̭ | sāyameva tubhya̭-ñjuhavanṋ | prātarmahya-mitya̭bravīt | tasmā̭dagnayḙ sāyagṃ hṷ̄yate | sūryā̭ya prātaḥ || 9 ||
āgneyī vai rātriḥ̭ | aindramahaḥ̭ | yadanṷdite sūrye prātarjṷhuyāt | ubhaya̭mevāgneyagg syāt | udi̭te sūrye prātarjṷhoti | tathā-'gnayḙ sāyagṃ hṷ̄yate | sūryā̭ya prātaḥ || rātriṃ-vā~ anṷ prajāḥ pra jā̭yante | ahnā prati̭ tiṣṭhanti | yathsāya-ñjuhoti̭ || 10 ||
praiva tena̭ jāyate | udi̭te sūrye prāta-rjṷhoti | pratyeva tena̭ tiṣṭhati || prajāpa̭tira-kāmayata prajā̭yeyeti̭ | sa etada̭gnihotra-mmi̭thuna-ma̭paśyat | tadudi̭te sūryḙ-'juhot | yajṷṣā 'nyat | tūṣṇīmanyat | tato vai sa prājā̭yata | yasyaivaṃ-vi~duṣa udi̭te sūrye-'gnihotra-ñjuhva̭ti || 11 ||
praiva jā̭yate | atho yathā divā prajānanneti̭ | tādṛgeva tat || atho khalvā̭huḥ | yasya vai dvau puṇyaṷ gṛhe vasa̭taḥ | yastayo̭ranyagṃ rādhaya̭tyanya-nna | ubhau vāva sa tāvṛ̭cchatīti̭ | agniṃ-vā~vāditya-ssāya-mpravi̭śati | tasmā̭dagnirdūrānnakta̭-ndadṛśe |
ubhe hi teja̭sī sapandyḙte || 12 ||
udyantaṃ-vā~vāditya-magniranṷ samāro̭hati | tasmāddhūma evāgnerdivā̭ dadṛśe | yadagnayḙ sāya-ñjṷhuyāt | ā sūryā̭ya vṛścyeta | yathsūryā̭ya prāta-rjṷhuyāt | ā-'gnayḙ vṛścyeta | devatābhya-ssamada̭-ndaddhyāt | agnirjyoti-rjyoti-ssūrya-ssvāhetyeva sāyagṃ ho̭tavyam | sūryo jyoti-rjyoti̭ragni-ssvāheti̭ prātaḥ | tathobhābhyāgṃ̭ sāyagṃ hṷ̄yate || 13 ||
ubhābhyā-mprātaḥ | na devatābhya-ssamada̭-ndadhāti || agnirjyotirityā̭ha | agnirvai rḙtodhāḥ || prajā jyotirityā̭ha | prajā evāsmai pra ja̭nayati || sūryo jyotirityā̭ha | prajāsveva prajā̭tāsu reto̭ dadhāti || jyoti̭ragni-ssvāhetyā̭ha | prajā eva prajā̭tā asyā-mprati̭ṣṭhāpayati || 14 ||
tūṣṇīmutta̭rā-māhṷti-ñjuhoti | mithunatvāya prajātyai || yadudi̭te sūrye prāta-rjṷhuyāt | yathā-'ti̭thaye pradrṷtāya śūnyāyā̭vasathā-yā̭hāryagṃ̭ hara̭nti | tādṛgeva tat |
kvāha tatasta-dbhavatītyā̭huḥ | yathsa na veda̭ | yasmai taddharantīti̭ | tasmā-dyadaṷṣasa-ñjuhoti̭ | tadeva sa̭pranti | atho yathā prārtha̭mauṣasa-mpa̭ri veveṣṭi | tādṛgeva tat || 15 ||
(amṛṣṭa - vicikithsa̭ti - juhva̭ - tyajāma̭sṛja - tāgnihotragṃ - sūryā̭ya prāta--r juhoti - juhva̭ti - sampadyḙte - hūyate - sthāpayati - samprati dve ca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - upayokṣyamāṇasya haviṣa-ssaṃskāraḥ
rudro vā eṣaḥ | yadagniḥ | patnī sthālī | yanmaddhye-'gne-ra̭dhiśrayet | rudrāya patnīmapi̭ daddhyāt | pramāyṷkā syāt | udīco-'ṅgā̭rānnirūhyādhi̭ śrayati | patni̭yai gopīthāya̭ || vya̭ntān karoti | tathā patnya-pra̭māyukā bhavati || 16 ||
gharmo vā eṣo-'śāntaḥ | aha̭rahaḥ pravṛ̭jyate | yada̭gnihotram | prati̭ṣiñce-tpaśukā̭masya | śāntami̭va hi pa̭śavyam || na prati̭ṣiñce-dbrahmavarcasakā̭masya | sami̭ddhamiva hi bra̭hmavarcasam || atho khalṷ | pratiṣicya̭meva | yat-pra̭tiṣiñcati̭ || 17 ||
tat-pa̭śavyam | yajjuhoti̭ | tadbra̭hmavarcasi | ubhaya̭mevākaḥ̭ || pracyṷtaṃ-vā~ etadasmā-llokāt | aga̭ta-ndevalokam | yacchṛtagṃ havirana̭bhighāritam | abhidyo̭tayati | abhyḙvaina̭dghārayati | atho̭ devatraivaina̭-dgamayati || 18 ||
parya̭gni karoti | rakṣa̭sā-mapa̭hatyai || triḥ parya̭gni karoti | tryā̭vṛddhi yajñaḥ | atho̭ meddhyatvāya̭ || yat-prācīna̭-mudvāsayet | yaja̭mānagṃ śucā 'rpa̭yet | ya-dda̭kṣiṇā | pitṛdevatyagg̭ syāt | yat-pratyak || 19 ||
patnīgṃ̭ śucā 'rpa̭yet | udīcīna-mudvā̭sayati | eṣā vai dḙvamanuṣyāṇāgṃ̭ śāntā dik | tāmevainadanū-dvā̭sayati śāntyai || vartma̭ karoti | yajñasya santa̭tyai || niṣṭa̭pati | upaiva tathstṛ̭ṇāti || caturunna̭yati | catṷṣpādaḥ paśavaḥ̭ || 20 ||
paśūnevā-va̭rundhe || sarvān-pūrṇānunna̭yati | sarve hi puṇyā̭ rāddhāḥ || anūca unna̭yati | prajāyā̭ anūcīnatvāya̭ | anūcyevāsya̭ prajā 'rdhṷkā bhavati || sa-mmṛ̭śati vyāvṛ̭ttyai || nāhoṣyannupa̭ sādayet | yadahoṣyannupa sādayet | yathā 'nyasmā̭ upanidhāya̭ || 21 ||
anyasmai prayaccha̭ti | tādṛgeva tat | ā-'smai̭ vṛścyeta | yadeva gārha̭patye-'dhiśraya̭ti | tena gārha̭patya-mprīṇāti || agnira̭bibhet | āhṷtayo mā-'tyeṣyantīti̭ | sa etāgṃ samidha̭-mapaśyat | tāmā-'dha̭tta | tato vā agnāvāhṷtayo-'ddhriyanta || 22 ||
yadḙnagṃ samaya̭cchat | tathsamidhaḥ̭ samittvam | samidhamāda̭dhāti | samevainaṃ̭-ya~cchati | āhṷtīnā-ndhṛtyai | atho̭ agnihotrameveddhmava̭t-karoti | āhṷtīnā-mprati̭ṣṭhityai || brahmavādino̭ vadanti | yadekāgṃ̭ samidha̭mādhāya dve āhṷtī juhoti̭ | atha kasyāgṃ̭ samidhi̭ dvitīyā-māhṷti-ñjuhotīti̭ || 23 ||
ya-ddve samidhā̭vādaddhyāt | bhrātṛ̭vyamasmai janayet | ekāgṃ̭ samidha̭mādhāya̭ | yajṷṣā 'nyāmāhṷti-ñjuhoti | ubhe eva samidva̭tī āhṷtī juhoti | nāsmai bhrātṛ̭vya-ñjanayati || ādīptāyā-ñjuhoti | sami̭ddhamiva hi bra̭hmavarcasam | atho yathā-'ti̭thi-ñjyoti̭ṣkṛtvā pa̭riveveṣṭi | tādṛgeva tat || caturunna̭yati | dvirjṷhoti | tasmā-ddvipā-ccatṷṣpādamatti | atho dvipadyeva catṷṣpadaḥ prati̭ṣṭhāpayati || 24 ||
(bhavati - pratiṣiñcati̭ - gamayati - pratyak - paśava̭ - upanidhā - yādghriyan - teti - taccatvāri̭ ca) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - upayuktasya haviṣa-ssaṃskāraḥ
uttarāva̭tīṃ-vai~ devā āhṷtimajṷhavuḥ | avā̭cīmasṷrāḥ | tato̭ devā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkāmayḙta vasī̭yān-thsyāditi̭ | kanī̭yastasya pūrvagṃ̭ hutvā | utta̭ra-mbhūyo̭ juhuyāt | eṣā vā ṷttarāvatyāhṷtiḥ | tā-ndevā a̭juhavuḥ | tatastḙ-'bhavann || 25 ||
yasyaiva-ñjuhva̭ti | bhava̭tyeva || ya-ṅkāmayḙta pāpī̭yān-thsyāditi̭ | bhūyastasya pūrvagṃ̭ hutvā | utta̭ra-ṅkanī̭yo juhuyāt | eṣā vā avācyāhṷtiḥ | tāmasṷrā ajuhavuḥ | tataste parā̭-'bhavann | yasyaiva-ñjuhva̭ti | paraiva bha̭vati || 26 ||
hutvopa̭ sādayatyajā̭mitvāya | atho vyāvṛ̭ttyai || gārha̭patya-mpratīkṣate | ana̭nuddhyāyina-mevaina̭-ṅkaroti || agnihotrasya vai sthāṇura̭sti | taṃ-ya~ ṛcchet | yajñasthāṇumṛ̭cchet | eṣa vā a̭gnihotrasya̭ sthāṇuḥ | yat-pūrvā-''hṷtiḥ | tāṃ-ya~dutta̭rayā-'bhi jṷhuyāt || 27 ||
yajñasthāṇu-mṛ̭cchet | atihāya pūrvāmāhṷti-ñjuhoti | yajñasthāṇumeva pari̭ vṛṇakti | atho bhrātṛ̭vyamevāptvā 'ti̭krāmati || avācīnagṃ̭ sāyamupa̭ mārṣṭi | reta̭ eva ta-dda̭dhāti | ūrdhva-mprātaḥ | pra ja̭nayatyeva tat || brahmavādino̭ vadanti | caturunna̭yati || 28 ||
dvirjṷhoti | atha kva̭ dve āhṷtī bhavata iti̭ | agnau vaiśvānara iti̭ brūyāt | eṣa vā agnirvaiśvānaraḥ | yadbrāhmaṇaḥ | hutvā dviḥ prāśñā̭ti | agnāveva vaiśvānare dve āhṷtī juhoti || dvirjuhoti̭ | dvirnimārṣṭi | dviḥ prāśñā̭ti || 29 ||
ṣaṭ-thsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ | ṛtūneva prī̭ṇāti | brahmavādino̭ vadanti | ki-ndevatya̭-magnihotramiti̭ | vaiśvadevamiti̭ brūyāt | ya-dyajṷṣā juhoti̭ | tadaindrāgnam | yat-tūṣṇīm | tat-prā̭jāpatyam || 30 ||
yannimārṣṭi̭ | tadoṣa̭dhīnām | yaddvitīyam | tat-pi̭tṛṇām | yat-prāśñā̭ti | ta-dgarbhā̭ṇām | tasmā-dgarbhā ana̭śnanto vardhante | yadācāma̭ti | tanma̭nuṣyā̭ṇām || uda̭mparyāvṛtyācā̭mati || 31 ||
ātmano̭ gopīthāya̭ || nirṇḙnekti śuddhyai || niṣṭa̭pati svagākṛ̭tyai | u-ddi̭śati | saptarṣīneva prī̭ṇāti || dakṣiṇā paryāva̭rtate | svameva vīrya̭manṷ paryāva̭rtate | tasmā-ddakṣiṇo-'rdha̭ ātmano̭ vīryā̭vattaraḥ | atho̭ ādityasyaivāvṛtamanṷ paryāva̭rtate || hutvopa sami̭ndhe || 32 ||
brahmavarcasasya sami̭ddhyai || na baraḥiranu pra ha̭ret | asagg̭sthito vā eṣa yajñaḥ | yada̭gnihotram | yada̭nu praharet | yajñaṃ-vi~cchi̭ndyāt | tasmānnānṷ prahṛtyam | yajñasya santa̭tyai || apo ni na̭yati | avabhṛthasyaiva rūpama̭kaḥ || 33 ||
(abhavan - bhavati - juhuyān - na̭yati - mārṣṭi dviḥ prāśñā̭ti - prājāpatya - mācā̭matī - ndhe - 'kaḥ) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - kāmyāni homadravyāṇi
brahmavādino̭ vadanti | agnihotraprā̭yaṇā yajñāḥ | ki-mprā̭yaṇa-magnihotramiti̭ | vathso vā a̭gnihotrasya prāya̭ṇam | agnihotraṃ-ya~̭jñānām || tasya̭ pṛthivī sadaḥ̭ | antari̭kṣa-māgnīddhram | dyaur-ha̭virdhānam | divyā āpaḥ prokṣa̭ṇayaḥ | oṣa̭dhayo baraḥiḥ || 34 ||
vanaspata̭ya iddhmaḥ | diśaḥ̭ paridhayaḥ̭ | ādityo yūpaḥ̭ | yaja̭mānaḥ paśuḥ | samudro̭-'vabhṛthaḥ | saṃva~thsara-ssva̭gākāraḥ | tasmādāhi̭tāgne-ssarva̭meva ba̭rhiṣya̭-ndatta-mbha̭vati | ya-thsāya-ñjuhoti̭ | rātri̭meva tena̭ dakṣiṇyā-ṅkurute | yat-prātaḥ || 35 ||
aha̭reva tena̭ dakṣiṇya̭-ṅkurute | yat-tato dadā̭ti | sā dakṣi̭ṇā || yāva̭nto vai devā ahṷtamādanṋ | te parā̭-'bhavann | ta etada̭gnihotragṃ sarva̭syaiva sa̭mavadāyā̭juhavuḥ | tasmā̭dāhuḥ | agnihotraṃ-vai~ devā gṛhāṇā-nniṣkṛ̭ti-mapaśyanniti̭ | ya-thsāya-ñjuhoti̭ | rātri̭yā eva taddhutādyā̭ya || 36 ||
yaja̭mānasyā-pa̭rābhāvāya | yat-prātaḥ | ahna̭ eva taddhutādyā̭ya | yaja̭mānasyā-pa̭rābhāvāya | yat-tato-'śnāti̭ | hutameva tat || dvayoḥ paya̭sā juhuyāt-paśukā̭masya | etadvā a̭gnihotra-mmi̭thunam | ya evaṃ-ve~da̭ | pra prajayā̭ paśubhi̭-rmithunai-rjā̭yate || 37 ||
imāmeva pūrva̭yā duhe | amūmutta̭rayā | adhiśrityotta̭ramā na̭yati | yonā̭veva ta-dretaḥ̭ siñcati prajana̭ne || ājyḙna juhuyāt-teja̭skāmasya | tejo vā ājyam | tejasvyḙva bha̭vati | paya̭sā paśukā̭masya | etadvai pa̭śūnāgṃ rūpam | rūpeṇaivāsmai̭ paśūnava̭ rundhe || 38 ||
paśumāneva bha̭vati | daddhnendriya kā̭masya | indriyaṃ-vai~ dadhi̭ | indriyāvyḙva bha̭vati | yavāgvā grāma̭kāmasyauṣadhā vai ma̭nuṣyāḥ | bhāgadheyḙnaivāsmai̭ sajātānava̭-rundhe | grāmyḙva bha̭vati ||
aya̭jño vā eṣaḥ | yo̭sāmā || 39 ||
caturunna̭yati | catṷrakṣaragṃ rathantaram | rathantarasyaiṣa varṇaḥ̭ | uparī̭va harati | antari̭kṣaṃ-vā~madevyam | vāmadevyasyaiṣa varṇaḥ̭ | dvirjṷhoti | dvya̭kṣara-mbṛhat | bṛhata eṣa varṇaḥ̭ | agnihotrameva ta-thsāma̭nvat-karoti || 40 ||
yo vā a̭gnihotrasyo̭pasado veda̭ | upai̭namupasado̭ namanti | vindata̭ upasattāram | unnīyopa̭ sādayati | pṛthivīmeva prī̭ṇāti | hoṣyannupa̭ sādayati | antari̭kṣameva prī̭ṇāti | hutvopa̭ sādayati | diva̭meva prī̭ṇāti | etā vā a̭gnihotrasyo̭pasadaḥ̭ || 41 ||
ya evaṃ-ve~da̭ | upai̭na-mupasado̭ namanti | vindata̭ upasattāram || yo vā a̭gnihotrasyāśrā̭vita-mpratyāśrā̭vitagṃ hotā̭ra-mbrahmāṇaṃ̭-va~ṣaṭkāraṃ-ve~da̭ | tasya tvḙva hutam | prāṇo vā a̭gnihotrasyāśrā̭vitam | apānaḥ pratyāśrā̭vitam | mano hotā | cakṣṷ-rbrahmā | nimeṣo va̭ṣaṭkāraḥ || 42 ||
ya evaṃ-ve~da̭ | tasya tvḙva hutam || sāyaṃ-yā~vā̭naśca vai devāḥ prā̭taryāvā̭ṇaścā-gnihotriṇo̭ gṛhamāga̭cchanti | tān. yanna tarpayet | prajayā-'sya paśubhirvi ti̭ṣṭherann | yattarpayet | tṛptā ḙna-mprajayā̭ paśubhi̭starpayeyuḥ || sajūrdevai-ssāyaṃ-yā~va̭bhiriti̭ sāyagṃ sa-mmṛ̭śati | sajūrdevaiḥ prātaryāva̭bhiriti̭ prātaḥ | ye caiva devā-ssā̭yaṃ-yā~vā̭no ye ca̭ prātaryāvā̭ṇaḥ || 43 ||
tānevobhayāg̭ starpayati | ta ḙna-ntṛptāḥ prajayā̭ paśubhi̭ starpayanti || aruṇo ha̭ smāhaupa̭veśiḥ | agnihotra evāhagṃ sāya-mprā̭tarvajra-mbhrātṛ̭vyebhyaḥ pra ha̭rāmi | tasmā-nmatpāpī̭yāgṃso bhrātṛ̭vyā iti̭ | caturunna̭yati | dvirjṷhoti | sami-thsa̭ptamī | saptapa̭dā śakva̭rī | śākvaro vajraḥ̭ | agnihotra eva tathsāya-mprā̭tarvajraṃ-ya~ja̭māno bhrātṛ̭vyāya pra ha̭rati | bhava̭tyātmanā | parā-'sya bhrātṛ̭vyo bhavati || 44 ||
(barhiḥ - prāta--r hutādyā̭ya - jāyate - rundhe - 'sāmā - ka̭ro - tyetā vā a̭gnihotrasyo̭ pasado̭ - vaṣaṭkāra - śca̭ prātaryāvā̭ṇo - vajrastrīṇi̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - abhyuddravaṇam, homābhāvapratīkāraśca
prajāpa̭ti-rakāmaya-tātman vanmḙ jāyeteti̭ | so̭-'juhot | tasyātman vada̭jāyata | agni-rvāyurā̭-dityaḥ | te-'bruvann | prajāpa̭ti-rahauṣī-dātman-vanmḙ jāyeteti̭ | tasya̭ vayama̭janiṣmahi | jāya̭tā-nna ātman-vaditi tḙ-'juhavuḥ | prāṇānā̭magniḥ | tanuvai̭ vāyuḥ || 45 ||
cakṣṷṣa ādityaḥ | teṣāgṃ̭ hutāda̭jāyata gaureva || tasyai paya̭si vyāya̭cchanta | mama̭ hutāda̭jani mameti̭ | te prajāpa̭ti-mpraśnamā̭yann | sa ā̭dityo-'gni-ma̭bravīt | yataro nau jayāt | tannaṷ sahāsaditi̭ | kasyai ko-'haṷṣīditi̭ prajāpa̭ti-rabravīt-kasyai ka iti̭ | prāṇānā̭mahamityagniḥ || 46 ||
tanuvā̭ ahamiti̭ vāyuḥ | cakṣṷṣo-'hamityā̭dityaḥ | ya eva prāṇānāmahaṷṣīt | tasya̭ hutāda̭janīti̭ | agner-hutāda̭janīti̭ | tada̭gnihotrasyā-gnihotratvam | gaurvā a̭gnihotram | ya evaṃ-ve~da gaura̭gnihotramiti̭ | prāṇāpānābhyā̭-mevāgnigṃ sama̭rdhayati | avya̭rdhukaḥ prāṇāpānābhyā-mbhavati || 47 ||
ya evaṃ-ve~da̭ || tau vāyura̭bravīt | anu mā bha̭jatamiti̭ | yadeva gārha̭patye-'dhiśrityā̭-havanīya̭-mabhyṷddravāṋ | tena tvā-mprī̭ṇānitya̭-brūtām | tasmā-dya-dgārha̭patye-'dhi-śrityā̭havanīya̭-mabhyṷddrava̭ti | vāyumeva tena̭ prīṇāti || prajāpa̭ti-rdevatā-ssṛjamā̭naḥ | agnimeva devatā̭nā-mprathama-ma̭sṛjata | so-'nyadā̭lam-bhya̭mavi̭ttvā || 48 ||
prajāpa̭timabhi paryāva̭rtata | sa mṛtyo-ra̭bibhet | so̭-'mumā̭ditya-mātmano nira̭mimīta | tagṃhutvā parāmparyāva̭rtata | tato vai sa mṛtyumapā̭jayat | apa̭ mṛtyu-ñja̭yati | ya evaṃ-ve~da̭ || tasmā-dyasyaivaṃ-vi~duṣaḥ̭ | utaikāhamuta dvyaha-nna juhva̭ti | hutamevāsya̭ bhavati | asau hyā̭dityo-'gnihotram || 49 ||
(tanuvai̭ vāyu - ragni--r bha̭va - tyavi̭ttvā - bhavatyeka̭-ñca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - haviṣa-ssarvadevatāsambandhena praśaṃsā
raudra-ṅgavi̭ | vāyavya̭-mupa̭sṛṣṭam | āśvina-nduhyamā̭nam | saumya-ndugdham | vāruṇamadhi̭śritam | vaiśvadevā bhindavaḥ̭ | pauṣṇamuda̭ntam | sārasvataṃ-vi~ṣyanda̭mānam | maitragṃ śaraḥ̭ | dhāturudvā̭sitam | bṛhaspaterunnī̭tam | savituḥ prakrāntam | dyāvāpṛthivyagg̭ hriyamā̭ṇam | aindrāgna-mupa̭sannam | agneḥ pūrvā ''hṷtiḥ | prajāpa̭te-rutta̭rā | aindragṃ hutam || 50 ||
(udvā̭sitagṃ sapta ca̭) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - dohanaprakāro-'gnihotrahotraśca
dakṣiṇata upa̭ sṛjati | pitṛlokameva tena̭ jayati || prācīmāva̭rtayati | devalokameva tena̭ jayati | udī̭cīmāvṛtya̭ dogdhi | manuṣyalokameva tena̭ jayati || pūrvaṷ duhyājjyeṣṭhasya̭ jyaiṣṭhineyasya̭ | yo vā̭ gataśrī-ssyāt | apa̭rau duhyāt-kaniṣṭhasya̭ kāniṣṭhineyasya̭ | yo vā bubhṷ̄ṣet || 51 ||
na sa-mmṛ̭śati | pāpavasyasasya vyāvṛ̭ttyai || vāyavyaṃ̭-vā~ etadupa̭sṛṣṭam | āśvina-nduhyamā̭nam | maitra-ndugdham | aryamṇa ṷdvāsyamā̭nam | tvāṣṭra-mṷnnīyamā̭nam | bṛhaspate-runnī̭tam | savituḥ prakrāntam | dyāvāpṛthivyagg̭ hriyamā̭ṇam || 52 ||
aindrāgnamupa̭ sāditam | sarvābhyo vā eṣa devatābhyo juhoti | yo-'gnihotra-ñjuhoti̭ || yathā khalu vai dhenu-ntīrthe tarpaya̭ti | evama̭gnihotrī yaja̭māna-ntarpayati | tṛpya̭ti prajayā̭ paśubhiḥ̭ | prasṷvargaṃ-lo~ka-ñjā̭nāti | paśya̭ti putram | paśya̭ti pautram | pra prajayā̭ paśubhi̭-rmithunai-rjā̭yate | yasyaivaṃ-vi~duṣo-'gnihotra-ñjuhva̭ti | ya ṷ caina devaṃ-ve~da̭ || 53 ||
(babhṷ̄ṣe- ddhriyamā̭ṇaṃ - jāyate dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - agnihotrasyāsaṃsṛṣṭahomamantrau
trayo vai prai̭yamedhā ā̭sann | teṣā-ntrireko-'gnihotra-ma̭juhot | dvirekaḥ̭ | sakṛdekaḥ̭ | teṣāṃ-ya~strirajṷhot | sa ṛcā-'jṷhot | yo dviḥ | sa yajṷṣā | ya-ssakṛt | sa tūṣṇīm || 54 ||
yaśca yajuṣā 'jṷhodyaśca̭ tūṣṇīm | tāvubhāvārdhnutām | tasmā-dyajuṣā ''hṷtiḥ pūrvā̭ hotavyā | tūṣṇīmutta̭rā | ubhe evardhī ava̭rundhe | agni-rjyoti-rjyoti̭ragni-ssvāheti̭ sāya-ñjṷhoti | reta̭ eva ta-dda̭dhāti | sūryo jyoti-rjyoti-ssūrya-ssvāheti̭ prātaḥ | reta̭ eva hita-mpra ja̭nayati || reto vā etasya̭ hita-nna pra jā̭yate || 55 ||
yasyāgnihotramahṷtagṃ sūryo-'bhyṷdeti̭ | ya-dyante syāt | unnīya prāṃudādra̭vet | sa ṷpasādyātami̭to-rāsīta | sa yadā tāmyet | atha bhū-ssvāheti̭ juhuyāt | prajāpa̭tirvai bhūtaḥ | tamevo-pā̭sarat | sa evaina-ntata unna̭yati | nārtimārccha̭ti yaja̭mānaḥ || 56 ||
(tūṣṇīṃ - jā̭yate - yaja̭mānaḥ) (a. 9)
anuvākaṃ 10 - vahneravasthāviśeṣānusāreṇa homaḥ
yadagni-muddhara̭ti | vasa̭vastarhyagniḥ | tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | vasṷṣvevāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati || nihi̭to dhūpāyañchḙte | rudrāstahyargniḥ | tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | rudreṣvevāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati || prathamamiddhmamarcirā la̭bhate | ādityāstarhyagniḥ || 57 ||
tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | ādityeṣvevāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati || sarva̭ eva sa̭rvaśa iddhma ādīpto bhavati | viśvḙ devāstahyargniḥ | tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | viśveṣvevāsya̭ deveṣva̭gnihotragṃ huta-mbha̭vati || nitarāmarcirupāvai̭ti lohinīkḙva bhavati | indrastarhyagniḥ | tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | indra̭ evāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati || 58 ||
aṅgā̭rā bhavanti | tebhyo-'ṅgā̭rebhyo-'rcirudḙti | prajāpa̭tistarhyagniḥ | tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | prajāpa̭tāvevāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati || śaro-'ṅgā̭rā addhyṷ̄hante | brahma-tarhyagniḥ | tasmin. yasya tathā̭vidhe juhva̭ti | brahma̭nnevāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati || vasṷṣu rudreṣvā̭dityeṣu viśvḙṣu deveṣṷ | indre prajāpa̭tau brahmanṋ | apa̭rivargamevāsyaitāsṷ devatā̭su huta-mbha̭vati | yasyaivaṃ-vi~duṣo-'gnihotra-ñjuhva̭ti | ya ṷ caina devaṃ-ve~da̭ || 59 ||
(ādityāstarhyagni--r indra̭ evāsyāgnihotragṃ huta-mbha̭vati - deveṣṷ catvāri̭ ca) (a. 10)
(yadagni-nnihi̭taḥ prathamagṃ sarva̭ eva ni̭tarāmaṅgā̭rā-śśaro-'ṅgā̭rā
brahmavasṷṣvaṣṭau)
anuvākaṃ 11 - kālabhedena samantraka-mpariṣecanam
ṛta-ntvā̭ satyena pari̭ṣiñcāmīti̭ sāya-mpari̭ṣiñcati | satya-ntvartena pari̭ṣiñcāmīti̭ prātaḥ | agnirvā ṛtam | asāvā̭ditya-ssatyam | agnimeva tadā̭dityena̭ sāya-mpari̭ṣiñcati | agninā̭ ''ditya-mprātassaḥ | yāva̭dahorātre bhava̭taḥ | tāva̭dasya lokasya̭ | nārtirna riṣṭiḥ̭ | nānto na pa̭ryanto-'sti | yasyaivaṃ-vi~duṣo-'gnihotra-ñjuhva̭ti | ya ṷ caina devaṃ-ve~da̭ || 60 ||
(asti dve ca̭) (a. 11) (aṅgi̭rasaḥ - prajāpa̭tiragnigṃ - rudra - ṷttarāva̭tīṃ - brahmavādino 'gnihotraprā̭yaṇā yajñāḥ - prajāpa̭tirakāmayatātmanva-d- raudra-ṅgavi̭ -dakṣiṇata - strayo vai - yadagni - mṛta-ntvā̭ satyenaikā̭daśa) (aṅgi̭rasaḥ - praiva tena̭ - paśūneva - yannimārṣṭi - yo vā a̭gnihotrasyo̭pasado̭ - dakṣiṇata-ṣṣa̭ṣṭiḥ ) (aṅgi̭raso - ya ṷ caina devaṃ-ve~da̭) || hariḥ̭ om || || kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake prathamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More