2.1 - અગ્નિહોત્રબ્રાહ્મણમ્ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - અઙ્ગિરસો વૈ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે દ્વિતીયાષ્ટકે પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ - અગ્નિહોત્રબ્રાહ્મણમ્
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - અગ્નિહોત્રસ્યોપોદ્ધાતઃ

અઙ્ગિરસો વૈ સત્રમાસત । તેષા-મ્પૃશ્નિ-ર્ઘર્મધુગાસીત્ । સર્જીષેણાજીવત્ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । કસ્મૈ નુ સત્રમાસ્મહે । યે-ઽસ્યા ઓષધીર્ન જનયામ ઇતિ । તે દિવો વૃષ્ટિ-મસૃજન્ત । યાવન્ત-સ્સ્તોકા અવાપદ્યન્ત । તાવતીરોષધયો ઽજાયન્ત ॥ તા જાતાઃ પિતરો વિષેણાલિમ્પન્ન્ ॥ 1 ॥
તાસા-ઞ્જગ્ધ્વા રુપ્યન્ત્યૈત્ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । ક ઇદમિત્થ-મકરિતિ । વય-મ્ભાગધેય-મિચ્છમાના ઇતિ પિતરો-ઽબ્રુવન્ન્ । કિં-વોઁ ભાગધેયમિતિ । અગ્નિહોત્ર એવ નો-ઽપ્યસ્ત્વિત્ય-બ્રુવન્ન્ । તેભ્ય એત-દ્ભાગધેય-મ્પ્રાયચ્છન્ન્ । યદ્ધુત્વા નિમાર્ષ્ટિ । તતો વૈ ત ઓષધીર-સ્વદયન્ન્ ॥ ય એવં-વેઁદ ॥ 2 ॥
સ્વદન્તે-ઽસ્મા ઓષધયઃ । તે વથ્સમુ-પાવાસૃજન્ન્ । ઇદ-ન્નો હવ્ય-મ્પ્રદાપયેતિ । સો-ઽબ્રવીદ્વરં-વૃઁણૈ । દશ મા રાત્રીર્જાત-ન્ન દોહન્ન્ । આસઙ્ગવ-મ્માત્રા સહ ચરાણીતિ । તસ્મા-દ્વથ્સ-ઞ્જાત-ન્દશ રાત્રીર્ન દુહન્તિ । આસઙ્ગવ-મ્માત્રા સહ ચરતિ । વારેવૃતગ્ગ્હ્યસ્ય । તસ્મા-દ્વથ્સગ્ં સગ્ંસૃષ્ટધયગ્ં રુદ્રો ઘાતુકઃ । અતિ હિ સન્ધા-ન્ધયતિ ॥ 3 ॥

(અલિમ્પન્ - વેદ - ઘાતુક એક-ઞ્ચ) (અ. 1)
અનુવાકં 2 - અગ્નિહોત્રનિરૂપણમ્

પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત । ત-મ્પ્રજા અન્વસૃજ્યન્ત । તમભાગ ઉપાસ્ત । સો-ઽસ્ય પ્રજાભિ-રપાક્રામત્ । તમવરુરુ-થ્સમાનો-ઽન્વૈત્ । તમવરુધ-ન્નાશક્નોત્ । સ તપો ઽતપ્યત । સો-ઽગ્નિ-રુપારમતાતાપિ વૈ સ્ય પ્રજાપતિરિતિ । સ રરાટાદુદમૃષ્ટ ॥ 4 ॥
ત-દ્ઘૃતમભવત્ । તસ્માદ્યસ્ય દક્ષિણતઃ કેશા ઉન્મૃષ્ટાઃ । તા-ઞ્જ્યેષ્ઠલક્ષ્મી પ્રાજાપત્યેત્યાહુઃ । ય-દ્રરાટાદુદમૃષ્ટ । તસ્મા-દ્રરાટે કેશા ન સન્તિ । તદગ્નૌ પ્રાગૃહ્ણાત્ । તદ્વ્યચિકિથ્સત્ । જુહવાની(3) મા હૌષા(3)મિતિ । ત-દ્વિચિકિથ્સાયૈ જન્મ ॥ ય એવં-વિઁદ્વાન્. વિચિકિથ્સતિ ॥ 5 ॥
વસીય એવ ચેતયતે ॥ તં-વાઁગભ્યવદ-જ્જુહુધીતિ । સો-ઽબ્રવીત્ । કસ્ત્વમસીતિ । સ્વૈવ તે વાગિત્યબ્રવીત્ । સો-ઽજુહો-થ્સ્વાહેતિ । તથ્સ્વાહાકારસ્ય જન્મ ॥ ય એવગ્ગ્ સ્વાહાકારસ્ય જન્મ વેદ । કરોતિ સ્વાહાકારેણ વીર્યમ્ ॥ યસ્યૈવં-વિઁદુષઃ સ્વાહાકારેણ જુહ્વતિ ॥ 6 ॥
ભોગાયૈવાસ્ય હુત-મ્ભવતિ ॥ તસ્યા આહુત્યૈ પુરુષ-મસૃજત । દ્વિતીય-મજુહોત્ । સો-ઽશ્વ-મસૃજત । તૃતીય-મજુહોત્ । સ ગામસૃજત । ચતુર્થ-મજુહોત્ । સો-ઽવિમસૃજત । પઞ્ચમ-મજુહોત્ । સો-ઽજામસૃજત ॥ 7 ॥
સો-ઽગ્નિ-રબિભેત્ । આહુતીભિર્વૈ મા-ઽઽપ્નોતીતિ । સ પ્રજાપતિ-મ્પુનઃ પ્રાવિશત્ । ત-મ્પ્રજાપતિ-રબ્રવીત્ । જાયસ્વેતિ । સો-ઽબ્રવીત્ । કિ-મ્ભાગધેયમભિ જનિષ્ય ઇતિ । તુભ્યમેવેદગ્ં હૂયાતા ઇત્યબ્રવીત્ । સ એત-દ્ભાગધેયમભ્યજાયત । યદગ્નિહોત્રમ્ ॥ 8 ॥
તસ્માદગ્નિહોત્ર-મુચ્યતે ॥ તદ્ધૂયમાન-માદિત્યો-ઽબ્રવીત્ । મા હૌષીઃ । ઉભયોર્વૈ-નાવેતદિતિ । સો-ઽગ્નિ-રબ્રવીત્ । કથ-ન્નૌ હોષ્યન્તીતિ । સાયમેવ તુભ્ય-ઞ્જુહવન્ન્ । પ્રાતર્મહ્ય-મિત્યબ્રવીત્ । તસ્માદગ્નયે સાયગ્ં હૂયતે । સૂર્યાય પ્રાતઃ ॥ 9 ॥
આગ્નેયી વૈ રાત્રિઃ । ઐન્દ્રમહઃ । યદનુદિતે સૂર્યે પ્રાતર્જુહુયાત્ । ઉભયમેવાગ્નેયગ્ગ્ સ્યાત્ । ઉદિતે સૂર્યે પ્રાતર્જુહોતિ । તથા-ઽગ્નયે સાયગ્ં હૂયતે । સૂર્યાય પ્રાતઃ ॥ રાત્રિં-વાઁ અનુ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે । અહ્ના પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । યથ્સાય-ઞ્જુહોતિ ॥ 10 ॥
પ્રૈવ તેન જાયતે । ઉદિતે સૂર્યે પ્રાત-ર્જુહોતિ । પ્રત્યેવ તેન તિષ્ઠતિ ॥ પ્રજાપતિર-કામયત પ્રજાયેયેતિ । સ એતદગ્નિહોત્ર-મ્મિથુન-મપશ્યત્ । તદુદિતે સૂર્યે-ઽજુહોત્ । યજુષા ઽન્યત્ । તૂષ્ણીમન્યત્ । તતો વૈ સ પ્રાજાયત । યસ્યૈવં-વિઁદુષ ઉદિતે સૂર્યે-ઽગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહ્વતિ ॥ 11 ॥
પ્રૈવ જાયતે । અથો યથા દિવા પ્રજાનન્નેતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ અથો ખલ્વાહુઃ । યસ્ય વૈ દ્વૌ પુણ્યૌ ગૃહે વસતઃ । યસ્તયોરન્યગ્ં રાધયત્યન્ય-ન્ન । ઉભૌ વાવ સ તાવૃચ્છતીતિ । અગ્નિં-વાઁવાદિત્ય-સ્સાય-મ્પ્રવિશતિ । તસ્માદગ્નિર્દૂરાન્નક્ત-ન્દદૃશે ।

ઉભે હિ તેજસી સપન્દ્યેતે ॥ 12 ॥
ઉદ્યન્તં-વાઁવાદિત્ય-મગ્નિરનુ સમારોહતિ । તસ્માદ્ધૂમ એવાગ્નેર્દિવા દદૃશે । યદગ્નયે સાય-ઞ્જુહુયાત્ । આ સૂર્યાય વૃશ્ચ્યેત । યથ્સૂર્યાય પ્રાત-ર્જુહુયાત્ । આ-ઽગ્નયે વૃશ્ચ્યેત । દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દદ્ધ્યાત્ । અગ્નિર્જ્યોતિ-ર્જ્યોતિ-સ્સૂર્ય-સ્સ્વાહેત્યેવ સાયગ્ં હોતવ્યમ્ । સૂર્યો જ્યોતિ-ર્જ્યોતિરગ્નિ-સ્સ્વાહેતિ પ્રાતઃ । તથોભાભ્યાગ્ં સાયગ્ં હૂયતે ॥ 13 ॥
ઉભાભ્યા-મ્પ્રાતઃ । ન દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દધાતિ ॥ અગ્નિર્જ્યોતિરિત્યાહ । અગ્નિર્વૈ રેતોધાઃ ॥ પ્રજા જ્યોતિરિત્યાહ । પ્રજા એવાસ્મૈ પ્ર જનયતિ ॥ સૂર્યો જ્યોતિરિત્યાહ । પ્રજાસ્વેવ પ્રજાતાસુ રેતો દધાતિ ॥ જ્યોતિરગ્નિ-સ્સ્વાહેત્યાહ । પ્રજા એવ પ્રજાતા અસ્યા-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ 14 ॥
તૂષ્ણીમુત્તરા-માહુતિ-ઞ્જુહોતિ । મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ ॥ યદુદિતે સૂર્યે પ્રાત-ર્જુહુયાત્ । યથા-ઽતિથયે પ્રદ્રુતાય શૂન્યાયાવસથા-યાહાર્યગ્ં હરન્તિ । તાદૃગેવ તત્ ।

ક્વાહ તતસ્ત-દ્ભવતીત્યાહુઃ । યથ્સ ન વેદ । યસ્મૈ તદ્ધરન્તીતિ । તસ્મા-દ્યદૌષસ-ઞ્જુહોતિ । તદેવ સપ્રન્તિ । અથો યથા પ્રાર્થમૌષસ-મ્પરિ વેવેષ્ટિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ 15 ॥

(અમૃષ્ટ - વિચિકિથ્સતિ - જુહ્વ - ત્યજામસૃજ - તાગ્નિહોત્રગ્ં - સૂર્યાય પ્રાત--ર્ જુહોતિ - જુહ્વતિ - સમ્પદ્યેતે - હૂયતે - સ્થાપયતિ - સમ્પ્રતિ દ્વે ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - ઉપયોક્ષ્યમાણસ્ય હવિષ-સ્સંસ્કારઃ

રુદ્રો વા એષઃ । યદગ્નિઃ । પત્ની સ્થાલી । યન્મદ્ધ્યે-ઽગ્ને-રધિશ્રયેત્ । રુદ્રાય પત્નીમપિ દદ્ધ્યાત્ । પ્રમાયુકા સ્યાત્ । ઉદીચો-ઽઙ્ગારાન્નિરૂહ્યાધિ શ્રયતિ । પત્નિયૈ ગોપીથાય ॥ વ્યન્તાન્ કરોતિ । તથા પત્ન્ય-પ્રમાયુકા ભવતિ ॥ 16 ॥
ઘર્મો વા એષો-ઽશાન્તઃ । અહરહઃ પ્રવૃજ્યતે । યદગ્નિહોત્રમ્ । પ્રતિષિઞ્ચે-ત્પશુકામસ્ય । શાન્તમિવ હિ પશવ્યમ્ ॥ ન પ્રતિષિઞ્ચે-દ્બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય । સમિદ્ધમિવ હિ બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥ અથો ખલુ । પ્રતિષિચ્યમેવ । યત્-પ્રતિષિઞ્ચતિ ॥ 17 ॥
તત્-પશવ્યમ્ । યજ્જુહોતિ । તદ્બ્રહ્મવર્ચસિ । ઉભયમેવાકઃ ॥ પ્રચ્યુતં-વાઁ એતદસ્મા-લ્લોકાત્ । અગત-ન્દેવલોકમ્ । યચ્છૃતગ્ં હવિરનભિઘારિતમ્ । અભિદ્યોતયતિ । અભ્યેવૈનદ્ઘારયતિ । અથો દેવત્રૈવૈન-દ્ગમયતિ ॥ 18 ॥
પર્યગ્નિ કરોતિ । રક્ષસા-મપહત્યૈ ॥ ત્રિઃ પર્યગ્નિ કરોતિ । ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ । અથો મેદ્ધ્યત્વાય ॥ યત્-પ્રાચીન-મુદ્વાસયેત્ । યજમાનગ્ં શુચા ઽર્પયેત્ । ય-દ્દક્ષિણા । પિતૃદેવત્યગ્ગ્ સ્યાત્ । યત્-પ્રત્યક્ ॥ 19 ॥
પત્નીગ્ં શુચા ઽર્પયેત્ । ઉદીચીન-મુદ્વાસયતિ । એષા વૈ દેવમનુષ્યાણાગ્ં શાન્તા દિક્ । તામેવૈનદનૂ-દ્વાસયતિ શાન્ત્યૈ ॥ વર્ત્મ કરોતિ । યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૈ ॥ નિષ્ટપતિ । ઉપૈવ તથ્સ્તૃણાતિ ॥ ચતુરુન્નયતિ । ચતુષ્પાદઃ પશવઃ ॥ 20 ॥
પશૂનેવા-વરુન્ધે ॥ સર્વાન્-પૂર્ણાનુન્નયતિ । સર્વે હિ પુણ્યા રાદ્ધાઃ ॥ અનૂચ ઉન્નયતિ । પ્રજાયા અનૂચીનત્વાય । અનૂચ્યેવાસ્ય પ્રજા ઽર્ધુકા ભવતિ ॥ સ-મ્મૃશતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥ નાહોષ્યન્નુપ સાદયેત્ । યદહોષ્યન્નુપ સાદયેત્ । યથા ઽન્યસ્મા ઉપનિધાય ॥ 21 ॥
અન્યસ્મૈ પ્રયચ્છતિ । તાદૃગેવ તત્ । આ-ઽસ્મૈ વૃશ્ચ્યેત । યદેવ ગાર્હપત્યે-ઽધિશ્રયતિ । તેન ગાર્હપત્ય-મ્પ્રીણાતિ ॥ અગ્નિરબિભેત્ । આહુતયો મા-ઽત્યેષ્યન્તીતિ । સ એતાગ્ં સમિધ-મપશ્યત્ । તામા-ઽધત્ત । તતો વા અગ્નાવાહુતયો-ઽદ્ધ્રિયન્ત ॥ 22 ॥
યદેનગ્ં સમયચ્છત્ । તથ્સમિધઃ સમિત્ત્વમ્ । સમિધમાદધાતિ । સમેવૈનં-યઁચ્છતિ । આહુતીના-ન્ધૃત્યૈ । અથો અગ્નિહોત્રમેવેદ્ધ્મવત્-કરોતિ । આહુતીના-મ્પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । યદેકાગ્ં સમિધમાધાય દ્વે આહુતી જુહોતિ । અથ કસ્યાગ્ં સમિધિ દ્વિતીયા-માહુતિ-ઞ્જુહોતીતિ ॥ 23 ॥
ય-દ્દ્વે સમિધાવાદદ્ધ્યાત્ । ભ્રાતૃવ્યમસ્મૈ જનયેત્ । એકાગ્ં સમિધમાધાય । યજુષા ઽન્યામાહુતિ-ઞ્જુહોતિ । ઉભે એવ સમિદ્વતી આહુતી જુહોતિ । નાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્ય-ઞ્જનયતિ ॥ આદીપ્તાયા-ઞ્જુહોતિ । સમિદ્ધમિવ હિ બ્રહ્મવર્ચસમ્ । અથો યથા-ઽતિથિ-ઞ્જ્યોતિષ્કૃત્વા પરિવેવેષ્ટિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ ચતુરુન્નયતિ । દ્વિર્જુહોતિ । તસ્મા-દ્દ્વિપા-ચ્ચતુષ્પાદમત્તિ । અથો દ્વિપદ્યેવ ચતુષ્પદઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ 24 ॥

(ભવતિ - પ્રતિષિઞ્ચતિ - ગમયતિ - પ્રત્યક્ - પશવ - ઉપનિધા - યાદ્ઘ્રિયન્ - તેતિ - તચ્ચત્વારિ ચ) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - ઉપયુક્તસ્ય હવિષ-સ્સંસ્કારઃ

ઉત્તરાવતીં-વૈઁ દેવા આહુતિમજુહવુઃ । અવાચીમસુરાઃ । તતો દેવા અભવન્ન્ । પરા-ઽસુરાઃ । ય-ઙ્કામયેત વસીયાન્-થ્સ્યાદિતિ । કનીયસ્તસ્ય પૂર્વગ્ં હુત્વા । ઉત્તર-મ્ભૂયો જુહુયાત્ । એષા વા ઉત્તરાવત્યાહુતિઃ । તા-ન્દેવા અજુહવુઃ । તતસ્તે-ઽભવન્ન્ ॥ 25 ॥
યસ્યૈવ-ઞ્જુહ્વતિ । ભવત્યેવ ॥ ય-ઙ્કામયેત પાપીયાન્-થ્સ્યાદિતિ । ભૂયસ્તસ્ય પૂર્વગ્ં હુત્વા । ઉત્તર-ઙ્કનીયો જુહુયાત્ । એષા વા અવાચ્યાહુતિઃ । તામસુરા અજુહવુઃ । તતસ્તે પરા-ઽભવન્ન્ । યસ્યૈવ-ઞ્જુહ્વતિ । પરૈવ ભવતિ ॥ 26 ॥
હુત્વોપ સાદયત્યજામિત્વાય । અથો વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥ ગાર્હપત્ય-મ્પ્રતીક્ષતે । અનનુદ્ધ્યાયિન-મેવૈન-ઙ્કરોતિ ॥ અગ્નિહોત્રસ્ય વૈ સ્થાણુરસ્તિ । તં-યઁ ઋચ્છેત્ । યજ્ઞસ્થાણુમૃચ્છેત્ । એષ વા અગ્નિહોત્રસ્ય સ્થાણુઃ । યત્-પૂર્વા-ઽઽહુતિઃ । તાં-યઁદુત્તરયા-ઽભિ જુહુયાત્ ॥ 27 ॥
યજ્ઞસ્થાણુ-મૃચ્છેત્ । અતિહાય પૂર્વામાહુતિ-ઞ્જુહોતિ । યજ્ઞસ્થાણુમેવ પરિ વૃણક્તિ । અથો ભ્રાતૃવ્યમેવાપ્ત્વા ઽતિક્રામતિ ॥ અવાચીનગ્ં સાયમુપ માર્ષ્ટિ । રેત એવ ત-દ્દધાતિ । ઊર્ધ્વ-મ્પ્રાતઃ । પ્ર જનયત્યેવ તત્ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । ચતુરુન્નયતિ ॥ 28 ॥
દ્વિર્જુહોતિ । અથ ક્વ દ્વે આહુતી ભવત ઇતિ । અગ્નૌ વૈશ્વાનર ઇતિ બ્રૂયાત્ । એષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ । યદ્બ્રાહ્મણઃ । હુત્વા દ્વિઃ પ્રાશ્ઞાતિ । અગ્નાવેવ વૈશ્વાનરે દ્વે આહુતી જુહોતિ ॥ દ્વિર્જુહોતિ । દ્વિર્નિમાર્ષ્ટિ । દ્વિઃ પ્રાશ્ઞાતિ ॥ 29 ॥
ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ । ઋતૂનેવ પ્રીણાતિ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । કિ-ન્દેવત્ય-મગ્નિહોત્રમિતિ । વૈશ્વદેવમિતિ બ્રૂયાત્ । ય-દ્યજુષા જુહોતિ । તદૈન્દ્રાગ્નમ્ । યત્-તૂષ્ણીમ્ । તત્-પ્રાજાપત્યમ્ ॥ 30 ॥
યન્નિમાર્ષ્ટિ । તદોષધીનામ્ । યદ્દ્વિતીયમ્ । તત્-પિતૃણામ્ । યત્-પ્રાશ્ઞાતિ । ત-દ્ગર્ભાણામ્ । તસ્મા-દ્ગર્ભા અનશ્નન્તો વર્ધન્તે । યદાચામતિ । તન્મનુષ્યાણામ્ ॥ ઉદમ્પર્યાવૃત્યાચામતિ ॥ 31 ॥
આત્મનો ગોપીથાય ॥ નિર્ણેનેક્તિ શુદ્ધ્યૈ ॥ નિષ્ટપતિ સ્વગાકૃત્યૈ । ઉ-દ્દિશતિ । સપ્તર્ષીનેવ પ્રીણાતિ ॥ દક્ષિણા પર્યાવર્તતે । સ્વમેવ વીર્યમનુ પર્યાવર્તતે । તસ્મા-દ્દક્ષિણો-ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરઃ । અથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમનુ પર્યાવર્તતે ॥ હુત્વોપ સમિન્ધે ॥ 32 ॥
બ્રહ્મવર્ચસસ્ય સમિદ્ધ્યૈ ॥ ન બરઃઇરનુ પ્ર હરેત્ । અસગ્ગ્સ્થિતો વા એષ યજ્ઞઃ । યદગ્નિહોત્રમ્ । યદનુ પ્રહરેત્ । યજ્ઞં-વિઁચ્છિન્દ્યાત્ । તસ્માન્નાનુ પ્રહૃત્યમ્ । યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૈ ॥ અપો નિ નયતિ । અવભૃથસ્યૈવ રૂપમકઃ ॥ 33 ॥

(અભવન્ - ભવતિ - જુહુયાન્ - નયતિ - માર્ષ્ટિ દ્વિઃ પ્રાશ્ઞાતિ - પ્રાજાપત્ય - માચામતી - ન્ધે - ઽકઃ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - કામ્યાનિ હોમદ્રવ્યાણિ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । અગ્નિહોત્રપ્રાયણા યજ્ઞાઃ । કિ-મ્પ્રાયણ-મગ્નિહોત્રમિતિ । વથ્સો વા અગ્નિહોત્રસ્ય પ્રાયણમ્ । અગ્નિહોત્રં-યઁજ્ઞાનામ્ ॥ તસ્ય પૃથિવી સદઃ । અન્તરિક્ષ-માગ્નીદ્ધ્રમ્ । દ્યૌર્-હવિર્ધાનમ્ । દિવ્યા આપઃ પ્રોક્ષણયઃ । ઓષધયો બરઃઇઃ ॥ 34 ॥

વનસ્પતય ઇદ્ધ્મઃ । દિશઃ પરિધયઃ । આદિત્યો યૂપઃ । યજમાનઃ પશુઃ । સમુદ્રો-ઽવભૃથઃ । સંવઁથ્સર-સ્સ્વગાકારઃ । તસ્માદાહિતાગ્ને-સ્સર્વમેવ બર્હિષ્ય-ન્દત્ત-મ્ભવતિ । ય-થ્સાય-ઞ્જુહોતિ । રાત્રિમેવ તેન દક્ષિણ્યા-ઙ્કુરુતે । યત્-પ્રાતઃ ॥ 35 ॥
અહરેવ તેન દક્ષિણ્ય-ઙ્કુરુતે । યત્-તતો દદાતિ । સા દક્ષિણા ॥ યાવન્તો વૈ દેવા અહુતમાદન્ન્ । તે પરા-ઽભવન્ન્ । ત એતદગ્નિહોત્રગ્ં સર્વસ્યૈવ સમવદાયાજુહવુઃ । તસ્માદાહુઃ । અગ્નિહોત્રં-વૈઁ દેવા ગૃહાણા-ન્નિષ્કૃતિ-મપશ્યન્નિતિ । ય-થ્સાય-ઞ્જુહોતિ । રાત્રિયા એવ તદ્ધુતાદ્યાય ॥ 36 ॥
યજમાનસ્યા-પરાભાવાય । યત્-પ્રાતઃ । અહ્ન એવ તદ્ધુતાદ્યાય । યજમાનસ્યા-પરાભાવાય । યત્-તતો-ઽશ્નાતિ । હુતમેવ તત્ ॥ દ્વયોઃ પયસા જુહુયાત્-પશુકામસ્ય । એતદ્વા અગ્નિહોત્ર-મ્મિથુનમ્ । ય એવં-વેઁદ । પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જાયતે ॥ 37 ॥
ઇમામેવ પૂર્વયા દુહે । અમૂમુત્તરયા । અધિશ્રિત્યોત્તરમા નયતિ । યોનાવેવ ત-દ્રેતઃ સિઞ્ચતિ પ્રજનને ॥ આજ્યેન જુહુયાત્-તેજસ્કામસ્ય । તેજો વા આજ્યમ્ । તેજસ્વ્યેવ ભવતિ । પયસા પશુકામસ્ય । એતદ્વૈ પશૂનાગ્ં રૂપમ્ । રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂનવ રુન્ધે ॥ 38 ॥
પશુમાનેવ ભવતિ । દદ્ધ્નેન્દ્રિય કામસ્ય । ઇન્દ્રિયં-વૈઁ દધિ । ઇન્દ્રિયાવ્યેવ ભવતિ । યવાગ્વા ગ્રામકામસ્યૌષધા વૈ મનુષ્યાઃ । ભાગધેયેનૈવાસ્મૈ સજાતાનવ-રુન્ધે । ગ્રામ્યેવ ભવતિ ॥

અયજ્ઞો વા એષઃ । યોસામા ॥ 39 ॥
ચતુરુન્નયતિ । ચતુરક્ષરગ્ં રથન્તરમ્ । રથન્તરસ્યૈષ વર્ણઃ । ઉપરીવ હરતિ । અન્તરિક્ષં-વાઁમદેવ્યમ્ । વામદેવ્યસ્યૈષ વર્ણઃ । દ્વિર્જુહોતિ । દ્વ્યક્ષર-મ્બૃહત્ । બૃહત એષ વર્ણઃ । અગ્નિહોત્રમેવ ત-થ્સામન્વત્-કરોતિ ॥ 40 ॥
યો વા અગ્નિહોત્રસ્યોપસદો વેદ । ઉપૈનમુપસદો નમન્તિ । વિન્દત ઉપસત્તારમ્ । ઉન્નીયોપ સાદયતિ । પૃથિવીમેવ પ્રીણાતિ । હોષ્યન્નુપ સાદયતિ । અન્તરિક્ષમેવ પ્રીણાતિ । હુત્વોપ સાદયતિ । દિવમેવ પ્રીણાતિ । એતા વા અગ્નિહોત્રસ્યોપસદઃ ॥ 41 ॥
ય એવં-વેઁદ । ઉપૈન-મુપસદો નમન્તિ । વિન્દત ઉપસત્તારમ્ ॥ યો વા અગ્નિહોત્રસ્યાશ્રાવિત-મ્પ્રત્યાશ્રાવિતગ્ં હોતાર-મ્બ્રહ્માણં-વઁષટ્કારં-વેઁદ । તસ્ય ત્વેવ હુતમ્ । પ્રાણો વા અગ્નિહોત્રસ્યાશ્રાવિતમ્ । અપાનઃ પ્રત્યાશ્રાવિતમ્ । મનો હોતા । ચક્ષુ-ર્બ્રહ્મા । નિમેષો વષટ્કારઃ ॥ 42 ॥
ય એવં-વેઁદ । તસ્ય ત્વેવ હુતમ્ ॥ સાયં-યાઁવાનશ્ચ વૈ દેવાઃ પ્રાતર્યાવાણશ્ચા-ગ્નિહોત્રિણો ગૃહમાગચ્છન્તિ । તાન્. યન્ન તર્પયેત્ । પ્રજયા-ઽસ્ય પશુભિર્વિ તિષ્ઠેરન્ન્ । યત્તર્પયેત્ । તૃપ્તા એન-મ્પ્રજયા પશુભિસ્તર્પયેયુઃ ॥ સજૂર્દેવૈ-સ્સાયં-યાઁવભિરિતિ સાયગ્ં સ-મ્મૃશતિ । સજૂર્દેવૈઃ પ્રાતર્યાવભિરિતિ પ્રાતઃ । યે ચૈવ દેવા-સ્સાયં-યાઁવાનો યે ચ પ્રાતર્યાવાણઃ ॥ 43 ॥
તાનેવોભયાગ્ સ્તર્પયતિ । ત એન-ન્તૃપ્તાઃ પ્રજયા પશુભિ સ્તર્પયન્તિ ॥ અરુણો હ સ્માહૌપવેશિઃ । અગ્નિહોત્ર એવાહગ્ં સાય-મ્પ્રાતર્વજ્ર-મ્ભ્રાતૃવ્યેભ્યઃ પ્ર હરામિ । તસ્મા-ન્મત્પાપીયાગ્ંસો ભ્રાતૃવ્યા ઇતિ । ચતુરુન્નયતિ । દ્વિર્જુહોતિ । સમિ-થ્સપ્તમી । સપ્તપદા શક્વરી । શાક્વરો વજ્રઃ । અગ્નિહોત્ર એવ તથ્સાય-મ્પ્રાતર્વજ્રં-યઁજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ । ભવત્યાત્મના । પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥ 44 ॥

(બર્હિઃ - પ્રાત--ર્ હુતાદ્યાય - જાયતે - રુન્ધે - ઽસામા - કરો - ત્યેતા વા અગ્નિહોત્રસ્યો પસદો - વષટ્કાર - શ્ચ પ્રાતર્યાવાણો - વજ્રસ્ત્રીણિ ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - અભ્યુદ્દ્રવણમ્, હોમાભાવપ્રતીકારશ્ચ

પ્રજાપતિ-રકામય-તાત્મન્ વન્મે જાયેતેતિ । સો-ઽજુહોત્ । તસ્યાત્મન્ વદજાયત । અગ્નિ-ર્વાયુરા-દિત્યઃ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । પ્રજાપતિ-રહૌષી-દાત્મન્-વન્મે જાયેતેતિ । તસ્ય વયમજનિષ્મહિ । જાયતા-ન્ન આત્મન્-વદિતિ તે-ઽજુહવુઃ । પ્રાણાનામગ્નિઃ । તનુવૈ વાયુઃ ॥ 45 ॥
ચક્ષુષ આદિત્યઃ । તેષાગ્ં હુતાદજાયત ગૌરેવ ॥ તસ્યૈ પયસિ વ્યાયચ્છન્ત । મમ હુતાદજનિ મમેતિ । તે પ્રજાપતિ-મ્પ્રશ્નમાયન્ન્ । સ આદિત્યો-ઽગ્નિ-મબ્રવીત્ । યતરો નૌ જયાત્ । તન્નૌ સહાસદિતિ । કસ્યૈ કો-ઽહૌષીદિતિ પ્રજાપતિ-રબ્રવીત્-કસ્યૈ ક ઇતિ । પ્રાણાનામહમિત્યગ્નિઃ ॥ 46 ॥
તનુવા અહમિતિ વાયુઃ । ચક્ષુષો-ઽહમિત્યાદિત્યઃ । ય એવ પ્રાણાનામહૌષીત્ । તસ્ય હુતાદજનીતિ । અગ્નેર્-હુતાદજનીતિ । તદગ્નિહોત્રસ્યા-ગ્નિહોત્રત્વમ્ । ગૌર્વા અગ્નિહોત્રમ્ । ય એવં-વેઁદ ગૌરગ્નિહોત્રમિતિ । પ્રાણાપાનાભ્યા-મેવાગ્નિગ્ં સમર્ધયતિ । અવ્યર્ધુકઃ પ્રાણાપાનાભ્યા-મ્ભવતિ ॥ 47 ॥
ય એવં-વેઁદ ॥ તૌ વાયુરબ્રવીત્ । અનુ મા ભજતમિતિ । યદેવ ગાર્હપત્યે-ઽધિશ્રિત્યા-હવનીય-મભ્યુદ્દ્રવાન્ । તેન ત્વા-મ્પ્રીણાનિત્ય-બ્રૂતામ્ । તસ્મા-દ્ય-દ્ગાર્હપત્યે-ઽધિ-શ્રિત્યાહવનીય-મભ્યુદ્દ્રવતિ । વાયુમેવ તેન પ્રીણાતિ ॥ પ્રજાપતિ-ર્દેવતા-સ્સૃજમાનઃ । અગ્નિમેવ દેવતાના-મ્પ્રથમ-મસૃજત । સો-ઽન્યદાલમ્-ભ્યમવિત્ત્વા ॥ 48 ॥
પ્રજાપતિમભિ પર્યાવર્તત । સ મૃત્યો-રબિભેત્ । સો-ઽમુમાદિત્ય-માત્મનો નિરમિમીત । તગ્ંહુત્વા પરામ્પર્યાવર્તત । તતો વૈ સ મૃત્યુમપાજયત્ । અપ મૃત્યુ-ઞ્જયતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ તસ્મા-દ્યસ્યૈવં-વિઁદુષઃ । ઉતૈકાહમુત દ્વ્યહ-ન્ન જુહ્વતિ । હુતમેવાસ્ય ભવતિ । અસૌ હ્યાદિત્યો-ઽગ્નિહોત્રમ્ ॥ 49 ॥

(તનુવૈ વાયુ - રગ્નિ--ર્ ભવ - ત્યવિત્ત્વા - ભવત્યેક-ઞ્ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - હવિષ-સ્સર્વદેવતાસમ્બન્ધેન પ્રશંસા

રૌદ્ર-ઙ્ગવિ । વાયવ્ય-મુપસૃષ્ટમ્ । આશ્વિન-ન્દુહ્યમાનમ્ । સૌમ્ય-ન્દુગ્ધમ્ । વારુણમધિશ્રિતમ્ । વૈશ્વદેવા ભિન્દવઃ । પૌષ્ણમુદન્તમ્ । સારસ્વતં-વિઁષ્યન્દમાનમ્ । મૈત્રગ્ં શરઃ । ધાતુરુદ્વાસિતમ્ । બૃહસ્પતેરુન્નીતમ્ । સવિતુઃ પ્રક્રાન્તમ્ । દ્યાવાપૃથિવ્યગ્ગ્ હ્રિયમાણમ્ । ઐન્દ્રાગ્ન-મુપસન્નમ્ । અગ્નેઃ પૂર્વા ઽઽહુતિઃ । પ્રજાપતે-રુત્તરા । ઐન્દ્રગ્ં હુતમ્ ॥ 50 ॥

(ઉદ્વાસિતગ્ં સપ્ત ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - દોહનપ્રકારો-ઽગ્નિહોત્રહોત્રશ્ચ

દક્ષિણત ઉપ સૃજતિ । પિતૃલોકમેવ તેન જયતિ ॥ પ્રાચીમાવર્તયતિ । દેવલોકમેવ તેન જયતિ । ઉદીચીમાવૃત્ય દોગ્ધિ । મનુષ્યલોકમેવ તેન જયતિ ॥ પૂર્વૌ દુહ્યાજ્જ્યેષ્ઠસ્ય જ્યૈષ્ઠિનેયસ્ય । યો વા ગતશ્રી-સ્સ્યાત્ । અપરૌ દુહ્યાત્-કનિષ્ઠસ્ય કાનિષ્ઠિનેયસ્ય । યો વા બુભૂષેત્ ॥ 51 ॥
ન સ-મ્મૃશતિ । પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥ વાયવ્યં-વાઁ એતદુપસૃષ્ટમ્ । આશ્વિન-ન્દુહ્યમાનમ્ । મૈત્ર-ન્દુગ્ધમ્ । અર્યમ્ણ ઉદ્વાસ્યમાનમ્ । ત્વાષ્ટ્ર-મુન્નીયમાનમ્ । બૃહસ્પતે-રુન્નીતમ્ । સવિતુઃ પ્રક્રાન્તમ્ । દ્યાવાપૃથિવ્યગ્ગ્ હ્રિયમાણમ્ ॥ 52 ॥
ઐન્દ્રાગ્નમુપ સાદિતમ્ । સર્વાભ્યો વા એષ દેવતાભ્યો જુહોતિ । યો-ઽગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહોતિ ॥ યથા ખલુ વૈ ધેનુ-ન્તીર્થે તર્પયતિ । એવમગ્નિહોત્રી યજમાન-ન્તર્પયતિ । તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ । પ્રસુવર્ગં-લોઁક-ઞ્જાનાતિ । પશ્યતિ પુત્રમ્ । પશ્યતિ પૌત્રમ્ । પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જાયતે । યસ્યૈવં-વિઁદુષો-ઽગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહ્વતિ । ય ઉ ચૈન દેવં-વેઁદ ॥ 53 ॥

(બભૂષે- દ્ધ્રિયમાણં - જાયતે દ્વે ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - અગ્નિહોત્રસ્યાસંસૃષ્ટહોમમન્ત્રૌ

ત્રયો વૈ પ્રૈયમેધા આસન્ન્ । તેષા-ન્ત્રિરેકો-ઽગ્નિહોત્ર-મજુહોત્ । દ્વિરેકઃ । સકૃદેકઃ । તેષાં-યઁસ્ત્રિરજુહોત્ । સ ઋચા-ઽજુહોત્ । યો દ્વિઃ । સ યજુષા । ય-સ્સકૃત્ । સ તૂષ્ણીમ્ ॥ 54 ॥
યશ્ચ યજુષા ઽજુહોદ્યશ્ચ તૂષ્ણીમ્ । તાવુભાવાર્ધ્નુતામ્ । તસ્મા-દ્યજુષા ઽઽહુતિઃ પૂર્વા હોતવ્યા । તૂષ્ણીમુત્તરા । ઉભે એવર્ધી અવરુન્ધે । અગ્નિ-ર્જ્યોતિ-ર્જ્યોતિરગ્નિ-સ્સ્વાહેતિ સાય-ઞ્જુહોતિ । રેત એવ ત-દ્દધાતિ । સૂર્યો જ્યોતિ-ર્જ્યોતિ-સ્સૂર્ય-સ્સ્વાહેતિ પ્રાતઃ । રેત એવ હિત-મ્પ્ર જનયતિ ॥ રેતો વા એતસ્ય હિત-ન્ન પ્ર જાયતે ॥ 55 ॥
યસ્યાગ્નિહોત્રમહુતગ્ં સૂર્યો-ઽભ્યુદેતિ । ય-દ્યન્તે સ્યાત્ । ઉન્નીય પ્રાંઉદાદ્રવેત્ । સ ઉપસાદ્યાતમિતો-રાસીત । સ યદા તામ્યેત્ । અથ ભૂ-સ્સ્વાહેતિ જુહુયાત્ । પ્રજાપતિર્વૈ ભૂતઃ । તમેવો-પાસરત્ । સ એવૈન-ન્તત ઉન્નયતિ । નાર્તિમાર્ચ્છતિ યજમાનઃ ॥ 56 ॥

(તૂષ્ણીં - જાયતે - યજમાનઃ) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - વહ્નેરવસ્થાવિશેષાનુસારેણ હોમઃ

યદગ્નિ-મુદ્ધરતિ । વસવસ્તર્હ્યગ્નિઃ । તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । વસુષ્વેવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ નિહિતો ધૂપાયઞ્છેતે । રુદ્રાસ્તહ્યર્ગ્નિઃ । તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । રુદ્રેષ્વેવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ પ્રથમમિદ્ધ્મમર્ચિરા લભતે । આદિત્યાસ્તર્હ્યગ્નિઃ ॥ 57 ॥
તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । આદિત્યેષ્વેવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ સર્વ એવ સર્વશ ઇદ્ધ્મ આદીપ્તો ભવતિ । વિશ્વે દેવાસ્તહ્યર્ગ્નિઃ । તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । વિશ્વેષ્વેવાસ્ય દેવેષ્વગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ નિતરામર્ચિરુપાવૈતિ લોહિનીકેવ ભવતિ । ઇન્દ્રસ્તર્હ્યગ્નિઃ । તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । ઇન્દ્ર એવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ 58 ॥
અઙ્ગારા ભવન્તિ । તેભ્યો-ઽઙ્ગારેભ્યો-ઽર્ચિરુદેતિ । પ્રજાપતિસ્તર્હ્યગ્નિઃ । તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । પ્રજાપતાવેવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ શરો-ઽઙ્ગારા અદ્ધ્યૂહન્તે । બ્રહ્મ-તર્હ્યગ્નિઃ । તસ્મિન્. યસ્ય તથાવિધે જુહ્વતિ । બ્રહ્મન્નેવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ ॥ વસુષુ રુદ્રેષ્વાદિત્યેષુ વિશ્વેષુ દેવેષુ । ઇન્દ્રે પ્રજાપતૌ બ્રહ્મન્ન્ । અપરિવર્ગમેવાસ્યૈતાસુ દેવતાસુ હુત-મ્ભવતિ । યસ્યૈવં-વિઁદુષો-ઽગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહ્વતિ । ય ઉ ચૈન દેવં-વેઁદ ॥ 59 ॥

(આદિત્યાસ્તર્હ્યગ્નિ--ર્ ઇન્દ્ર એવાસ્યાગ્નિહોત્રગ્ં હુત-મ્ભવતિ - દેવેષુ ચત્વારિ ચ) (અ. 10)
(યદગ્નિ-ન્નિહિતઃ પ્રથમગ્ં સર્વ એવ નિતરામઙ્ગારા-શ્શરો-ઽઙ્ગારા

બ્રહ્મવસુષ્વષ્ટૌ)
અનુવાકં 11 - કાલભેદેન સમન્ત્રક-મ્પરિષેચનમ્

ઋત-ન્ત્વા સત્યેન પરિષિઞ્ચામીતિ સાય-મ્પરિષિઞ્ચતિ । સત્ય-ન્ત્વર્તેન પરિષિઞ્ચામીતિ પ્રાતઃ । અગ્નિર્વા ઋતમ્ । અસાવાદિત્ય-સ્સત્યમ્ । અગ્નિમેવ તદાદિત્યેન સાય-મ્પરિષિઞ્ચતિ । અગ્નિના ઽઽદિત્ય-મ્પ્રાતસ્સઃ । યાવદહોરાત્રે ભવતઃ । તાવદસ્ય લોકસ્ય । નાર્તિર્ન રિષ્ટિઃ । નાન્તો ન પર્યન્તો-ઽસ્તિ । યસ્યૈવં-વિઁદુષો-ઽગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહ્વતિ । ય ઉ ચૈન દેવં-વેઁદ ॥ 60 ॥