2.1 - అగ్నిహోత్రబ్రాహ్మణమ్ - కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణ పాఠః - అఙ్గిరసో వై

కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ద్వితీయాష్టకే ప్రథమః ప్రపాఠకః - అగ్నిహోత్రబ్రాహ్మణమ్
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,

శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - అగ్నిహోత్రస్యోపోద్ధాతః

అఙ్గిరసో వై సత్రమాసత । తేషా-మ్పృశ్ని-ర్ఘర్మధుగాసీత్ । సర్జీషేణాజీవత్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । కస్మై ను సత్రమాస్మహే । యే-ఽస్యా ఓషధీర్న జనయామ ఇతి । తే దివో వృష్టి-మసృజన్త । యావన్త-స్స్తోకా అవాపద్యన్త । తావతీరోషధయో ఽజాయన్త ॥ తా జాతాః పితరో విషేణాలిమ్పన్న్ ॥ 1 ॥
తాసా-ఞ్జగ్ధ్వా రుప్యన్త్యైత్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । క ఇదమిత్థ-మకరితి । వయ-మ్భాగధేయ-మిచ్ఛమానా ఇతి పితరో-ఽబ్రువన్న్ । కిం-వోఁ భాగధేయమితి । అగ్నిహోత్ర ఏవ నో-ఽప్యస్త్విత్య-బ్రువన్న్ । తేభ్య ఏత-ద్భాగధేయ-మ్ప్రాయచ్ఛన్న్ । యద్ధుత్వా నిమార్ష్టి । తతో వై త ఓషధీర-స్వదయన్న్ ॥ య ఏవం-వేఁద ॥ 2 ॥
స్వదన్తే-ఽస్మా ఓషధయః । తే వథ్సము-పావాసృజన్న్ । ఇద-న్నో హవ్య-మ్ప్రదాపయేతి । సో-ఽబ్రవీద్వరం-వృఁణై । దశ మా రాత్రీర్జాత-న్న దోహన్న్ । ఆసఙ్గవ-మ్మాత్రా సహ చరాణీతి । తస్మా-ద్వథ్స-ఞ్జాత-న్దశ రాత్రీర్న దుహన్తి । ఆసఙ్గవ-మ్మాత్రా సహ చరతి । వారేవృతగ్గ్హ్యస్య । తస్మా-ద్వథ్సగ్ం సగ్ంసృష్టధయగ్ం రుద్రో ఘాతుకః । అతి హి సన్ధా-న్ధయతి ॥ 3 ॥

(అలిమ్పన్ - వేద - ఘాతుక ఏక-ఞ్చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - అగ్నిహోత్రనిరూపణమ్

ప్రజాపతి-రగ్ని-మసృజత । త-మ్ప్రజా అన్వసృజ్యన్త । తమభాగ ఉపాస్త । సో-ఽస్య ప్రజాభి-రపాక్రామత్ । తమవరురు-థ్సమానో-ఽన్వైత్ । తమవరుధ-న్నాశక్నోత్ । స తపో ఽతప్యత । సో-ఽగ్ని-రుపారమతాతాపి వై స్య ప్రజాపతిరితి । స రరాటాదుదమృష్ట ॥ 4 ॥
త-ద్ఘృతమభవత్ । తస్మాద్యస్య దక్షిణతః కేశా ఉన్మృష్టాః । తా-ఞ్జ్యేష్ఠలక్ష్మీ ప్రాజాపత్యేత్యాహుః । య-ద్రరాటాదుదమృష్ట । తస్మా-ద్రరాటే కేశా న సన్తి । తదగ్నౌ ప్రాగృహ్ణాత్ । తద్వ్యచికిథ్సత్ । జుహవానీ(3) మా హౌషా(3)మితి । త-ద్విచికిథ్సాయై జన్మ ॥ య ఏవం-విఁద్వాన్. విచికిథ్సతి ॥ 5 ॥
వసీయ ఏవ చేతయతే ॥ తం-వాఁగభ్యవద-జ్జుహుధీతి । సో-ఽబ్రవీత్ । కస్త్వమసీతి । స్వైవ తే వాగిత్యబ్రవీత్ । సో-ఽజుహో-థ్స్వాహేతి । తథ్స్వాహాకారస్య జన్మ ॥ య ఏవగ్గ్ స్వాహాకారస్య జన్మ వేద । కరోతి స్వాహాకారేణ వీర్యమ్ ॥ యస్యైవం-విఁదుషః స్వాహాకారేణ జుహ్వతి ॥ 6 ॥
భోగాయైవాస్య హుత-మ్భవతి ॥ తస్యా ఆహుత్యై పురుష-మసృజత । ద్వితీయ-మజుహోత్ । సో-ఽశ్వ-మసృజత । తృతీయ-మజుహోత్ । స గామసృజత । చతుర్థ-మజుహోత్ । సో-ఽవిమసృజత । పఞ్చమ-మజుహోత్ । సో-ఽజామసృజత ॥ 7 ॥
సో-ఽగ్ని-రబిభేత్ । ఆహుతీభిర్వై మా-ఽఽప్నోతీతి । స ప్రజాపతి-మ్పునః ప్రావిశత్ । త-మ్ప్రజాపతి-రబ్రవీత్ । జాయస్వేతి । సో-ఽబ్రవీత్ । కి-మ్భాగధేయమభి జనిష్య ఇతి । తుభ్యమేవేదగ్ం హూయాతా ఇత్యబ్రవీత్ । స ఏత-ద్భాగధేయమభ్యజాయత । యదగ్నిహోత్రమ్ ॥ 8 ॥
తస్మాదగ్నిహోత్ర-ముచ్యతే ॥ తద్ధూయమాన-మాదిత్యో-ఽబ్రవీత్ । మా హౌషీః । ఉభయోర్వై-నావేతదితి । సో-ఽగ్ని-రబ్రవీత్ । కథ-న్నౌ హోష్యన్తీతి । సాయమేవ తుభ్య-ఞ్జుహవన్న్ । ప్రాతర్మహ్య-మిత్యబ్రవీత్ । తస్మాదగ్నయే సాయగ్ం హూయతే । సూర్యాయ ప్రాతః ॥ 9 ॥
ఆగ్నేయీ వై రాత్రిః । ఐన్ద్రమహః । యదనుదితే సూర్యే ప్రాతర్జుహుయాత్ । ఉభయమేవాగ్నేయగ్గ్ స్యాత్ । ఉదితే సూర్యే ప్రాతర్జుహోతి । తథా-ఽగ్నయే సాయగ్ం హూయతే । సూర్యాయ ప్రాతః ॥ రాత్రిం-వాఁ అను ప్రజాః ప్ర జాయన్తే । అహ్నా ప్రతి తిష్ఠన్తి । యథ్సాయ-ఞ్జుహోతి ॥ 10 ॥
ప్రైవ తేన జాయతే । ఉదితే సూర్యే ప్రాత-ర్జుహోతి । ప్రత్యేవ తేన తిష్ఠతి ॥ ప్రజాపతిర-కామయత ప్రజాయేయేతి । స ఏతదగ్నిహోత్ర-మ్మిథున-మపశ్యత్ । తదుదితే సూర్యే-ఽజుహోత్ । యజుషా ఽన్యత్ । తూష్ణీమన్యత్ । తతో వై స ప్రాజాయత । యస్యైవం-విఁదుష ఉదితే సూర్యే-ఽగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహ్వతి ॥ 11 ॥
ప్రైవ జాయతే । అథో యథా దివా ప్రజానన్నేతి । తాదృగేవ తత్ ॥ అథో ఖల్వాహుః । యస్య వై ద్వౌ పుణ్యౌ గృహే వసతః । యస్తయోరన్యగ్ం రాధయత్యన్య-న్న । ఉభౌ వావ స తావృచ్ఛతీతి । అగ్నిం-వాఁవాదిత్య-స్సాయ-మ్ప్రవిశతి । తస్మాదగ్నిర్దూరాన్నక్త-న్దదృశే ।

ఉభే హి తేజసీ సపన్ద్యేతే ॥ 12 ॥
ఉద్యన్తం-వాఁవాదిత్య-మగ్నిరను సమారోహతి । తస్మాద్ధూమ ఏవాగ్నేర్దివా దదృశే । యదగ్నయే సాయ-ఞ్జుహుయాత్ । ఆ సూర్యాయ వృశ్చ్యేత । యథ్సూర్యాయ ప్రాత-ర్జుహుయాత్ । ఆ-ఽగ్నయే వృశ్చ్యేత । దేవతాభ్య-స్సమద-న్దద్ధ్యాత్ । అగ్నిర్జ్యోతి-ర్జ్యోతి-స్సూర్య-స్స్వాహేత్యేవ సాయగ్ం హోతవ్యమ్ । సూర్యో జ్యోతి-ర్జ్యోతిరగ్ని-స్స్వాహేతి ప్రాతః । తథోభాభ్యాగ్ం సాయగ్ం హూయతే ॥ 13 ॥
ఉభాభ్యా-మ్ప్రాతః । న దేవతాభ్య-స్సమద-న్దధాతి ॥ అగ్నిర్జ్యోతిరిత్యాహ । అగ్నిర్వై రేతోధాః ॥ ప్రజా జ్యోతిరిత్యాహ । ప్రజా ఏవాస్మై ప్ర జనయతి ॥ సూర్యో జ్యోతిరిత్యాహ । ప్రజాస్వేవ ప్రజాతాసు రేతో దధాతి ॥ జ్యోతిరగ్ని-స్స్వాహేత్యాహ । ప్రజా ఏవ ప్రజాతా అస్యా-మ్ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ 14 ॥
తూష్ణీముత్తరా-మాహుతి-ఞ్జుహోతి । మిథునత్వాయ ప్రజాత్యై ॥ యదుదితే సూర్యే ప్రాత-ర్జుహుయాత్ । యథా-ఽతిథయే ప్రద్రుతాయ శూన్యాయావసథా-యాహార్యగ్ం హరన్తి । తాదృగేవ తత్ ।

క్వాహ తతస్త-ద్భవతీత్యాహుః । యథ్స న వేద । యస్మై తద్ధరన్తీతి । తస్మా-ద్యదౌషస-ఞ్జుహోతి । తదేవ సప్రన్తి । అథో యథా ప్రార్థమౌషస-మ్పరి వేవేష్టి । తాదృగేవ తత్ ॥ 15 ॥

(అమృష్ట - విచికిథ్సతి - జుహ్వ - త్యజామసృజ - తాగ్నిహోత్రగ్ం - సూర్యాయ ప్రాత--ర్ జుహోతి - జుహ్వతి - సమ్పద్యేతే - హూయతే - స్థాపయతి - సమ్ప్రతి ద్వే చ) (అ. 2)
అనువాకం 3 - ఉపయోక్ష్యమాణస్య హవిష-స్సంస్కారః

రుద్రో వా ఏషః । యదగ్నిః । పత్నీ స్థాలీ । యన్మద్ధ్యే-ఽగ్నే-రధిశ్రయేత్ । రుద్రాయ పత్నీమపి దద్ధ్యాత్ । ప్రమాయుకా స్యాత్ । ఉదీచో-ఽఙ్గారాన్నిరూహ్యాధి శ్రయతి । పత్నియై గోపీథాయ ॥ వ్యన్తాన్ కరోతి । తథా పత్న్య-ప్రమాయుకా భవతి ॥ 16 ॥
ఘర్మో వా ఏషో-ఽశాన్తః । అహరహః ప్రవృజ్యతే । యదగ్నిహోత్రమ్ । ప్రతిషిఞ్చే-త్పశుకామస్య । శాన్తమివ హి పశవ్యమ్ ॥ న ప్రతిషిఞ్చే-ద్బ్రహ్మవర్చసకామస్య । సమిద్ధమివ హి బ్రహ్మవర్చసమ్ ॥ అథో ఖలు । ప్రతిషిచ్యమేవ । యత్-ప్రతిషిఞ్చతి ॥ 17 ॥
తత్-పశవ్యమ్ । యజ్జుహోతి । తద్బ్రహ్మవర్చసి । ఉభయమేవాకః ॥ ప్రచ్యుతం-వాఁ ఏతదస్మా-ల్లోకాత్ । అగత-న్దేవలోకమ్ । యచ్ఛృతగ్ం హవిరనభిఘారితమ్ । అభిద్యోతయతి । అభ్యేవైనద్ఘారయతి । అథో దేవత్రైవైన-ద్గమయతి ॥ 18 ॥
పర్యగ్ని కరోతి । రక్షసా-మపహత్యై ॥ త్రిః పర్యగ్ని కరోతి । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో మేద్ధ్యత్వాయ ॥ యత్-ప్రాచీన-ముద్వాసయేత్ । యజమానగ్ం శుచా ఽర్పయేత్ । య-ద్దక్షిణా । పితృదేవత్యగ్గ్ స్యాత్ । యత్-ప్రత్యక్ ॥ 19 ॥
పత్నీగ్ం శుచా ఽర్పయేత్ । ఉదీచీన-ముద్వాసయతి । ఏషా వై దేవమనుష్యాణాగ్ం శాన్తా దిక్ । తామేవైనదనూ-ద్వాసయతి శాన్త్యై ॥ వర్త్మ కరోతి । యజ్ఞస్య సన్తత్యై ॥ నిష్టపతి । ఉపైవ తథ్స్తృణాతి ॥ చతురున్నయతి । చతుష్పాదః పశవః ॥ 20 ॥
పశూనేవా-వరున్ధే ॥ సర్వాన్-పూర్ణానున్నయతి । సర్వే హి పుణ్యా రాద్ధాః ॥ అనూచ ఉన్నయతి । ప్రజాయా అనూచీనత్వాయ । అనూచ్యేవాస్య ప్రజా ఽర్ధుకా భవతి ॥ స-మ్మృశతి వ్యావృత్త్యై ॥ నాహోష్యన్నుప సాదయేత్ । యదహోష్యన్నుప సాదయేత్ । యథా ఽన్యస్మా ఉపనిధాయ ॥ 21 ॥
అన్యస్మై ప్రయచ్ఛతి । తాదృగేవ తత్ । ఆ-ఽస్మై వృశ్చ్యేత । యదేవ గార్హపత్యే-ఽధిశ్రయతి । తేన గార్హపత్య-మ్ప్రీణాతి ॥ అగ్నిరబిభేత్ । ఆహుతయో మా-ఽత్యేష్యన్తీతి । స ఏతాగ్ం సమిధ-మపశ్యత్ । తామా-ఽధత్త । తతో వా అగ్నావాహుతయో-ఽద్ధ్రియన్త ॥ 22 ॥
యదేనగ్ం సమయచ్ఛత్ । తథ్సమిధః సమిత్త్వమ్ । సమిధమాదధాతి । సమేవైనం-యఁచ్ఛతి । ఆహుతీనా-న్ధృత్యై । అథో అగ్నిహోత్రమేవేద్ధ్మవత్-కరోతి । ఆహుతీనా-మ్ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । యదేకాగ్ం సమిధమాధాయ ద్వే ఆహుతీ జుహోతి । అథ కస్యాగ్ం సమిధి ద్వితీయా-మాహుతి-ఞ్జుహోతీతి ॥ 23 ॥
య-ద్ద్వే సమిధావాదద్ధ్యాత్ । భ్రాతృవ్యమస్మై జనయేత్ । ఏకాగ్ం సమిధమాధాయ । యజుషా ఽన్యామాహుతి-ఞ్జుహోతి । ఉభే ఏవ సమిద్వతీ ఆహుతీ జుహోతి । నాస్మై భ్రాతృవ్య-ఞ్జనయతి ॥ ఆదీప్తాయా-ఞ్జుహోతి । సమిద్ధమివ హి బ్రహ్మవర్చసమ్ । అథో యథా-ఽతిథి-ఞ్జ్యోతిష్కృత్వా పరివేవేష్టి । తాదృగేవ తత్ ॥ చతురున్నయతి । ద్విర్జుహోతి । తస్మా-ద్ద్విపా-చ్చతుష్పాదమత్తి । అథో ద్విపద్యేవ చతుష్పదః ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ 24 ॥

(భవతి - ప్రతిషిఞ్చతి - గమయతి - ప్రత్యక్ - పశవ - ఉపనిధా - యాద్ఘ్రియన్ - తేతి - తచ్చత్వారి చ) (అ. 3)
అనువాకం 4 - ఉపయుక్తస్య హవిష-స్సంస్కారః

ఉత్తరావతీం-వైఁ దేవా ఆహుతిమజుహవుః । అవాచీమసురాః । తతో దేవా అభవన్న్ । పరా-ఽసురాః । య-ఙ్కామయేత వసీయాన్-థ్స్యాదితి । కనీయస్తస్య పూర్వగ్ం హుత్వా । ఉత్తర-మ్భూయో జుహుయాత్ । ఏషా వా ఉత్తరావత్యాహుతిః । తా-న్దేవా అజుహవుః । తతస్తే-ఽభవన్న్ ॥ 25 ॥
యస్యైవ-ఞ్జుహ్వతి । భవత్యేవ ॥ య-ఙ్కామయేత పాపీయాన్-థ్స్యాదితి । భూయస్తస్య పూర్వగ్ం హుత్వా । ఉత్తర-ఙ్కనీయో జుహుయాత్ । ఏషా వా అవాచ్యాహుతిః । తామసురా అజుహవుః । తతస్తే పరా-ఽభవన్న్ । యస్యైవ-ఞ్జుహ్వతి । పరైవ భవతి ॥ 26 ॥
హుత్వోప సాదయత్యజామిత్వాయ । అథో వ్యావృత్త్యై ॥ గార్హపత్య-మ్ప్రతీక్షతే । అననుద్ధ్యాయిన-మేవైన-ఙ్కరోతి ॥ అగ్నిహోత్రస్య వై స్థాణురస్తి । తం-యఁ ఋచ్ఛేత్ । యజ్ఞస్థాణుమృచ్ఛేత్ । ఏష వా అగ్నిహోత్రస్య స్థాణుః । యత్-పూర్వా-ఽఽహుతిః । తాం-యఁదుత్తరయా-ఽభి జుహుయాత్ ॥ 27 ॥
యజ్ఞస్థాణు-మృచ్ఛేత్ । అతిహాయ పూర్వామాహుతి-ఞ్జుహోతి । యజ్ఞస్థాణుమేవ పరి వృణక్తి । అథో భ్రాతృవ్యమేవాప్త్వా ఽతిక్రామతి ॥ అవాచీనగ్ం సాయముప మార్ష్టి । రేత ఏవ త-ద్దధాతి । ఊర్ధ్వ-మ్ప్రాతః । ప్ర జనయత్యేవ తత్ ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । చతురున్నయతి ॥ 28 ॥
ద్విర్జుహోతి । అథ క్వ ద్వే ఆహుతీ భవత ఇతి । అగ్నౌ వైశ్వానర ఇతి బ్రూయాత్ । ఏష వా అగ్నిర్వైశ్వానరః । యద్బ్రాహ్మణః । హుత్వా ద్విః ప్రాశ్ఞాతి । అగ్నావేవ వైశ్వానరే ద్వే ఆహుతీ జుహోతి ॥ ద్విర్జుహోతి । ద్విర్నిమార్ష్టి । ద్విః ప్రాశ్ఞాతి ॥ 29 ॥
షట్-థ్సమ్పద్యన్తే । షడ్వా ఋతవః । ఋతూనేవ ప్రీణాతి । బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । కి-న్దేవత్య-మగ్నిహోత్రమితి । వైశ్వదేవమితి బ్రూయాత్ । య-ద్యజుషా జుహోతి । తదైన్ద్రాగ్నమ్ । యత్-తూష్ణీమ్ । తత్-ప్రాజాపత్యమ్ ॥ 30 ॥
యన్నిమార్ష్టి । తదోషధీనామ్ । యద్ద్వితీయమ్ । తత్-పితృణామ్ । యత్-ప్రాశ్ఞాతి । త-ద్గర్భాణామ్ । తస్మా-ద్గర్భా అనశ్నన్తో వర్ధన్తే । యదాచామతి । తన్మనుష్యాణామ్ ॥ ఉదమ్పర్యావృత్యాచామతి ॥ 31 ॥
ఆత్మనో గోపీథాయ ॥ నిర్ణేనేక్తి శుద్ధ్యై ॥ నిష్టపతి స్వగాకృత్యై । ఉ-ద్దిశతి । సప్తర్షీనేవ ప్రీణాతి ॥ దక్షిణా పర్యావర్తతే । స్వమేవ వీర్యమను పర్యావర్తతే । తస్మా-ద్దక్షిణో-ఽర్ధ ఆత్మనో వీర్యావత్తరః । అథో ఆదిత్యస్యైవావృతమను పర్యావర్తతే ॥ హుత్వోప సమిన్ధే ॥ 32 ॥
బ్రహ్మవర్చసస్య సమిద్ధ్యై ॥ న బరఃఇరను ప్ర హరేత్ । అసగ్గ్స్థితో వా ఏష యజ్ఞః । యదగ్నిహోత్రమ్ । యదను ప్రహరేత్ । యజ్ఞం-విఁచ్ఛిన్ద్యాత్ । తస్మాన్నాను ప్రహృత్యమ్ । యజ్ఞస్య సన్తత్యై ॥ అపో ని నయతి । అవభృథస్యైవ రూపమకః ॥ 33 ॥

(అభవన్ - భవతి - జుహుయాన్ - నయతి - మార్ష్టి ద్విః ప్రాశ్ఞాతి - ప్రాజాపత్య - మాచామతీ - న్ధే - ఽకః) (అ. 4)
అనువాకం 5 - కామ్యాని హోమద్రవ్యాణి

బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । అగ్నిహోత్రప్రాయణా యజ్ఞాః । కి-మ్ప్రాయణ-మగ్నిహోత్రమితి । వథ్సో వా అగ్నిహోత్రస్య ప్రాయణమ్ । అగ్నిహోత్రం-యఁజ్ఞానామ్ ॥ తస్య పృథివీ సదః । అన్తరిక్ష-మాగ్నీద్ధ్రమ్ । ద్యౌర్-హవిర్ధానమ్ । దివ్యా ఆపః ప్రోక్షణయః । ఓషధయో బరఃఇః ॥ 34 ॥

వనస్పతయ ఇద్ధ్మః । దిశః పరిధయః । ఆదిత్యో యూపః । యజమానః పశుః । సముద్రో-ఽవభృథః । సంవఁథ్సర-స్స్వగాకారః । తస్మాదాహితాగ్నే-స్సర్వమేవ బర్హిష్య-న్దత్త-మ్భవతి । య-థ్సాయ-ఞ్జుహోతి । రాత్రిమేవ తేన దక్షిణ్యా-ఙ్కురుతే । యత్-ప్రాతః ॥ 35 ॥
అహరేవ తేన దక్షిణ్య-ఙ్కురుతే । యత్-తతో దదాతి । సా దక్షిణా ॥ యావన్తో వై దేవా అహుతమాదన్న్ । తే పరా-ఽభవన్న్ । త ఏతదగ్నిహోత్రగ్ం సర్వస్యైవ సమవదాయాజుహవుః । తస్మాదాహుః । అగ్నిహోత్రం-వైఁ దేవా గృహాణా-న్నిష్కృతి-మపశ్యన్నితి । య-థ్సాయ-ఞ్జుహోతి । రాత్రియా ఏవ తద్ధుతాద్యాయ ॥ 36 ॥
యజమానస్యా-పరాభావాయ । యత్-ప్రాతః । అహ్న ఏవ తద్ధుతాద్యాయ । యజమానస్యా-పరాభావాయ । యత్-తతో-ఽశ్నాతి । హుతమేవ తత్ ॥ ద్వయోః పయసా జుహుయాత్-పశుకామస్య । ఏతద్వా అగ్నిహోత్ర-మ్మిథునమ్ । య ఏవం-వేఁద । ప్ర ప్రజయా పశుభి-ర్మిథునై-ర్జాయతే ॥ 37 ॥
ఇమామేవ పూర్వయా దుహే । అమూముత్తరయా । అధిశ్రిత్యోత్తరమా నయతి । యోనావేవ త-ద్రేతః సిఞ్చతి ప్రజననే ॥ ఆజ్యేన జుహుయాత్-తేజస్కామస్య । తేజో వా ఆజ్యమ్ । తేజస్వ్యేవ భవతి । పయసా పశుకామస్య । ఏతద్వై పశూనాగ్ం రూపమ్ । రూపేణైవాస్మై పశూనవ రున్ధే ॥ 38 ॥
పశుమానేవ భవతి । దద్ధ్నేన్ద్రియ కామస్య । ఇన్ద్రియం-వైఁ దధి । ఇన్ద్రియావ్యేవ భవతి । యవాగ్వా గ్రామకామస్యౌషధా వై మనుష్యాః । భాగధేయేనైవాస్మై సజాతానవ-రున్ధే । గ్రామ్యేవ భవతి ॥

అయజ్ఞో వా ఏషః । యోసామా ॥ 39 ॥
చతురున్నయతి । చతురక్షరగ్ం రథన్తరమ్ । రథన్తరస్యైష వర్ణః । ఉపరీవ హరతి । అన్తరిక్షం-వాఁమదేవ్యమ్ । వామదేవ్యస్యైష వర్ణః । ద్విర్జుహోతి । ద్వ్యక్షర-మ్బృహత్ । బృహత ఏష వర్ణః । అగ్నిహోత్రమేవ త-థ్సామన్వత్-కరోతి ॥ 40 ॥
యో వా అగ్నిహోత్రస్యోపసదో వేద । ఉపైనముపసదో నమన్తి । విన్దత ఉపసత్తారమ్ । ఉన్నీయోప సాదయతి । పృథివీమేవ ప్రీణాతి । హోష్యన్నుప సాదయతి । అన్తరిక్షమేవ ప్రీణాతి । హుత్వోప సాదయతి । దివమేవ ప్రీణాతి । ఏతా వా అగ్నిహోత్రస్యోపసదః ॥ 41 ॥
య ఏవం-వేఁద । ఉపైన-ముపసదో నమన్తి । విన్దత ఉపసత్తారమ్ ॥ యో వా అగ్నిహోత్రస్యాశ్రావిత-మ్ప్రత్యాశ్రావితగ్ం హోతార-మ్బ్రహ్మాణం-వఁషట్కారం-వేఁద । తస్య త్వేవ హుతమ్ । ప్రాణో వా అగ్నిహోత్రస్యాశ్రావితమ్ । అపానః ప్రత్యాశ్రావితమ్ । మనో హోతా । చక్షు-ర్బ్రహ్మా । నిమేషో వషట్కారః ॥ 42 ॥
య ఏవం-వేఁద । తస్య త్వేవ హుతమ్ ॥ సాయం-యాఁవానశ్చ వై దేవాః ప్రాతర్యావాణశ్చా-గ్నిహోత్రిణో గృహమాగచ్ఛన్తి । తాన్. యన్న తర్పయేత్ । ప్రజయా-ఽస్య పశుభిర్వి తిష్ఠేరన్న్ । యత్తర్పయేత్ । తృప్తా ఏన-మ్ప్రజయా పశుభిస్తర్పయేయుః ॥ సజూర్దేవై-స్సాయం-యాఁవభిరితి సాయగ్ం స-మ్మృశతి । సజూర్దేవైః ప్రాతర్యావభిరితి ప్రాతః । యే చైవ దేవా-స్సాయం-యాఁవానో యే చ ప్రాతర్యావాణః ॥ 43 ॥
తానేవోభయాగ్ స్తర్పయతి । త ఏన-న్తృప్తాః ప్రజయా పశుభి స్తర్పయన్తి ॥ అరుణో హ స్మాహౌపవేశిః । అగ్నిహోత్ర ఏవాహగ్ం సాయ-మ్ప్రాతర్వజ్ర-మ్భ్రాతృవ్యేభ్యః ప్ర హరామి । తస్మా-న్మత్పాపీయాగ్ంసో భ్రాతృవ్యా ఇతి । చతురున్నయతి । ద్విర్జుహోతి । సమి-థ్సప్తమీ । సప్తపదా శక్వరీ । శాక్వరో వజ్రః । అగ్నిహోత్ర ఏవ తథ్సాయ-మ్ప్రాతర్వజ్రం-యఁజమానో భ్రాతృవ్యాయ ప్ర హరతి । భవత్యాత్మనా । పరా-ఽస్య భ్రాతృవ్యో భవతి ॥ 44 ॥

(బర్హిః - ప్రాత--ర్ హుతాద్యాయ - జాయతే - రున్ధే - ఽసామా - కరో - త్యేతా వా అగ్నిహోత్రస్యో పసదో - వషట్కార - శ్చ ప్రాతర్యావాణో - వజ్రస్త్రీణి చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - అభ్యుద్ద్రవణమ్, హోమాభావప్రతీకారశ్చ

ప్రజాపతి-రకామయ-తాత్మన్ వన్మే జాయేతేతి । సో-ఽజుహోత్ । తస్యాత్మన్ వదజాయత । అగ్ని-ర్వాయురా-దిత్యః । తే-ఽబ్రువన్న్ । ప్రజాపతి-రహౌషీ-దాత్మన్-వన్మే జాయేతేతి । తస్య వయమజనిష్మహి । జాయతా-న్న ఆత్మన్-వదితి తే-ఽజుహవుః । ప్రాణానామగ్నిః । తనువై వాయుః ॥ 45 ॥
చక్షుష ఆదిత్యః । తేషాగ్ం హుతాదజాయత గౌరేవ ॥ తస్యై పయసి వ్యాయచ్ఛన్త । మమ హుతాదజని మమేతి । తే ప్రజాపతి-మ్ప్రశ్నమాయన్న్ । స ఆదిత్యో-ఽగ్ని-మబ్రవీత్ । యతరో నౌ జయాత్ । తన్నౌ సహాసదితి । కస్యై కో-ఽహౌషీదితి ప్రజాపతి-రబ్రవీత్-కస్యై క ఇతి । ప్రాణానామహమిత్యగ్నిః ॥ 46 ॥
తనువా అహమితి వాయుః । చక్షుషో-ఽహమిత్యాదిత్యః । య ఏవ ప్రాణానామహౌషీత్ । తస్య హుతాదజనీతి । అగ్నేర్-హుతాదజనీతి । తదగ్నిహోత్రస్యా-గ్నిహోత్రత్వమ్ । గౌర్వా అగ్నిహోత్రమ్ । య ఏవం-వేఁద గౌరగ్నిహోత్రమితి । ప్రాణాపానాభ్యా-మేవాగ్నిగ్ం సమర్ధయతి । అవ్యర్ధుకః ప్రాణాపానాభ్యా-మ్భవతి ॥ 47 ॥
య ఏవం-వేఁద ॥ తౌ వాయురబ్రవీత్ । అను మా భజతమితి । యదేవ గార్హపత్యే-ఽధిశ్రిత్యా-హవనీయ-మభ్యుద్ద్రవాన్ । తేన త్వా-మ్ప్రీణానిత్య-బ్రూతామ్ । తస్మా-ద్య-ద్గార్హపత్యే-ఽధి-శ్రిత్యాహవనీయ-మభ్యుద్ద్రవతి । వాయుమేవ తేన ప్రీణాతి ॥ ప్రజాపతి-ర్దేవతా-స్సృజమానః । అగ్నిమేవ దేవతానా-మ్ప్రథమ-మసృజత । సో-ఽన్యదాలమ్-భ్యమవిత్త్వా ॥ 48 ॥
ప్రజాపతిమభి పర్యావర్తత । స మృత్యో-రబిభేత్ । సో-ఽముమాదిత్య-మాత్మనో నిరమిమీత । తగ్ంహుత్వా పరామ్పర్యావర్తత । తతో వై స మృత్యుమపాజయత్ । అప మృత్యు-ఞ్జయతి । య ఏవం-వేఁద ॥ తస్మా-ద్యస్యైవం-విఁదుషః । ఉతైకాహముత ద్వ్యహ-న్న జుహ్వతి । హుతమేవాస్య భవతి । అసౌ హ్యాదిత్యో-ఽగ్నిహోత్రమ్ ॥ 49 ॥

(తనువై వాయు - రగ్ని--ర్ భవ - త్యవిత్త్వా - భవత్యేక-ఞ్చ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - హవిష-స్సర్వదేవతాసమ్బన్ధేన ప్రశంసా

రౌద్ర-ఙ్గవి । వాయవ్య-ముపసృష్టమ్ । ఆశ్విన-న్దుహ్యమానమ్ । సౌమ్య-న్దుగ్ధమ్ । వారుణమధిశ్రితమ్ । వైశ్వదేవా భిన్దవః । పౌష్ణముదన్తమ్ । సారస్వతం-విఁష్యన్దమానమ్ । మైత్రగ్ం శరః । ధాతురుద్వాసితమ్ । బృహస్పతేరున్నీతమ్ । సవితుః ప్రక్రాన్తమ్ । ద్యావాపృథివ్యగ్గ్ హ్రియమాణమ్ । ఐన్ద్రాగ్న-ముపసన్నమ్ । అగ్నేః పూర్వా ఽఽహుతిః । ప్రజాపతే-రుత్తరా । ఐన్ద్రగ్ం హుతమ్ ॥ 50 ॥

(ఉద్వాసితగ్ం సప్త చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - దోహనప్రకారో-ఽగ్నిహోత్రహోత్రశ్చ

దక్షిణత ఉప సృజతి । పితృలోకమేవ తేన జయతి ॥ ప్రాచీమావర్తయతి । దేవలోకమేవ తేన జయతి । ఉదీచీమావృత్య దోగ్ధి । మనుష్యలోకమేవ తేన జయతి ॥ పూర్వౌ దుహ్యాజ్జ్యేష్ఠస్య జ్యైష్ఠినేయస్య । యో వా గతశ్రీ-స్స్యాత్ । అపరౌ దుహ్యాత్-కనిష్ఠస్య కానిష్ఠినేయస్య । యో వా బుభూషేత్ ॥ 51 ॥
న స-మ్మృశతి । పాపవస్యసస్య వ్యావృత్త్యై ॥ వాయవ్యం-వాఁ ఏతదుపసృష్టమ్ । ఆశ్విన-న్దుహ్యమానమ్ । మైత్ర-న్దుగ్ధమ్ । అర్యమ్ణ ఉద్వాస్యమానమ్ । త్వాష్ట్ర-మున్నీయమానమ్ । బృహస్పతే-రున్నీతమ్ । సవితుః ప్రక్రాన్తమ్ । ద్యావాపృథివ్యగ్గ్ హ్రియమాణమ్ ॥ 52 ॥
ఐన్ద్రాగ్నముప సాదితమ్ । సర్వాభ్యో వా ఏష దేవతాభ్యో జుహోతి । యో-ఽగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహోతి ॥ యథా ఖలు వై ధేను-న్తీర్థే తర్పయతి । ఏవమగ్నిహోత్రీ యజమాన-న్తర్పయతి । తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । ప్రసువర్గం-లోఁక-ఞ్జానాతి । పశ్యతి పుత్రమ్ । పశ్యతి పౌత్రమ్ । ప్ర ప్రజయా పశుభి-ర్మిథునై-ర్జాయతే । యస్యైవం-విఁదుషో-ఽగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహ్వతి । య ఉ చైన దేవం-వేఁద ॥ 53 ॥

(బభూషే- ద్ధ్రియమాణం - జాయతే ద్వే చ) (అ. 8)
అనువాకం 9 - అగ్నిహోత్రస్యాసంసృష్టహోమమన్త్రౌ

త్రయో వై ప్రైయమేధా ఆసన్న్ । తేషా-న్త్రిరేకో-ఽగ్నిహోత్ర-మజుహోత్ । ద్విరేకః । సకృదేకః । తేషాం-యఁస్త్రిరజుహోత్ । స ఋచా-ఽజుహోత్ । యో ద్విః । స యజుషా । య-స్సకృత్ । స తూష్ణీమ్ ॥ 54 ॥
యశ్చ యజుషా ఽజుహోద్యశ్చ తూష్ణీమ్ । తావుభావార్ధ్నుతామ్ । తస్మా-ద్యజుషా ఽఽహుతిః పూర్వా హోతవ్యా । తూష్ణీముత్తరా । ఉభే ఏవర్ధీ అవరున్ధే । అగ్ని-ర్జ్యోతి-ర్జ్యోతిరగ్ని-స్స్వాహేతి సాయ-ఞ్జుహోతి । రేత ఏవ త-ద్దధాతి । సూర్యో జ్యోతి-ర్జ్యోతి-స్సూర్య-స్స్వాహేతి ప్రాతః । రేత ఏవ హిత-మ్ప్ర జనయతి ॥ రేతో వా ఏతస్య హిత-న్న ప్ర జాయతే ॥ 55 ॥
యస్యాగ్నిహోత్రమహుతగ్ం సూర్యో-ఽభ్యుదేతి । య-ద్యన్తే స్యాత్ । ఉన్నీయ ప్రాంఉదాద్రవేత్ । స ఉపసాద్యాతమితో-రాసీత । స యదా తామ్యేత్ । అథ భూ-స్స్వాహేతి జుహుయాత్ । ప్రజాపతిర్వై భూతః । తమేవో-పాసరత్ । స ఏవైన-న్తత ఉన్నయతి । నార్తిమార్చ్ఛతి యజమానః ॥ 56 ॥

(తూష్ణీం - జాయతే - యజమానః) (అ. 9)
అనువాకం 10 - వహ్నేరవస్థావిశేషానుసారేణ హోమః

యదగ్ని-ముద్ధరతి । వసవస్తర్హ్యగ్నిః । తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । వసుష్వేవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ నిహితో ధూపాయఞ్ఛేతే । రుద్రాస్తహ్యర్గ్నిః । తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । రుద్రేష్వేవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ ప్రథమమిద్ధ్మమర్చిరా లభతే । ఆదిత్యాస్తర్హ్యగ్నిః ॥ 57 ॥
తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । ఆదిత్యేష్వేవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ సర్వ ఏవ సర్వశ ఇద్ధ్మ ఆదీప్తో భవతి । విశ్వే దేవాస్తహ్యర్గ్నిః । తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । విశ్వేష్వేవాస్య దేవేష్వగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ నితరామర్చిరుపావైతి లోహినీకేవ భవతి । ఇన్ద్రస్తర్హ్యగ్నిః । తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । ఇన్ద్ర ఏవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ 58 ॥
అఙ్గారా భవన్తి । తేభ్యో-ఽఙ్గారేభ్యో-ఽర్చిరుదేతి । ప్రజాపతిస్తర్హ్యగ్నిః । తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । ప్రజాపతావేవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ శరో-ఽఙ్గారా అద్ధ్యూహన్తే । బ్రహ్మ-తర్హ్యగ్నిః । తస్మిన్. యస్య తథావిధే జుహ్వతి । బ్రహ్మన్నేవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి ॥ వసుషు రుద్రేష్వాదిత్యేషు విశ్వేషు దేవేషు । ఇన్ద్రే ప్రజాపతౌ బ్రహ్మన్న్ । అపరివర్గమేవాస్యైతాసు దేవతాసు హుత-మ్భవతి । యస్యైవం-విఁదుషో-ఽగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహ్వతి । య ఉ చైన దేవం-వేఁద ॥ 59 ॥

(ఆదిత్యాస్తర్హ్యగ్ని--ర్ ఇన్ద్ర ఏవాస్యాగ్నిహోత్రగ్ం హుత-మ్భవతి - దేవేషు చత్వారి చ) (అ. 10)
(యదగ్ని-న్నిహితః ప్రథమగ్ం సర్వ ఏవ నితరామఙ్గారా-శ్శరో-ఽఙ్గారా

బ్రహ్మవసుష్వష్టౌ)
అనువాకం 11 - కాలభేదేన సమన్త్రక-మ్పరిషేచనమ్

ఋత-న్త్వా సత్యేన పరిషిఞ్చామీతి సాయ-మ్పరిషిఞ్చతి । సత్య-న్త్వర్తేన పరిషిఞ్చామీతి ప్రాతః । అగ్నిర్వా ఋతమ్ । అసావాదిత్య-స్సత్యమ్ । అగ్నిమేవ తదాదిత్యేన సాయ-మ్పరిషిఞ్చతి । అగ్నినా ఽఽదిత్య-మ్ప్రాతస్సః । యావదహోరాత్రే భవతః । తావదస్య లోకస్య । నార్తిర్న రిష్టిః । నాన్తో న పర్యన్తో-ఽస్తి । యస్యైవం-విఁదుషో-ఽగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహ్వతి । య ఉ చైన దేవం-వేఁద ॥ 60 ॥