કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ - દર્.શપૂર્ણમાસેષ્ટિબ્રાહ્મણમ્
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - સ્ત્રુખ્સમ્માર્ગઃ
પ્રત્યુષ્ટગ્ં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટા અરાતય ઇત્યાહ । રક્ષસા-મપહત્યૈ । અગ્નેર્વસ્તેજિષ્ઠેન તેજસા નિષ્ટપામીત્યાહ મેદ્ધ્યત્વાય ।
સ્રુચ-સ્સમ્માર્ષ્ટિ । સ્રુવમગ્રે । પુમાગ્ં સમેવાભ્ય-સ્સગ્ગ્શ્યતિ મિથુનત્વાય । અથ જુહૂમ્ । અથોપભૃતમ્ । અથ ધ્રુવામ્ । અસૌ વૈ જુહૂઃ ॥ 1 ॥
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - સ્ત્રુખ્સમ્માર્ગઃ
પ્રત્યુષ્ટગ્ં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટા અરાતય ઇત્યાહ । રક્ષસા-મપહત્યૈ । અગ્નેર્વસ્તેજિષ્ઠેન તેજસા નિષ્ટપામીત્યાહ મેદ્ધ્યત્વાય ।
સ્રુચ-સ્સમ્માર્ષ્ટિ । સ્રુવમગ્રે । પુમાગ્ં સમેવાભ્ય-સ્સગ્ગ્શ્યતિ મિથુનત્વાય । અથ જુહૂમ્ । અથોપભૃતમ્ । અથ ધ્રુવામ્ । અસૌ વૈ જુહૂઃ ॥ 1 ॥
અન્તરિક્ષમુપભૃત્ । પૃથિવી ધ્રુવા ।
ઇમે વૈ લોકા-સ્સ્રુચઃ । વૃષ્ટિઃ સમાંર્જનાનિ । વૃષ્ટિર્વા ઇમાન્ ઁલોકાનનુપૂર્વ-ઙ્કલ્પયતિ ।
તે તતઃ ક્લૃપ્તા-સ્સમેધન્તે ।
સમેધન્તે-ઽસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્રજયા પશુભિઃ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ યદિ કામયેત વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાદિતિ । અગ્રત-સ્સમ્મૃજ્યાત્ ॥ 2 ॥
ઇમે વૈ લોકા-સ્સ્રુચઃ । વૃષ્ટિઃ સમાંર્જનાનિ । વૃષ્ટિર્વા ઇમાન્ ઁલોકાનનુપૂર્વ-ઙ્કલ્પયતિ ।
તે તતઃ ક્લૃપ્તા-સ્સમેધન્તે ।
સમેધન્તે-ઽસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્રજયા પશુભિઃ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ યદિ કામયેત વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાદિતિ । અગ્રત-સ્સમ્મૃજ્યાત્ ॥ 2 ॥
વૃષ્ટિમેવ નિયચ્છતિ । અવાચીનાગ્રા હિ વૃષ્ટિઃ ।
યદિ કામયેતાવર્ષુક-સ્સ્યાદિતિ । મૂલત-સ્સમ્મૃજ્યાત્ । વૃષ્ટિમેવોદ્યચ્છતિ । તદુ વા આહુઃ । અગ્રત એવોપરિષ્ટા-થ્સમ્મૃજ્યાત્ ।
મૂલતો-ઽધસ્તાત્ । તદનુપૂર્વ-ઙ્કલ્પતે ।
વર્ષુકો ભવતીતિ ॥ 3 ॥
યદિ કામયેતાવર્ષુક-સ્સ્યાદિતિ । મૂલત-સ્સમ્મૃજ્યાત્ । વૃષ્ટિમેવોદ્યચ્છતિ । તદુ વા આહુઃ । અગ્રત એવોપરિષ્ટા-થ્સમ્મૃજ્યાત્ ।
મૂલતો-ઽધસ્તાત્ । તદનુપૂર્વ-ઙ્કલ્પતે ।
વર્ષુકો ભવતીતિ ॥ 3 ॥
પ્રાચીમભ્યાકારમ્ । અગ્રૈરન્તરતઃ । એવમિવ હ્યન્નમદ્યતે । અથો અગ્રાદ્વા ઓષધીનામૂર્જ-મ્પ્રજા ઉપજીવન્તિ । ઊર્જ એવા-ન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । અધસ્તા-ત્પ્રતીચીમ્ । દણ્ડમુત્તમતઃ ।
મૂલેન મૂલ-મ્પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । તસ્માદરત્નૌ પ્રાઞ્ચ્યુપરિષ્ટા-લ્લોમાનિ । પ્રત્યઞ્ચ્યધસ્તાત્ ॥ 4 ॥
મૂલેન મૂલ-મ્પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । તસ્માદરત્નૌ પ્રાઞ્ચ્યુપરિષ્ટા-લ્લોમાનિ । પ્રત્યઞ્ચ્યધસ્તાત્ ॥ 4 ॥
સ્રુગ્ઘ્યેષા ॥ પ્રાણો વૈ સ્રુવઃ । જુહૂર્દક્ષિણો હસ્તઃ । ઉપભૃથ્સવ્યઃ । આત્મા ધ્રુવા । અન્નગ્ં સમાંર્જનાનિ । મુખતો વૈ પ્રાણો-ઽપાનો ભૂત્વા ।
આત્માનમન્ન-મ્પ્રવિશ્ય । બાહ્યતસ્તનુવગ્ં શુભયતિ । તસ્મા-થ્સ્રુવમેવાગ્રે સમ્માર્ષ્ટિ ॥ મુખતો હિ પ્રાણો-ઽપાનો ભૂત્વા ।
આત્માનમન્ન-માવિશતિ । તૌ પ્રાણાપાનૌ ।
અવ્યર્ધુકઃ પ્રાણાપાનાભ્યા-મ્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 5 ॥
આત્માનમન્ન-મ્પ્રવિશ્ય । બાહ્યતસ્તનુવગ્ં શુભયતિ । તસ્મા-થ્સ્રુવમેવાગ્રે સમ્માર્ષ્ટિ ॥ મુખતો હિ પ્રાણો-ઽપાનો ભૂત્વા ।
આત્માનમન્ન-માવિશતિ । તૌ પ્રાણાપાનૌ ।
અવ્યર્ધુકઃ પ્રાણાપાનાભ્યા-મ્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 5 ॥
(જુહુ--ર્ મૃજ્યા-દ્- ભવતીતિ - પ્રત્યઞ્ચ્યધસ્તાન્ - માર્ષ્ટિ પઞ્ચ ચ) (અ. 1)
3.3.2 આનુવાકં 2 - સમ્માર્જનાનામગ્નૌ પ્રહરણમ્
દિવ-શ્શિલ્પમવતતમ્ । પૃથિવ્યાઃ કકુભિ શ્રિતમ્ ।
તેન વયગ્ં સહસ્રવલ્શેન ।
સપત્ન-ન્નાશયામસિ સ્વાહેતિ સ્રુખ્સમાંર્જનાન્યગ્નૌ પ્રહરતિ ।
આપો વૈ દર્ભાઃ । રૂપમેવૈષામેત-ન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે ॥ અનુષ્ટુભર્ચા । આનુષ્ટુભઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રાજાપત્યો વેદઃ ।
વેદસ્યાગ્રગ્ગ્ સ્રુખ્સમાંર્જનાનિ ॥ 6 ॥
3.3.2 આનુવાકં 2 - સમ્માર્જનાનામગ્નૌ પ્રહરણમ્
દિવ-શ્શિલ્પમવતતમ્ । પૃથિવ્યાઃ કકુભિ શ્રિતમ્ ।
તેન વયગ્ં સહસ્રવલ્શેન ।
સપત્ન-ન્નાશયામસિ સ્વાહેતિ સ્રુખ્સમાંર્જનાન્યગ્નૌ પ્રહરતિ ।
આપો વૈ દર્ભાઃ । રૂપમેવૈષામેત-ન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે ॥ અનુષ્ટુભર્ચા । આનુષ્ટુભઃ પ્રજાપતિઃ । પ્રાજાપત્યો વેદઃ ।
વેદસ્યાગ્રગ્ગ્ સ્રુખ્સમાંર્જનાનિ ॥ 6 ॥
સ્વેનૈવૈનાનિ છન્દસા । સ્વયા દેવતયા સમર્ધયતિ । અથો ઋગ્વાવ યોષા । દર્ભો
વૃષા । તન્મિથુનમ્ । મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય । પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિ-ર્યજમાનઃ ॥ તાન્યેકે વૃથૈવાપાસ્યન્તિ ।
તત્તથા ન કાર્યમ્ । આરબ્ધસ્ય યજ્ઞિયસ્ય કર્મણ-સ્સ વિદોહઃ ॥ 7 ॥
વૃષા । તન્મિથુનમ્ । મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય । પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિ-ર્યજમાનઃ ॥ તાન્યેકે વૃથૈવાપાસ્યન્તિ ।
તત્તથા ન કાર્યમ્ । આરબ્ધસ્ય યજ્ઞિયસ્ય કર્મણ-સ્સ વિદોહઃ ॥ 7 ॥
યદ્યેનાનિ પશવો-ઽભિતિષ્ઠેયુઃ ।
ન ત-ત્પશુભ્યઃ કમ્ । અદ્ભિર્મા-ર્જયિત્વોત્કરે ન્યસ્યેત્ ।
યદ્વૈ યજ્ઞિયસ્ય કર્મણો-ઽન્યત્રાહુતીભ્ય-સ્સન્તિષ્ઠતે । ઉત્કરો વાવ તસ્ય પ્રતિષ્ઠા । એતાગ્ં હિ તસ્મૈ પ્રતિષ્ઠા-ન્દેવા-સ્સમભરન્ન્ ।
યદદ્ભિર્માર્જયતિ । તેન શાન્તમ્ । યદુત્કરે ન્યસ્યતિ । પ્રતિષ્ઠામેવૈનાનિ ત-દ્ગમયતિ ॥ 8 ॥
ન ત-ત્પશુભ્યઃ કમ્ । અદ્ભિર્મા-ર્જયિત્વોત્કરે ન્યસ્યેત્ ।
યદ્વૈ યજ્ઞિયસ્ય કર્મણો-ઽન્યત્રાહુતીભ્ય-સ્સન્તિષ્ઠતે । ઉત્કરો વાવ તસ્ય પ્રતિષ્ઠા । એતાગ્ં હિ તસ્મૈ પ્રતિષ્ઠા-ન્દેવા-સ્સમભરન્ન્ ।
યદદ્ભિર્માર્જયતિ । તેન શાન્તમ્ । યદુત્કરે ન્યસ્યતિ । પ્રતિષ્ઠામેવૈનાનિ ત-દ્ગમયતિ ॥ 8 ॥
પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રજયા પશુભિર્યજમાનઃ ॥
અથો સ્તમ્બસ્ય વા એત-દ્રૂપમ્ । ય-થ્સ્રુખ્સમાંર્જનાનિ । સ્તમ્બશો વા ઓષધયઃ ।
તાસા-ઞ્જરત્કક્ષે પશવો ન રમન્તે । અપ્રિયો હ્યેષા-ઞ્જરત્કક્ષઃ । યાવદપ્રિયો હ વૈ જરત્કક્ષઃ પશૂનામ્ । તાવદપ્રિયઃ પશૂના-મ્ભવતિ । યસ્યૈતાન્યન્યત્રાગ્ને-ર્દધતિ ।
નવદાવ્યાસુ વા ઓષધીષુ પશવો રમન્તે ॥ 9 ॥
અથો સ્તમ્બસ્ય વા એત-દ્રૂપમ્ । ય-થ્સ્રુખ્સમાંર્જનાનિ । સ્તમ્બશો વા ઓષધયઃ ।
તાસા-ઞ્જરત્કક્ષે પશવો ન રમન્તે । અપ્રિયો હ્યેષા-ઞ્જરત્કક્ષઃ । યાવદપ્રિયો હ વૈ જરત્કક્ષઃ પશૂનામ્ । તાવદપ્રિયઃ પશૂના-મ્ભવતિ । યસ્યૈતાન્યન્યત્રાગ્ને-ર્દધતિ ।
નવદાવ્યાસુ વા ઓષધીષુ પશવો રમન્તે ॥ 9 ॥
નવદાવો હ્યેષા-મ્પ્રિયઃ । યાવત્પ્રિયો હ વૈ નવદાવઃ પશૂનામ્ । તાવત્પ્રિયઃ પશૂના-મ્ભવતિ । યસ્યૈતાન્યગ્નૌ પ્રહરન્તિ । તસ્માદેતાન્યગ્નાવેવ પ્રહરેત્ । યતરસ્મિન્-થ્સમ્મૃજ્યાત્ ।
પશૂના-ન્ધૃત્યૈ ॥ યો ભૂતાનામધિપતિઃ । રુદ્રસ્તન્તિચરો વૃષા । પશૂનસ્માક-મ્મા હિગ્ંસીઃ । એતદસ્તુ હુત-ન્તવ સ્વાહેત્યગ્નિ સમાંર્જનાન્યગ્નૌ પ્રહરતિ । એષા વા એતેષાં-યોઁનિઃ । એષા પ્રતિષ્ઠા । સ્વામેવૈનાનિ યોનિમ્ ।
સ્વા-મ્પ્રતિષ્ઠા-ઙ્ગમયતિ । પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રજયા પશુભિર્યજમાનઃ ॥ 10 ॥
પશૂના-ન્ધૃત્યૈ ॥ યો ભૂતાનામધિપતિઃ । રુદ્રસ્તન્તિચરો વૃષા । પશૂનસ્માક-મ્મા હિગ્ંસીઃ । એતદસ્તુ હુત-ન્તવ સ્વાહેત્યગ્નિ સમાંર્જનાન્યગ્નૌ પ્રહરતિ । એષા વા એતેષાં-યોઁનિઃ । એષા પ્રતિષ્ઠા । સ્વામેવૈનાનિ યોનિમ્ ।
સ્વા-મ્પ્રતિષ્ઠા-ઙ્ગમયતિ । પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રજયા પશુભિર્યજમાનઃ ॥ 10 ॥
(વેદસ્યાગ્રગ્ગ્ સ્રુખ્સમાંર્જનાનિ - વિદોહો - ગમયતિ - પશવો રમન્તે - હિગ્ંસી-ષ્ષટ્ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - પત્નીસન્નહનમ્
અયજ્ઞો વા એષઃ । યો-ઽપત્નીકઃ । ન પ્રજાઃ પ્રજાયેરન્ન્ । પત્ન્યન્વાસ્તે । યજ્ઞમેવાકઃ । પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય । ય-ત્તિષ્ઠન્તી સનંહ્યેત ।
પ્રિય-ઞ્જ્ઞાતિગ્ં રુન્ધ્યાત્ । આસીના સન્નહ્યતે ।
આસીના હ્યેષા વીર્ય-ઙ્કરોતિ ॥ 11 ॥
અનુવાકં 3 - પત્નીસન્નહનમ્
અયજ્ઞો વા એષઃ । યો-ઽપત્નીકઃ । ન પ્રજાઃ પ્રજાયેરન્ન્ । પત્ન્યન્વાસ્તે । યજ્ઞમેવાકઃ । પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય । ય-ત્તિષ્ઠન્તી સનંહ્યેત ।
પ્રિય-ઞ્જ્ઞાતિગ્ં રુન્ધ્યાત્ । આસીના સન્નહ્યતે ।
આસીના હ્યેષા વીર્ય-ઙ્કરોતિ ॥ 11 ॥
ય-ત્પશ્ચાત્-પ્રાચ્યન્વાસીત । અનયા સમદ-ન્દધીત ।
દેવાના-મ્પત્નિયા સમદ-ન્દધીત । દેશા-દ્દક્ષિણત ઉદીચ્યન્વાસ્તે । આત્મનો ગોપીથાય ॥ આશાસાના સૌમનસમિત્યાહ । મેદ્ધ્યામેવૈના-ઙ્કેવલી-ઙ્કૃત્વા । આશિષા સમર્ધયતિ ।
અગ્નેરનુવ્રતા ભૂત્વા સન્નહ્યે સુકૃતાય કમિત્યાહ । એતદ્વૈ પત્નિયૈ વ્રતોપનયનમ્ ॥ 12 ॥
દેવાના-મ્પત્નિયા સમદ-ન્દધીત । દેશા-દ્દક્ષિણત ઉદીચ્યન્વાસ્તે । આત્મનો ગોપીથાય ॥ આશાસાના સૌમનસમિત્યાહ । મેદ્ધ્યામેવૈના-ઙ્કેવલી-ઙ્કૃત્વા । આશિષા સમર્ધયતિ ।
અગ્નેરનુવ્રતા ભૂત્વા સન્નહ્યે સુકૃતાય કમિત્યાહ । એતદ્વૈ પત્નિયૈ વ્રતોપનયનમ્ ॥ 12 ॥
તેનૈવૈનાં-વ્રઁતમુપનયતિ । તસ્માદાહુઃ ।
યશ્ચૈવં-વેઁદ યશ્ચન । યોક્ત્રમેવ યુતે । યમન્વાસ્તે । તસ્યામુષ્મિન્ ઁલોકે ભવતીતિ યોક્ત્રેણ । ય-દ્યોક્ત્રમ્ । સ યોગઃ । યદાસ્તે । સ ક્ષેમઃ ॥ 13 ॥
યશ્ચૈવં-વેઁદ યશ્ચન । યોક્ત્રમેવ યુતે । યમન્વાસ્તે । તસ્યામુષ્મિન્ ઁલોકે ભવતીતિ યોક્ત્રેણ । ય-દ્યોક્ત્રમ્ । સ યોગઃ । યદાસ્તે । સ ક્ષેમઃ ॥ 13 ॥
યોગક્ષેમસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ ॥ યુક્ત-ઙ્ક્રિયાતા આશીઃ કામે યુજ્યાતા ઇતિ । આશિષ-સ્સમૃદ્ધ્યૈ । ગ્રન્થિ-ઙ્ગ્રથ્નાતિ । આશિષ એવાસ્યા-મ્પરિગૃહ્ણાતિ ।
પુમાન્. વૈ ગ્રન્થિઃ । સ્ત્રી પત્ની । ત-ન્મિથુનમ્ ।
મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય ।
પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિ-ર્યજમાનઃ ॥ 14 ॥
પુમાન્. વૈ ગ્રન્થિઃ । સ્ત્રી પત્ની । ત-ન્મિથુનમ્ ।
મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય ।
પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિ-ર્યજમાનઃ ॥ 14 ॥
અથો અર્ધો વા એષ આત્મનઃ । ય-ત્પત્ની ।
યજ્ઞસ્ય ધૃત્યા અશિથિલમ્ભાવાય ॥
સુપ્રજસસ્ત્વા વયગ્ં સુપત્નીરુપસેદિમેત્યાહ ।
યજ્ઞમેવ ત-ન્મિથુની કરોતિ । ઊને-ઽતિરિક્ત-ન્ધીયાતા ઇતિ પ્રજાત્યૈ ॥ મહીના-મ્પયો-ઽસ્યોષધીનાગ્ં રસ ઇત્યાહ । રૂપમેવાસ્યૈ-તન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે । તસ્ય તે-ઽક્ષીયમાણસ્ય નિર્વપામિ દેવયજ્યાયા ઇત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ 15 ॥
યજ્ઞસ્ય ધૃત્યા અશિથિલમ્ભાવાય ॥
સુપ્રજસસ્ત્વા વયગ્ં સુપત્નીરુપસેદિમેત્યાહ ।
યજ્ઞમેવ ત-ન્મિથુની કરોતિ । ઊને-ઽતિરિક્ત-ન્ધીયાતા ઇતિ પ્રજાત્યૈ ॥ મહીના-મ્પયો-ઽસ્યોષધીનાગ્ં રસ ઇત્યાહ । રૂપમેવાસ્યૈ-તન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે । તસ્ય તે-ઽક્ષીયમાણસ્ય નિર્વપામિ દેવયજ્યાયા ઇત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ 15 ॥
(કરોતિ - વ્રતોપનયનં - ક્ષેમો - યજમાનઃ - શાસ્તે) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - આજ્યોત્પવનમ્
ઘૃત-ઞ્ચ વૈ મધુ ચ પ્રજાપતિરાસીત્ । યતો મદ્ધ્વાસીત્ । તતઃ પ્રજા અસૃજત ।
તસ્મા-ન્મધુષિ પ્રજનનમિવાસ્તિ ।
તસ્મા-ન્મધુષા ન પ્રચરન્તિ । યાતયામ હિ । આજ્યેન પ્રચરન્તિ । યજ્ઞો વા આજ્યમ્ । યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞ-મ્પ્રચરન્ત્યયાતયામત્વાય ।
પત્ન્યવેક્ષતે ॥ 16 ॥
અનુવાકં 4 - આજ્યોત્પવનમ્
ઘૃત-ઞ્ચ વૈ મધુ ચ પ્રજાપતિરાસીત્ । યતો મદ્ધ્વાસીત્ । તતઃ પ્રજા અસૃજત ।
તસ્મા-ન્મધુષિ પ્રજનનમિવાસ્તિ ।
તસ્મા-ન્મધુષા ન પ્રચરન્તિ । યાતયામ હિ । આજ્યેન પ્રચરન્તિ । યજ્ઞો વા આજ્યમ્ । યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞ-મ્પ્રચરન્ત્યયાતયામત્વાય ।
પત્ન્યવેક્ષતે ॥ 16 ॥
મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ । યદ્વૈ પત્ની યજ્ઞસ્ય કરોતિ । મિથુન-ન્તત્ । અથો પત્નિયા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભો-ઽનવચ્છિત્ત્યૈ ॥
અમેદ્ધ્યં-વાઁ એત-ત્કરોતિ । ય-ત્પત્ન્યવેક્ષતે ।
ગાર્હપત્યે ઽધિશ્રયતિ મેદ્ધ્યત્વાય । આહવનીય-મભ્યુદ્દ્રવતિ । યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૈ । તેજો-ઽસિ તેજો-ઽનુ પ્રેહીત્યાહ ॥ 17 ॥
અમેદ્ધ્યં-વાઁ એત-ત્કરોતિ । ય-ત્પત્ન્યવેક્ષતે ।
ગાર્હપત્યે ઽધિશ્રયતિ મેદ્ધ્યત્વાય । આહવનીય-મભ્યુદ્દ્રવતિ । યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૈ । તેજો-ઽસિ તેજો-ઽનુ પ્રેહીત્યાહ ॥ 17 ॥
તેજો વા અગ્નિઃ । તેજ આજ્યમ્ । તેજસૈવ તેજ-સ્સમર્ધયતિ । અગ્નિસ્તે તેજો મા વિનૈદિત્યાહાહિગ્ંસાયૈ । સ્ફ્યસ્ય વર્ત્મન્થ્
સાદયતિ । યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૈ । અગ્નેર્જિહ્વા-ઽસિ સુભૂર્દેવાનામિત્યાહ । યથા યજુરેવૈતત્ । ધામ્નેધામ્ને દેવેભ્યો યજુષેયજુષે ભવેત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ 18 ॥
સાદયતિ । યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૈ । અગ્નેર્જિહ્વા-ઽસિ સુભૂર્દેવાનામિત્યાહ । યથા યજુરેવૈતત્ । ધામ્નેધામ્ને દેવેભ્યો યજુષેયજુષે ભવેત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ 18 ॥
તદ્વા અતઃ પવિત્રાભ્યામેવો-ત્પુનાતિ । યજમાનો વા આજ્યમ્ । પ્રાણાપાનૌ પવિત્રે । યજમાન એવ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ । પુનરાહારમ્ ।
એવમિવ હિ પ્રાણાપાનૌ સચંરતઃ ।
શુક્રમસિ જ્યોતિરસિ તેજો-ઽસીત્યાહ ।
રૂપમેવાસ્યૈ ત-ન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે । ત્રિર્યજુષા । ત્રય ઇમે લોકાઃ ॥ 19 ॥
એવમિવ હિ પ્રાણાપાનૌ સચંરતઃ ।
શુક્રમસિ જ્યોતિરસિ તેજો-ઽસીત્યાહ ।
રૂપમેવાસ્યૈ ત-ન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે । ત્રિર્યજુષા । ત્રય ઇમે લોકાઃ ॥ 19 ॥
એષાં-લોઁકાનામાપ્ત્યૈ । ત્રિઃ । ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ ।
અથો મેદ્ધ્યત્વાય । અથાજ્યવતીભ્યામપઃ । રૂપમેવાસામેત-દ્વર્ણ-ન્દધાતિ ।
અપિ વા ઉતાહુઃ । યથા હ વૈ યોષા સુવર્ણગ્ં હિરણ્ય-મ્પેશલ-મ્બિભ્રતી રૂપાણ્યાસ્તે ।
એવમેતા એતર્હીતિ । આપો વૈ સર્વા દેવતાઃ ॥ 20 ॥
અથો મેદ્ધ્યત્વાય । અથાજ્યવતીભ્યામપઃ । રૂપમેવાસામેત-દ્વર્ણ-ન્દધાતિ ।
અપિ વા ઉતાહુઃ । યથા હ વૈ યોષા સુવર્ણગ્ં હિરણ્ય-મ્પેશલ-મ્બિભ્રતી રૂપાણ્યાસ્તે ।
એવમેતા એતર્હીતિ । આપો વૈ સર્વા દેવતાઃ ॥ 20 ॥
એષા હિ વિશ્વેષા-ન્દેવાના-ન્તનૂઃ । યદાજ્યમ્ ॥ તત્રોભયોર્મીમાગ્ંસા । જામિ સ્યાત્ । ય-દ્યજુષા-ઽઽજ્યં-યઁજુષા-ઽપ ઉત્પુનીયાત્ ।
છન્દસા-ઽપ ઉત્પુનાત્યજામિત્વાય । અથો મિથુનત્વાય । સાવિત્રિયર્ચા । સવિતૃપ્રસૂત-મ્મે કર્માસદિતિ । સવિતૃપ્રસૂતમેવાસ્ય કર્મ ભવતિ । પચ્છો ગાયત્રિયા ત્રિઃ ષમૃદ્ધત્વાય । અદ્ભિરેવૌષધી-સ્સન્નયતિ । ઓષધીભિઃ પશૂન્ । પશુભિર્યજમાનમ્ । શુક્ર-ન્ત્વા શુક્રાયા-ઞ્જ્યોતિસ્ત્વા જ્યોતિષ્યર્ચિસ્ત્વા ઽર્ચિષીત્યાહ
સર્વત્વાય । પર્યાપ્ત્યા અનન્તરાયાય ॥ 21 ॥
છન્દસા-ઽપ ઉત્પુનાત્યજામિત્વાય । અથો મિથુનત્વાય । સાવિત્રિયર્ચા । સવિતૃપ્રસૂત-મ્મે કર્માસદિતિ । સવિતૃપ્રસૂતમેવાસ્ય કર્મ ભવતિ । પચ્છો ગાયત્રિયા ત્રિઃ ષમૃદ્ધત્વાય । અદ્ભિરેવૌષધી-સ્સન્નયતિ । ઓષધીભિઃ પશૂન્ । પશુભિર્યજમાનમ્ । શુક્ર-ન્ત્વા શુક્રાયા-ઞ્જ્યોતિસ્ત્વા જ્યોતિષ્યર્ચિસ્ત્વા ઽર્ચિષીત્યાહ
સર્વત્વાય । પર્યાપ્ત્યા અનન્તરાયાય ॥ 21 ॥
(ઈક્ષત- આહ-શાસ્તે-લોકા - દેવતા - ભવતિ ષટ્ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - આજ્યગ્રહણમ્
દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસન્ન્ ।
સ એતમિન્દ્ર આજ્યસ્યાવકાશ-મપશ્યત્ ।
તેનાવૈક્ષત । તતો દેવા અભવન્ન્ । પરા-ઽસુરાઃ ।
ય એવં-વિઁદ્વાનાજ્ય-મવેક્ષતે ।
ભવત્યાત્મના । પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
યદાજ્યેનાન્યાનિ હવીગ્ષ્ય-ભિઘારયતિ ॥ 22 ॥
અનુવાકં 5 - આજ્યગ્રહણમ્
દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસન્ન્ ।
સ એતમિન્દ્ર આજ્યસ્યાવકાશ-મપશ્યત્ ।
તેનાવૈક્ષત । તતો દેવા અભવન્ન્ । પરા-ઽસુરાઃ ।
ય એવં-વિઁદ્વાનાજ્ય-મવેક્ષતે ।
ભવત્યાત્મના । પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
યદાજ્યેનાન્યાનિ હવીગ્ષ્ય-ભિઘારયતિ ॥ 22 ॥
અથ કેનાજ્યમિતિ । સત્યેનેતિ બ્રૂયાત્ । ચક્ષુર્વૈ સત્યમ્ । સત્યેનૈવૈનદ-ભિઘારયતિ । ઈશ્વરો વા એષો-ઽન્ધો ભવિતોઃ । યશ્ચક્ષુષા ઽઽજ્યમવેક્ષતે । નિમીલ્યાવેક્ષેત । દાધારાત્મઞ્ચક્ષુઃ । અભ્યાજ્ય-ઙ્ઘારયતિ ॥ આજ્ય-ઙ્ગૃહ્ણાતિ ॥ 23 ॥
છન્દાગ્ંસિ વા આજ્યમ્ । છન્દાગ્સ્યેવ પ્રીણાતિ । ચતુર્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । ચતુષ્પાદઃ પશવઃ । પશૂનેવાવરુન્ધે । અષ્ટાવુપભૃતિ ।
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી । ગાયત્રઃ પ્રાણઃ । પ્રાણમેવ પશુષુ દધાતિ ।
ચતુર્ધ્રુવાયામ્ ॥ 24 ॥
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી । ગાયત્રઃ પ્રાણઃ । પ્રાણમેવ પશુષુ દધાતિ ।
ચતુર્ધ્રુવાયામ્ ॥ 24 ॥
ચતુષ્પાદઃ પશવઃ । પશુષ્વે-વોપરિષ્ટાત્-પ્રતિતિષ્ઠતિ । યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂઃ । ભ્રાતૃવ્યદેવત્યોપભૃત્ ।
ચતુર્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણન્ભૂયો ગૃહ્ણીયાત્ । અષ્ટાવુપભૃતિ ગૃહ્ણન્ કનીયઃ ।
યજમાનાયૈવ ભ્રાતૃવ્યમુપસ્તિ-ઙ્કરોતિ ॥
ગૌર્વૈ સ્રુચઃ । ચતુર્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । તસ્માચ્ચતુષ્પદી ॥ 25 ॥
ચતુર્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણન્ભૂયો ગૃહ્ણીયાત્ । અષ્ટાવુપભૃતિ ગૃહ્ણન્ કનીયઃ ।
યજમાનાયૈવ ભ્રાતૃવ્યમુપસ્તિ-ઙ્કરોતિ ॥
ગૌર્વૈ સ્રુચઃ । ચતુર્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । તસ્માચ્ચતુષ્પદી ॥ 25 ॥
અષ્ટાવુપભૃતિ । તસ્માદષ્ટાશફા । ચતુર્ધ્રુવાયામ્ । તસ્માચ્ચતુઃ સ્તના ।
ગામેવ ત-થ્સગ્ગ્સ્કરોતિ । સા-ઽસ્મૈ સગ્ગ્સ્કૃતેષમૂર્જ-ન્દુહે ।
યજ્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । પ્રયાજેભ્યસ્તત્ ।
યદુપભૃતિ । પ્રયાજાનૂયાજેભ્યસ્તત્ । સર્વસ્મૈ વા એત-દ્યજ્ઞાય ગૃહ્યતે ।
યદ્ધ્રુવાયામાજ્યમ્ ॥ 26 ॥
ગામેવ ત-થ્સગ્ગ્સ્કરોતિ । સા-ઽસ્મૈ સગ્ગ્સ્કૃતેષમૂર્જ-ન્દુહે ।
યજ્જુહ્વા-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । પ્રયાજેભ્યસ્તત્ ।
યદુપભૃતિ । પ્રયાજાનૂયાજેભ્યસ્તત્ । સર્વસ્મૈ વા એત-દ્યજ્ઞાય ગૃહ્યતે ।
યદ્ધ્રુવાયામાજ્યમ્ ॥ 26 ॥
(અભિઘારયતિ - ગૃહ્ણાતિ - ધ્રુવાયાં - ચતુષ્પદી - પ્રયાજાનૂયાજેભ્યસ્ત-દ્દ્વે ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - સ્ત્રુખ્સાદનમ્
આપો દેવીરગ્રેપુવો અગ્રેગુવ ઇત્યાહ । રૂપમેવાસામેત-ન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે ।
અગ્ર ઇમં-યઁજ્ઞ-ન્નયતાગ્રે યજ્ઞપતિમિત્યાહ । અગ્ર એવ યજ્ઞ-ન્નયન્તિ । અગ્રે યજ્ઞપતિમ્ ।
યુષ્માનિન્દ્રો-ઽવૃણીત વૃત્રતૂર્યે યૂયમિન્દ્રમવૃણીદ્ધ્વં-વૃઁત્રતૂર્ય ઇત્યાહ ।
વૃત્રગ્ં હ હનિષ્યન્નિન્દ્ર આપો વવ્રે । આપો હેન્દ્રં-વઁવ્રિરે । સજ્ઞાં-મેવાસા-મેત-થ્સામાનં-વ્યાઁચષ્ટે । પ્રોક્ષિતા-સ્સ્થેત્યાહ ॥ 27 ॥
અનુવાકં 6 - સ્ત્રુખ્સાદનમ્
આપો દેવીરગ્રેપુવો અગ્રેગુવ ઇત્યાહ । રૂપમેવાસામેત-ન્મહિમાનં-વ્યાઁચષ્ટે ।
અગ્ર ઇમં-યઁજ્ઞ-ન્નયતાગ્રે યજ્ઞપતિમિત્યાહ । અગ્ર એવ યજ્ઞ-ન્નયન્તિ । અગ્રે યજ્ઞપતિમ્ ।
યુષ્માનિન્દ્રો-ઽવૃણીત વૃત્રતૂર્યે યૂયમિન્દ્રમવૃણીદ્ધ્વં-વૃઁત્રતૂર્ય ઇત્યાહ ।
વૃત્રગ્ં હ હનિષ્યન્નિન્દ્ર આપો વવ્રે । આપો હેન્દ્રં-વઁવ્રિરે । સજ્ઞાં-મેવાસા-મેત-થ્સામાનં-વ્યાઁચષ્ટે । પ્રોક્ષિતા-સ્સ્થેત્યાહ ॥ 27 ॥
તેનાપઃ પ્રોક્ષિતાઃ ॥ અગ્નિ-ર્દેવેભ્યો નિલાયત । કૃષ્ણો રૂપ-ઙ્કૃત્વા । સ વનસ્પતી-ન્પ્રાવિશત્ । કૃષ્ણો-ઽસ્યાખરેષ્ઠો-ઽગ્નયે ત્વા સ્વાહેત્યાહ ।
અગ્નય એવૈન-ઞ્જુષ્ટ-ઙ્કરોતિ । અથો અગ્નેરેવ મેધમવરુન્ધે ॥ વેદિરસિ બર્હિષે ત્વા સ્વાહેત્યાહ । પ્રજા વૈ બર્હિઃ । પૃથિવી વેદિઃ ॥ 28 ॥
અગ્નય એવૈન-ઞ્જુષ્ટ-ઙ્કરોતિ । અથો અગ્નેરેવ મેધમવરુન્ધે ॥ વેદિરસિ બર્હિષે ત્વા સ્વાહેત્યાહ । પ્રજા વૈ બર્હિઃ । પૃથિવી વેદિઃ ॥ 28 ॥
પ્રજા એવ પૃથિવ્યા-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
બર્હિરસિ સ્રુગ્ભ્યસ્ત્વા સ્વાહેત્યાહ ।
પ્રજા વૈ બર્હિઃ । યજમાન-સ્સ્રુચઃ । યજમાનમેવ પ્રજાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥
દિવે ત્વા-ઽન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેતિ બર્હિરાસાદ્ય પ્રોક્ષતિ । એભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ । અથ તતઃ સહ સ્રુચા પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચ-ઙ્ગ્રન્થિ-મ્પ્રત્યુક્ષતિ ।
પ્રજા વૈ બર્હિઃ । યથા સૂત્યૈ કાલ આપઃ
પુરસ્તા-દ્યન્તિ ॥ 29 ॥
બર્હિરસિ સ્રુગ્ભ્યસ્ત્વા સ્વાહેત્યાહ ।
પ્રજા વૈ બર્હિઃ । યજમાન-સ્સ્રુચઃ । યજમાનમેવ પ્રજાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥
દિવે ત્વા-ઽન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેતિ બર્હિરાસાદ્ય પ્રોક્ષતિ । એભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ । અથ તતઃ સહ સ્રુચા પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચ-ઙ્ગ્રન્થિ-મ્પ્રત્યુક્ષતિ ।
પ્રજા વૈ બર્હિઃ । યથા સૂત્યૈ કાલ આપઃ
પુરસ્તા-દ્યન્તિ ॥ 29 ॥
તાદૃગેવ તત્ ॥ સ્વધા પિતૃભ્ય ઇત્યાહ । સ્વધાકારો હિ પિતૃણામ્ । ઊર્ગ્ભવ બર્હિષદ્ભ્ય ઇતિ દક્ષિણાયૈ શ્રોણેરોત્તરસ્યૈ નિનયતિ સન્તત્યૈ ।
માસા વૈ પિતરો બર્હિષદઃ । માસાનેવ પ્રીણાતિ ।
માસા વા ઓષધી-ર્વર્ધયન્તિ । માસાઃ પચન્તિ સમૃદ્ધ્યૈ । અનતિસ્કન્દન્. હ પર્જન્યો વર્ષતિ । યત્રૈતદેવ-ઙ્ક્રિયતે ॥ 30 ॥
માસા વૈ પિતરો બર્હિષદઃ । માસાનેવ પ્રીણાતિ ।
માસા વા ઓષધી-ર્વર્ધયન્તિ । માસાઃ પચન્તિ સમૃદ્ધ્યૈ । અનતિસ્કન્દન્. હ પર્જન્યો વર્ષતિ । યત્રૈતદેવ-ઙ્ક્રિયતે ॥ 30 ॥
ઊર્જા પૃથિવી-ઙ્ગચ્છતેત્યાહ । પૃથિવ્યામેવોર્જ-ન્દધાતિ ।
તસ્મા-ત્પૃથિવ્યા ઊર્જા ભુઞ્જતે । ગ્રન્થિં-વિઁસ્રગ્ંસયતિ । પ્રજનયત્યેવ તત્ । ઊર્ધ્વ-મ્પ્રાઞ્ચમુદ્ગૂઢ-મ્પ્રત્યઞ્ચમાયચ્છતિ ।
તસ્મા-ત્પ્રાચીનગ્ં રેતો ધીયતે । પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે ॥ વિષ્ણો-સ્સ્તૂપો-ઽસીત્યાહ ।
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ ॥ 31 ॥
તસ્મા-ત્પૃથિવ્યા ઊર્જા ભુઞ્જતે । ગ્રન્થિં-વિઁસ્રગ્ંસયતિ । પ્રજનયત્યેવ તત્ । ઊર્ધ્વ-મ્પ્રાઞ્ચમુદ્ગૂઢ-મ્પ્રત્યઞ્ચમાયચ્છતિ ।
તસ્મા-ત્પ્રાચીનગ્ં રેતો ધીયતે । પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે ॥ વિષ્ણો-સ્સ્તૂપો-ઽસીત્યાહ ।
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ ॥ 31 ॥
યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ । પુરસ્તા-ત્પ્રસ્તર-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । મુખ્યમેવૈન-ઙ્કરોતિ । ઇયન્ત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતમ્ ।
ઇયન્ત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । યજ્ઞપરુષા સમ્મિતમ્ ।
ઇયન્ત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ ।
વીર્ય સમ્મિતમ્ ॥ 32 ॥
ઇયન્ત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । યજ્ઞપરુષા સમ્મિતમ્ ।
ઇયન્ત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ ।
વીર્ય સમ્મિતમ્ ॥ 32 ॥
અપરિમિત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ । અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
તસ્મિ-ન્પવિત્રે અપિસૃજતિ । યજમાનો વૈ પ્રસ્તરઃ ।
પ્રાણાપાનૌ પવિત્રે । યજમાન એવ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ ॥ ઊર્ણામ્રદસ-ન્ત્વા સ્તૃણામીત્યાહ । યથાયજુરેવૈ તત્ । સ્વાસસ્થ-ન્દેવેભ્ય ઇત્યાહ । દેવેભ્ય એવૈન-થ્સ્વાસસ્થ-ઙ્કરોતિ ॥ 33 ॥
તસ્મિ-ન્પવિત્રે અપિસૃજતિ । યજમાનો વૈ પ્રસ્તરઃ ।
પ્રાણાપાનૌ પવિત્રે । યજમાન એવ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ ॥ ઊર્ણામ્રદસ-ન્ત્વા સ્તૃણામીત્યાહ । યથાયજુરેવૈ તત્ । સ્વાસસ્થ-ન્દેવેભ્ય ઇત્યાહ । દેવેભ્ય એવૈન-થ્સ્વાસસ્થ-ઙ્કરોતિ ॥ 33 ॥
બર્હિ-સ્સ્તૃણાતિ । પ્રજા વૈ બર્હિઃ । પૃથિવી વેદિઃ । પ્રજા એવ પૃથિવ્યા-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ અનતિદૃષ્ણગ્ગ્ સ્તૃણાતિ । પ્રજયૈવૈન-મ્પશુભિરનતિદૃષ્ણ-ઙ્કરોતિ । ધારય-ન્પ્રસ્તર-મ્પરિધી-ન્પરિ દધાતિ । યજમાનો વૈ પ્રસ્તરઃ ।
યજમાન એવ ત-થ્સ્વય-મ્પરિધી-ન્પરિ દધાતિ ॥
ગન્ધર્વો-ઽસિ વિશ્વાવસુરિત્યાહ ॥ 34 ॥
યજમાન એવ ત-થ્સ્વય-મ્પરિધી-ન્પરિ દધાતિ ॥
ગન્ધર્વો-ઽસિ વિશ્વાવસુરિત્યાહ ॥ 34 ॥
વિશ્વમેવાયુ-ર્યજમાને દધાતિ । ઇન્દ્રસ્ય બાહુરસિ દક્ષિણ ઇત્યાહ । ઇન્દ્રિયમેવ યજમાને દધાતિ । મિત્રાવરુણૌ ત્વોત્તરતઃ પરિધત્તામિત્યાહ ।
પ્રાણાપાનૌ મિત્રાવરુણૌ । પ્રાણાપાના-વેવાસ્મિ-ન્દધાતિ । સૂર્યસ્ત્વા પુરસ્તા-ત્પાત્વિત્યાહ । રક્ષસા-મપહત્યૈ । કસ્યાશ્ચિદભિશસ્ત્યા ઇત્યાહ । અપરિમિતાદેવૈન-મ્પાતિ ॥ 35 ॥
પ્રાણાપાનૌ મિત્રાવરુણૌ । પ્રાણાપાના-વેવાસ્મિ-ન્દધાતિ । સૂર્યસ્ત્વા પુરસ્તા-ત્પાત્વિત્યાહ । રક્ષસા-મપહત્યૈ । કસ્યાશ્ચિદભિશસ્ત્યા ઇત્યાહ । અપરિમિતાદેવૈન-મ્પાતિ ॥ 35 ॥
વીતિહોત્ર-ન્ત્વા કવ ઇત્યાહ । અગ્નિમેવ હોત્રેણ સમર્ધયતિ । દ્યુમન્તગ્ં સમિધીમહીત્યાહ સમિદ્ધ્યૈ । અગ્ને બૃહન્તમદ્ધ્વર ઇત્યાહ વૃદ્ધ્યૈ । વિશો યન્ત્રે સ્થ ઇત્યાહ । વિશાં-યઁત્યૈ ।
ઉદીચીનાગ્રે નિદધાતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
વસૂનાગ્ં રુદ્રાણા-માદિત્યાનાગ્ં સદસિ સીદેત્યાહ । દેવતાનામેવ સદને પ્રસ્તરગ્ં સાદયતિ ॥ જુહૂરસિ ઘૃતાચી નામ્નેત્યાહ ॥ 36 ॥
ઉદીચીનાગ્રે નિદધાતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
વસૂનાગ્ં રુદ્રાણા-માદિત્યાનાગ્ં સદસિ સીદેત્યાહ । દેવતાનામેવ સદને પ્રસ્તરગ્ં સાદયતિ ॥ જુહૂરસિ ઘૃતાચી નામ્નેત્યાહ ॥ 36 ॥
અસૌ વૈ જુહૂઃ । અન્તરિક્ષમુપભૃત્ । પૃથિવી ધ્રુવા । તાસામેતદેવ પ્રિય-ન્નામ । ય-દ્ઘૃતાચીતિ । ય-દ્ઘૃતાચીત્યાહ । પ્રિયેણૈવૈના નામ્ના સાદયતિ ॥
એતા અસદન્-થ્સુકૃતસ્ય લોક ઇત્યાહ ।
સત્યં-વૈઁ સુકૃતસ્ય લોકઃ ।
સત્ય એવૈના-સ્સુકૃતસ્ય લોકે સાદયતિ ।
તા વિષ્ણો પાહીત્યાહ । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ । પાહિ યજ્ઞ-મ્પાહિ યજ્ઞપતિ-મ્પાહિ માં-યઁજ્ઞનિયમિત્યાહ । યજ્ઞાય યજમાનાયાત્મને । તેભ્ય એવાશિષમાશાસ્તે-ઽનાર્ત્યૈ ॥ 37 ॥
એતા અસદન્-થ્સુકૃતસ્ય લોક ઇત્યાહ ।
સત્યં-વૈઁ સુકૃતસ્ય લોકઃ ।
સત્ય એવૈના-સ્સુકૃતસ્ય લોકે સાદયતિ ।
તા વિષ્ણો પાહીત્યાહ । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ । પાહિ યજ્ઞ-મ્પાહિ યજ્ઞપતિ-મ્પાહિ માં-યઁજ્ઞનિયમિત્યાહ । યજ્ઞાય યજમાનાયાત્મને । તેભ્ય એવાશિષમાશાસ્તે-ઽનાર્ત્યૈ ॥ 37 ॥
(સ્થેત્યાહ - પૃથિવી વેદિ--ર્ યન્તિ - ક્રિયતે - વિષ્ણુ--ર્ વીર્યસમ્મિતં - કરો - ત્યાહ - પાતિ - નામ્નેત્યાહ - લોકે સાદયતિ ષટ્ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - આઘારઃ
અગ્નિના વૈ હોત્રા । દેવા અસુરા-નભ્યભવન્ન્ ।
અગ્નયે સમિદ્ધ્યમાનાયા-નુબ્રૂહીત્યાહ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ । એકવિગ્ંશતિ-મિદ્ધ્મદારૂણિ ભવન્તિ । એકવિગ્ંશો વૈ પુરુષઃ ।
પુરુષસ્યાપ્ત્યૈ ।
પઞ્ચદશેદ્ધ્મદારૂણ્ય-ભ્યાદધાતિ ।
પઞ્ચદશ વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ ।
અર્ધમાસશ-સ્સંવઁથ્સર આપ્યતે ।
ત્રીન્-પરિધીન્-પરિ-દધાતિ ॥ 38 ॥
અનુવાકં 7 - આઘારઃ
અગ્નિના વૈ હોત્રા । દેવા અસુરા-નભ્યભવન્ન્ ।
અગ્નયે સમિદ્ધ્યમાનાયા-નુબ્રૂહીત્યાહ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ । એકવિગ્ંશતિ-મિદ્ધ્મદારૂણિ ભવન્તિ । એકવિગ્ંશો વૈ પુરુષઃ ।
પુરુષસ્યાપ્ત્યૈ ।
પઞ્ચદશેદ્ધ્મદારૂણ્ય-ભ્યાદધાતિ ।
પઞ્ચદશ વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ ।
અર્ધમાસશ-સ્સંવઁથ્સર આપ્યતે ।
ત્રીન્-પરિધીન્-પરિ-દધાતિ ॥ 38 ॥
ઊર્ધ્વે સમિધાવાદધાતિ । અનૂયાજેભ્યઃ સમિધમતિશિનષ્ટિ । ષટ્થ્સ-મ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ । ઋતૂનેવ પ્રીણાતિ । વેદેનોપવાજયતિ ।
પ્રાજાપત્યો વૈ વેદઃ । પ્રાજાપત્યઃ પ્રાણઃ । યજમાન આહવનીયઃ । યજમાન એવ પ્રાણ-ન્દધાતિ ॥ 39 ॥
પ્રાજાપત્યો વૈ વેદઃ । પ્રાજાપત્યઃ પ્રાણઃ । યજમાન આહવનીયઃ । યજમાન એવ પ્રાણ-ન્દધાતિ ॥ 39 ॥
ત્રિરુપવાજયતિ । ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ । પ્રાણાનેવાસ્મિ-ન્દધાતિ । વેદેનોપયત્ય સ્રુવેણ પ્રાજાપત્ય-માઘાર-માઘારયતિ । યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ । યજ્ઞમેવ પ્રજાપતિ-મ્મુખત આરભતે ।
અથો પ્રજાપતિ-સ્સર્વા દેવતાઃ । સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ ॥ અગ્નિમગ્ની-ત્ત્રિસ્ત્રિ-સ્સમ્મૃડ્ઢીત્યાહ । ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ ॥ 40 ॥
અથો પ્રજાપતિ-સ્સર્વા દેવતાઃ । સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ ॥ અગ્નિમગ્ની-ત્ત્રિસ્ત્રિ-સ્સમ્મૃડ્ઢીત્યાહ । ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ ॥ 40 ॥
અથો રક્ષસામપહત્યૈ । પરિધીન્-થ્સમ્માર્ષ્ટિ । પુનાત્યેવૈનાન્ । ત્રિસ્ત્રિ-સ્સમ્માર્ષ્ટિ । ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ । અથો મેદ્ધ્યત્વાય । અથો એતે વૈ દેવાશ્વાઃ । દેવાશ્વાનેવ ત-થ્સમ્માર્ષ્ટિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ।
આસીનો-ઽન્ય-માઘાર-માઘારયતિ ॥ 41 ॥
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ।
આસીનો-ઽન્ય-માઘાર-માઘારયતિ ॥ 41 ॥
તિષ્ઠન્નન્યમ્ । યથા-ઽનો વા રથંવાઁ યુઞ્જ્યાત્ ।
એવમેવ તદદ્ધ્વર્યુ-ર્યજ્ઞં-યુઁનક્તિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભ્યૂઢ્યૈ ।
વહન્ત્યેન-ઙ્ગ્રામ્યાઃ પશવઃ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ ભુવનમસિ વિપ્રથસ્વેત્યાહ । યજ્ઞો વૈ ભુવનમ્ । યજ્ઞ એવ યજમાન-મ્પ્રજયા પશુભિઃ પ્રથયતિ । અગ્ને યષ્ટરિદ-ન્નમ ઇત્યાહ ॥ 42 ॥
એવમેવ તદદ્ધ્વર્યુ-ર્યજ્ઞં-યુઁનક્તિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભ્યૂઢ્યૈ ।
વહન્ત્યેન-ઙ્ગ્રામ્યાઃ પશવઃ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ ભુવનમસિ વિપ્રથસ્વેત્યાહ । યજ્ઞો વૈ ભુવનમ્ । યજ્ઞ એવ યજમાન-મ્પ્રજયા પશુભિઃ પ્રથયતિ । અગ્ને યષ્ટરિદ-ન્નમ ઇત્યાહ ॥ 42 ॥
અગ્નિર્વૈ દેવાનાં-યઁષ્ટા । ય એવ દેવાનાં-યઁષ્ટા । તસ્મા એવ નમસ્કરોતિ ॥
જુહ્વેહ્યગ્નિસ્ત્વા હ્વયતિ દેવયજ્યાયા ઉપભૃદેહિ દેવસ્ત્વા સવિતા હ્વયતિ દેવયજ્યાયા ઇત્યાહ ।
આગ્નેયી વૈ જુહૂઃ । સાવિત્ર્યુપભૃત્ । તાભ્યામેવૈને પ્રસૂત આદત્તે ॥ અગ્નાવિષ્ણૂ મા વામવક્રમિષમિત્યાહ ।
અગ્નિઃ પુરસ્તાત્ । વિષ્ણુર્યજ્ઞઃ પશ્ચાત્ ॥ 43 ॥
જુહ્વેહ્યગ્નિસ્ત્વા હ્વયતિ દેવયજ્યાયા ઉપભૃદેહિ દેવસ્ત્વા સવિતા હ્વયતિ દેવયજ્યાયા ઇત્યાહ ।
આગ્નેયી વૈ જુહૂઃ । સાવિત્ર્યુપભૃત્ । તાભ્યામેવૈને પ્રસૂત આદત્તે ॥ અગ્નાવિષ્ણૂ મા વામવક્રમિષમિત્યાહ ।
અગ્નિઃ પુરસ્તાત્ । વિષ્ણુર્યજ્ઞઃ પશ્ચાત્ ॥ 43 ॥
તાભ્યામેવ પ્રતિ પ્રોચ્યાત્યાક્રામતિ ।
વિજિહાથા-મ્મા મા સન્તાપ્તમિત્યાહાહિગ્ંસાયૈ ।
લોક-મ્મે લોકકૃતૌ કૃણુતમિત્યાહ ।
આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ વિષ્ણો-સ્સ્થાનમસીત્યાહ । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । એત-ત્ખલુ વૈ દેવાના-મપરાજિત-માયતનમ્ । ય-દ્યજ્ઞઃ ।
દેવાનામેવાપરાજિત આયતને તિષ્ઠતિ ॥
ઇત ઇન્દ્રો અકૃણો-દ્વીર્યાણીત્યાહ ॥ 44 ॥
વિજિહાથા-મ્મા મા સન્તાપ્તમિત્યાહાહિગ્ંસાયૈ ।
લોક-મ્મે લોકકૃતૌ કૃણુતમિત્યાહ ।
આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ વિષ્ણો-સ્સ્થાનમસીત્યાહ । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । એત-ત્ખલુ વૈ દેવાના-મપરાજિત-માયતનમ્ । ય-દ્યજ્ઞઃ ।
દેવાનામેવાપરાજિત આયતને તિષ્ઠતિ ॥
ઇત ઇન્દ્રો અકૃણો-દ્વીર્યાણીત્યાહ ॥ 44 ॥
ઇન્દ્રિયમેવ યજમાને દધાતિ ।
સમારભ્યોર્ધ્વો અદ્ધ્વરો દિવિસ્પૃશમિત્યાહ વૃદ્ધ્યૈ । આઘાર-માઘાર્યમાણમનુ સમારભ્ય । એતસ્મિન્ કાલે દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । સાક્ષાદેવ યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । અથો સમૃદ્ધેનૈવ યજ્ઞેન યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ ।
અહ્રુતો યજ્ઞો યજ્ઞપતેરિત્યાહાનાર્ત્યૈ ।
ઇન્દ્રાવાન્-થ્સ્વાહેત્યાહ । ઇન્દ્રિયમેવ યજમાને દધાતિ । બૃહદ્ભા ઇત્યાહ ॥ 45 ॥
સમારભ્યોર્ધ્વો અદ્ધ્વરો દિવિસ્પૃશમિત્યાહ વૃદ્ધ્યૈ । આઘાર-માઘાર્યમાણમનુ સમારભ્ય । એતસ્મિન્ કાલે દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । સાક્ષાદેવ યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । અથો સમૃદ્ધેનૈવ યજ્ઞેન યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ ।
અહ્રુતો યજ્ઞો યજ્ઞપતેરિત્યાહાનાર્ત્યૈ ।
ઇન્દ્રાવાન્-થ્સ્વાહેત્યાહ । ઇન્દ્રિયમેવ યજમાને દધાતિ । બૃહદ્ભા ઇત્યાહ ॥ 45 ॥
સુવર્ગો વૈ લોકો બૃહદ્ભાઃ । સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥ યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂઃ । ભ્રાતૃવ્યદેવત્યોપભૃત્ । પ્રાણ આઘારઃ ।
ય-થ્સગ્ગ્સ્પર્શયેત્ । ભ્રાતૃવ્યે-ઽસ્ય પ્રાણ-ન્દદ્ધ્યાત્ । અસગ્ગ્સ્પર્શયન્નત્યાક્રામતિ । યજમાન એવ પ્રાણ-ન્દધાતિ । પાહિમા-ઽગ્ને દુશ્ચરિતાદા મા સુચરિતે ભજેત્યાહ ॥ 46 ॥
ય-થ્સગ્ગ્સ્પર્શયેત્ । ભ્રાતૃવ્યે-ઽસ્ય પ્રાણ-ન્દદ્ધ્યાત્ । અસગ્ગ્સ્પર્શયન્નત્યાક્રામતિ । યજમાન એવ પ્રાણ-ન્દધાતિ । પાહિમા-ઽગ્ને દુશ્ચરિતાદા મા સુચરિતે ભજેત્યાહ ॥ 46 ॥
અગ્નિર્વાવ પવિત્રમ્ । વૃજિનમનૃત-ન્દુશ્ચરિતમ્ ।
ઋજુકર્મગ્ં સત્યગ્ં સુચરિતમ્ ।
અગ્નિરેવૈનં-વૃઁજિનાદ-નૃતા-દ્દુશ્ચરિતાત્પાતિ ।
ઋજુકર્મે સત્યે સુચરિતે ભજતિ । તસ્માદેવમાશાસ્તે । આત્મનો ગોપીથાય ॥ શિરો વા એત-દ્યજ્ઞસ્ય । યદાઘારઃ । આત્મા ધ્રુવા ॥ 47 ॥
ઋજુકર્મગ્ં સત્યગ્ં સુચરિતમ્ ।
અગ્નિરેવૈનં-વૃઁજિનાદ-નૃતા-દ્દુશ્ચરિતાત્પાતિ ।
ઋજુકર્મે સત્યે સુચરિતે ભજતિ । તસ્માદેવમાશાસ્તે । આત્મનો ગોપીથાય ॥ શિરો વા એત-દ્યજ્ઞસ્ય । યદાઘારઃ । આત્મા ધ્રુવા ॥ 47 ॥
આઘાર-માઘાર્ય ધ્રુવાગ્ં સમનક્તિ ।
આત્મન્નેવ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિદધાતિ ।
દ્વિ-સ્સમનક્તિ । દ્વૌ હિ પ્રાણાપાનૌ । તદાહુઃ ।
ત્રિરેવ સમઞ્જ્યાત્ । ત્રિધાતુ હિ શિર ઇતિ । શિર ઇવૈત-દ્યજ્ઞસ્ય । અથો ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ ।
પ્રાણાનેવાસ્મિ-ન્દધાતિ ॥
મખસ્ય શિરો-ઽસિ સઞ્જ્યોતિષા જ્યોતિરઙ્ક્તામિત્યાહ ।
જ્યોતિરેવાસ્મા ઉપરિષ્ટા-દ્દધાતિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ॥ 48 ॥
આત્મન્નેવ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિદધાતિ ।
દ્વિ-સ્સમનક્તિ । દ્વૌ હિ પ્રાણાપાનૌ । તદાહુઃ ।
ત્રિરેવ સમઞ્જ્યાત્ । ત્રિધાતુ હિ શિર ઇતિ । શિર ઇવૈત-દ્યજ્ઞસ્ય । અથો ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ ।
પ્રાણાનેવાસ્મિ-ન્દધાતિ ॥
મખસ્ય શિરો-ઽસિ સઞ્જ્યોતિષા જ્યોતિરઙ્ક્તામિત્યાહ ।
જ્યોતિરેવાસ્મા ઉપરિષ્ટા-દ્દધાતિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ॥ 48 ॥
(પરિદધાતિ - પ્રાણ-ન્દધાતિ - હિ યજ્ઞો - ઘારયતિ - નમ ઇત્યાહ - પશ્ચા-દ્- વીર્યાણીત્યાહ - ભા ઇત્યાહ - ભજેત્યાહ - ધ્રુ - વૈવાસ્મિ-ન્દધાતિ ત્રીણિ ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - ઇડાભક્ષણમ્
ધિષ્ણિયા વા એતે ન્યુપ્યન્તે । યદ્બ્રહ્મા । યદ્ધોતા । યદદ્ધ્વર્યુઃ । યદગ્નીત્ । ય-દ્યજમાનઃ । તાન્. યદન્તરેયાત્ । યજમાનસ્ય પ્રાણાન્-થ્સઙ્કર્ષેત્ । પ્રમાયુક-સ્સ્યાત્ । પુરોડાશમપગૃહ્ય સઞ્ચરત્યદ્ધ્વર્યુઃ ॥ 49 ॥
અનુવાકં 8 - ઇડાભક્ષણમ્
ધિષ્ણિયા વા એતે ન્યુપ્યન્તે । યદ્બ્રહ્મા । યદ્ધોતા । યદદ્ધ્વર્યુઃ । યદગ્નીત્ । ય-દ્યજમાનઃ । તાન્. યદન્તરેયાત્ । યજમાનસ્ય પ્રાણાન્-થ્સઙ્કર્ષેત્ । પ્રમાયુક-સ્સ્યાત્ । પુરોડાશમપગૃહ્ય સઞ્ચરત્યદ્ધ્વર્યુઃ ॥ 49 ॥
યજમાનાયૈવ તલ્લોકગ્ં શિગ્ંષતિ ।
નાસ્ય પ્રાણાન્-થ્સઙ્કર્ષતિ । ન પ્રમાયુકો ભવતિ । પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઙ્ઙાસીનઃ । ઇડાયા ઇડામાદધાતિ ।
હસ્ત્યાગ્ં હોત્રે । પશવો વા ઇડા । પશવઃ પુરુષઃ । પશુષ્વેવ પશૂ-ન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ । ઇડાયૈ વા એષા પ્રજાતિઃ ॥ 50 ॥
નાસ્ય પ્રાણાન્-થ્સઙ્કર્ષતિ । ન પ્રમાયુકો ભવતિ । પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઙ્ઙાસીનઃ । ઇડાયા ઇડામાદધાતિ ।
હસ્ત્યાગ્ં હોત્રે । પશવો વા ઇડા । પશવઃ પુરુષઃ । પશુષ્વેવ પશૂ-ન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ । ઇડાયૈ વા એષા પ્રજાતિઃ ॥ 50 ॥
તા-મ્પ્રજાતિં-યઁજમાનો-ઽનુ પ્રજાયતે । દ્વિરઙ્ગુલાવનક્તિ પર્વણોઃ ।
દ્વિપા-દ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । સકૃદુપસ્તૃણાતિ । દ્વિરાદધાતિ । સકૃદભિઘારયતિ । ચતુ-સ્સમ્પદ્યતે । ચત્વારિ વૈ પશોઃ પ્રતિષ્ઠાનાનિ ।
યાવાનેવ પશુઃ । તમુપહ્વયતે ॥ 51 ॥
દ્વિપા-દ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । સકૃદુપસ્તૃણાતિ । દ્વિરાદધાતિ । સકૃદભિઘારયતિ । ચતુ-સ્સમ્પદ્યતે । ચત્વારિ વૈ પશોઃ પ્રતિષ્ઠાનાનિ ।
યાવાનેવ પશુઃ । તમુપહ્વયતે ॥ 51 ॥
મુખમિવ પ્રત્યુપહ્વયેત । સમુઙ્ખાનેવ પશૂનુપહ્વયતે । પશવો વા ઇડા ।
તસ્મા-થ્સા-ઽન્વારભ્યા । અદ્ધ્વર્યુણા ચ યજમાનેન ચ । ઉપહૂતઃ પશુમાનસાનીત્યાહ ।
ઉપ હ્યેનૌ હ્વયતે હોતા । ઇડાયૈ દેવતાના-મુપહવે । ઉપહૂતઃ પશુમા-ન્ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ 52 ॥
તસ્મા-થ્સા-ઽન્વારભ્યા । અદ્ધ્વર્યુણા ચ યજમાનેન ચ । ઉપહૂતઃ પશુમાનસાનીત્યાહ ।
ઉપ હ્યેનૌ હ્વયતે હોતા । ઇડાયૈ દેવતાના-મુપહવે । ઉપહૂતઃ પશુમા-ન્ભવતિ ।
ય એવં-વેઁદ ॥ 52 ॥
યાં-વૈઁ હસ્ત્યામિડામાદધાતિ । વાચ-સ્સા ભાગધેયમ્ । યામુપહ્વયતે । પ્રાણાનાગ્ં સા । વાચ-ઞ્ચૈવ પ્રાણાગ્શ્ચાવરુન્ધે ॥
અથ વા એતર્હ્યુપહૂતાયામિડાયામ્ ।
પુરોડાશસ્યૈવ બર્હિષદો મીમાગ્ંસા । યજમાન-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । હવિર્નો નિર્વપેતિ । નાહમભાગો નિર્વફ્સ્યામીત્યબ્રવીત્ ॥ 53 ॥
અથ વા એતર્હ્યુપહૂતાયામિડાયામ્ ।
પુરોડાશસ્યૈવ બર્હિષદો મીમાગ્ંસા । યજમાન-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । હવિર્નો નિર્વપેતિ । નાહમભાગો નિર્વફ્સ્યામીત્યબ્રવીત્ ॥ 53 ॥
ન મયા-ઽભાગયા ઽનુવક્ષ્યથેતિ વાગબ્રવીત્ ।
નાહમભાગા પુરો-ઽનુવાક્યા ભવિષ્યામીતિ પુરો-ઽનુવાક્યા । નાહમભાગા યાજ્યા ભવિષ્યામીતિ
યાજ્યા । ન મયા-ઽભાગેન વષટ્કરિષ્યથેતિ વષટ્કારઃ । ય-દ્યજમાનભાગ-ન્નિધાય પુરોડાશ-મ્બર્હિષદ-ઙ્કરોતિ ।
તાનેવ ત-દ્ભાગિનઃ કરોતિ । ચતુર્ધા કરોતિ । ચતસ્રો દિશઃ । દિક્ષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ । બર્હિષદ-ઙ્કરોતિ ॥ 54 ॥
નાહમભાગા પુરો-ઽનુવાક્યા ભવિષ્યામીતિ પુરો-ઽનુવાક્યા । નાહમભાગા યાજ્યા ભવિષ્યામીતિ
યાજ્યા । ન મયા-ઽભાગેન વષટ્કરિષ્યથેતિ વષટ્કારઃ । ય-દ્યજમાનભાગ-ન્નિધાય પુરોડાશ-મ્બર્હિષદ-ઙ્કરોતિ ।
તાનેવ ત-દ્ભાગિનઃ કરોતિ । ચતુર્ધા કરોતિ । ચતસ્રો દિશઃ । દિક્ષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ । બર્હિષદ-ઙ્કરોતિ ॥ 54 ॥
યજમાનો વૈ પુરોડાશઃ । પ્રજા બર્હિઃ ।
યજમાનમેવ પ્રજાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
તસ્માદસ્થ્ના-ઽન્યાઃ પ્રજાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । માગ્ંસેનાન્યાઃ । અથો ખલ્વાહુઃ । દક્ષિણા વા એતા હવિ-ર્યજ્ઞસ્યાન્તર્વેદ્યવરુદ્ધ્યન્તે ।
ય-ત્પુરોડાશ-મ્બર્હિષદ-ઙ્કરોતીતિ । ચતુર્ધા કરોતિ । ચત્વારો હ્યેતે હવિ-ર્યજ્ઞસ્યર્ત્વિજઃ ॥ 55 ॥
યજમાનમેવ પ્રજાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
તસ્માદસ્થ્ના-ઽન્યાઃ પ્રજાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । માગ્ંસેનાન્યાઃ । અથો ખલ્વાહુઃ । દક્ષિણા વા એતા હવિ-ર્યજ્ઞસ્યાન્તર્વેદ્યવરુદ્ધ્યન્તે ।
ય-ત્પુરોડાશ-મ્બર્હિષદ-ઙ્કરોતીતિ । ચતુર્ધા કરોતિ । ચત્વારો હ્યેતે હવિ-ર્યજ્ઞસ્યર્ત્વિજઃ ॥ 55 ॥
બ્રહ્મા હોતા-ઽદ્ધ્વર્યુરગ્નીત્ । તમભિમૃશેત્ । ઇદ-મ્બ્રહ્મણઃ । ઇદગ્ં હોતુઃ । ઇદમદ્ધ્વર્યોઃ । ઇદમગ્નીધ ઇતિ । યથૈવાદ-સ્સૌમ્યે-ઽદ્ધ્વરે ।
આદેશમૃત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણા નીયન્તે । તાદૃગેવ તત્ । અગ્નીધે પ્રથમાયાદધાતિ ॥ 56 ॥
આદેશમૃત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણા નીયન્તે । તાદૃગેવ તત્ । અગ્નીધે પ્રથમાયાદધાતિ ॥ 56 ॥
અગ્નિમુખા હ્યૃદ્ધિઃ । અગ્નિમુખામેવર્ધિં-યઁજમાન ઋદ્ધ્નોતિ ॥ સકૃદુપસ્તીર્ય દ્વિરાદધત્ । ઉપસ્તીર્ય દ્વિરભિઘારયતિ ।
ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ । ઋતૂનેવ પ્રીણાતિ । વેદેન બ્રહ્મણે બ્રહ્મભાગ-મ્પરિહરતિ । પ્રાજાપત્યો વૈ વેદઃ । પ્રાજાપત્યો બ્રહ્મા ॥ 57 ॥
ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ । ઋતૂનેવ પ્રીણાતિ । વેદેન બ્રહ્મણે બ્રહ્મભાગ-મ્પરિહરતિ । પ્રાજાપત્યો વૈ વેદઃ । પ્રાજાપત્યો બ્રહ્મા ॥ 57 ॥
સવિતા યજ્ઞસ્ય પ્રસૂત્યૈ । અથ કામમન્યેન । તતો હોત્રે । મદ્ધ્યં-વાઁ એત-દ્યજ્ઞસ્ય । યદ્ધોતા । મદ્ધ્યત એવ યજ્ઞ-મ્પ્રીણાતિ ।
અથાદ્ધ્વર્યવે । પ્રતિષ્ઠા વા એષા યજ્ઞસ્ય । યદદ્ધ્વર્યુઃ ।
તસ્માદ્ધવિ-ર્યજ્ઞસ્યૈતામેવાવૃતમનુ ॥ 58 ॥
અથાદ્ધ્વર્યવે । પ્રતિષ્ઠા વા એષા યજ્ઞસ્ય । યદદ્ધ્વર્યુઃ ।
તસ્માદ્ધવિ-ર્યજ્ઞસ્યૈતામેવાવૃતમનુ ॥ 58 ॥
અન્યા દક્ષિણા નીયન્તે । યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અગ્નિમગ્ની-થ્સકૃ-થ્સકૃ-થ્સમ્મૃડ્ઢીત્યાહ ।
પરાંઇવ હ્યેતર્હિ યજ્ઞઃ ॥ ઇષિતા દૈવ્યા હોતાર ઇત્યાહ । ઇષિતગ્ં હિ કર્મ ક્રિયતે ।
ભદ્રવાચ્યાય પ્રેષિતો માનુષ-સ્સૂક્તવાકાય સૂક્તા બ્રૂહીત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ।
સ્વગા દૈવ્યા હોતૃભ્ય ઇત્યાહ । યજ્ઞમેવ તથ્સ્વગા કરોતિ । સ્વસ્તિ-ર્માનુષેભ્ય ઇત્યાહ ।
આશિષમેવૈતામાશાસ્તે । શંયોઁ-ર્બ્રૂહીત્યાહ ।
શંયુઁમેવ બાર્હસ્પત્ય-મ્ભાગધેયેન સમર્ધયતિ ॥ 59 ॥
અગ્નિમગ્ની-થ્સકૃ-થ્સકૃ-થ્સમ્મૃડ્ઢીત્યાહ ।
પરાંઇવ હ્યેતર્હિ યજ્ઞઃ ॥ ઇષિતા દૈવ્યા હોતાર ઇત્યાહ । ઇષિતગ્ં હિ કર્મ ક્રિયતે ।
ભદ્રવાચ્યાય પ્રેષિતો માનુષ-સ્સૂક્તવાકાય સૂક્તા બ્રૂહીત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ।
સ્વગા દૈવ્યા હોતૃભ્ય ઇત્યાહ । યજ્ઞમેવ તથ્સ્વગા કરોતિ । સ્વસ્તિ-ર્માનુષેભ્ય ઇત્યાહ ।
આશિષમેવૈતામાશાસ્તે । શંયોઁ-ર્બ્રૂહીત્યાહ ।
શંયુઁમેવ બાર્હસ્પત્ય-મ્ભાગધેયેન સમર્ધયતિ ॥ 59 ॥
(ચરત્યદ્ધ્વર્યુઃ - પ્રજાતિ--ર્ હ્વયતે - વેદા - બ્રવી-દ્- બર્હિષદ-ઙ્કરો-ત્યૃત્વિજો-દધાતિ-બ્રહ્મા-ઽનુ-કરોતિ ચત્વારિ ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - પ્રસ્તરપ્રહારાદિકમ્
અથ સ્રુચાવનુષ્ટુગ્ભ્યાં-વાઁજવતીભ્યાં-વ્યૂઁહતિ । પ્રતિષ્ઠા વા અનુષ્ટુક્ । અન્નં-વાઁજઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । પ્રાચી-ઞ્જુહૂમૂહતિ । જાતાનેવ ભ્રાતૃવ્યા-ન્પ્રણુદતે । પ્રતીચીમુપભૃતમ્ ।
જનિષ્યમાણાનેવ પ્રતિનુદતે ।
સ વિષૂચ એવાપોહ્ય સપત્નાન્. યજમાનઃ ।
અસ્મિન્ ઁલોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 60 ॥
અનુવાકં 9 - પ્રસ્તરપ્રહારાદિકમ્
અથ સ્રુચાવનુષ્ટુગ્ભ્યાં-વાઁજવતીભ્યાં-વ્યૂઁહતિ । પ્રતિષ્ઠા વા અનુષ્ટુક્ । અન્નં-વાઁજઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । પ્રાચી-ઞ્જુહૂમૂહતિ । જાતાનેવ ભ્રાતૃવ્યા-ન્પ્રણુદતે । પ્રતીચીમુપભૃતમ્ ।
જનિષ્યમાણાનેવ પ્રતિનુદતે ।
સ વિષૂચ એવાપોહ્ય સપત્નાન્. યજમાનઃ ।
અસ્મિન્ ઁલોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 60 ॥
દ્વાભ્યામ્ । દ્વિપ્રતિષ્ઠો હિ ॥ વસુભ્યસ્ત્વા રુદ્રેભ્યસ્ત્વા-ઽઽદિત્યેભ્યસ્ત્વેત્યાહ ।
યથાયજુરેવૈ તત્ । સ્રુક્ષુ પ્રસ્તરમનક્તિ ।
ઇમે વૈ લોકા-સ્સ્રુચઃ । યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ । યજમાનમેવ તેજસા-ઽનક્તિ । ત્રેધા-ઽનક્તિ ।
ત્રય ઇમે લોકાઃ ॥ 61 ॥
યથાયજુરેવૈ તત્ । સ્રુક્ષુ પ્રસ્તરમનક્તિ ।
ઇમે વૈ લોકા-સ્સ્રુચઃ । યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ । યજમાનમેવ તેજસા-ઽનક્તિ । ત્રેધા-ઽનક્તિ ।
ત્રય ઇમે લોકાઃ ॥ 61 ॥
એભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યો-ઽનક્તિ ।
અભિપૂર્વમનક્તિ । અભિપૂર્વમેવ યજમાન-ન્તેજસા-ઽનક્તિ ॥ અક્તગ્ં રિહાણા ઇત્યાહ ।
તેજો વા આજ્યમ્ । યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ ।
યજમાનમેવ તેજસા-ઽનક્તિ । વિયન્તુ વય ઇત્યાહ । વય એવૈન-ઙ્કૃત્વા ।
સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ ॥ 62 ॥
અભિપૂર્વમનક્તિ । અભિપૂર્વમેવ યજમાન-ન્તેજસા-ઽનક્તિ ॥ અક્તગ્ં રિહાણા ઇત્યાહ ।
તેજો વા આજ્યમ્ । યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ ।
યજમાનમેવ તેજસા-ઽનક્તિ । વિયન્તુ વય ઇત્યાહ । વય એવૈન-ઙ્કૃત્વા ।
સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ ॥ 62 ॥
પ્રજાં-યોઁનિ-મ્મા નિર્મૃક્ષમિત્યાહ । પ્રજાયૈ ગોપીથાય ॥ આપ્યાયન્તામાપ ઓષધય ઇત્યાહ । આપ એવૌષધીરાપ્યાયયતિ । મરુતા-મ્પૃષતય-સ્સ્થેત્યાહ । મરુતો વૈ વૃષ્ટ્યા ઈશતે ।
વૃષ્ટિમેવાવરુન્ધે । દિવ-ઙ્ગચ્છ તતો નો વૃષ્ટિમેરયેત્યાહ । વૃષ્ટિર્વૈ દ્યૌઃ । વૃષ્ટિમેવાવરુન્ધે ॥ 63 ॥
વૃષ્ટિમેવાવરુન્ધે । દિવ-ઙ્ગચ્છ તતો નો વૃષ્ટિમેરયેત્યાહ । વૃષ્ટિર્વૈ દ્યૌઃ । વૃષ્ટિમેવાવરુન્ધે ॥ 63 ॥
યાવદ્વા અદ્ધ્વર્યુઃ પ્રસ્તર-મ્પ્રહરતિ । તાવદસ્યાયુર્મીયતે । આયુષ્પા અગ્ને-ઽસ્યાયુર્મે પાહીત્યાહ । આયુરેવાત્મન્-ધત્તે ।
યાવદ્વા અદ્ધ્વર્યુઃ પ્રસ્તર-મ્પ્રહરતિ । તાવદસ્ય ચક્ષુર્મીયતે । ચક્ષુષ્પા અગ્ને-ઽસિ ચક્ષુર્મે પાહીત્યાહ । ચક્ષુરેવાત્મન્-ધત્તે ॥
ધ્રુવા-ઽસીત્યાહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
ય-મ્પરિધિ-મ્પર્યધત્થા ઇત્યાહ ॥ 64 ॥
યાવદ્વા અદ્ધ્વર્યુઃ પ્રસ્તર-મ્પ્રહરતિ । તાવદસ્ય ચક્ષુર્મીયતે । ચક્ષુષ્પા અગ્ને-ઽસિ ચક્ષુર્મે પાહીત્યાહ । ચક્ષુરેવાત્મન્-ધત્તે ॥
ધ્રુવા-ઽસીત્યાહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
ય-મ્પરિધિ-મ્પર્યધત્થા ઇત્યાહ ॥ 64 ॥
યથાયજુરેવૈતત્ । અગ્ને દેવ પણિભિ-ર્વીયમાણ ઇત્યાહ । અગ્નય એવૈન-ઞ્જુષ્ટ-ઙ્કરોતિ ।
ત-ન્ત એતમનુ જોષ-મ્ભરામીત્યાહ ।
સજાતાનેવાસ્મા અનુકાન્કરોતિ ।
નેદેષ ત્વદપચેતયાતા ઇત્યાહાનુખ્યાત્યૈ ॥ યજ્ઞસ્ય પાથ ઉપ સમિતમિત્યાહ ।
ભૂમાનમેવોપૈતિ । પરિધીન્-પ્રહરતિ ।
યજ્ઞસ્ય સમિષ્ટ્યૈ ॥ 65 ॥
ત-ન્ત એતમનુ જોષ-મ્ભરામીત્યાહ ।
સજાતાનેવાસ્મા અનુકાન્કરોતિ ।
નેદેષ ત્વદપચેતયાતા ઇત્યાહાનુખ્યાત્યૈ ॥ યજ્ઞસ્ય પાથ ઉપ સમિતમિત્યાહ ।
ભૂમાનમેવોપૈતિ । પરિધીન્-પ્રહરતિ ।
યજ્ઞસ્ય સમિષ્ટ્યૈ ॥ 65 ॥
સ્રુચૌ સ-મ્પ્રસ્રાવયતિ । યદેવ તત્ર ક્રૂરમ્ ।
તત્-તેન શમયતિ । જુહ્વામુપભૃતમ્ । યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂઃ ।
ભ્રાતૃવ્યદેવત્યોપભૃત્ ।
યજમાનાયૈવ ભ્રાતૃવ્યમુપસ્તિ-ઙ્કરોતિ ॥
સગ્ગ્સ્રાવભાગા-સ્સ્થેત્યાહ ।
વસવો વૈ રુદ્રા આદિત્યા-સ્સગ્ગ્સ્રાવભાગાઃ ।
તેષા-ન્ત-દ્ભાગધેયમ્ ॥ 66 ॥
તત્-તેન શમયતિ । જુહ્વામુપભૃતમ્ । યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂઃ ।
ભ્રાતૃવ્યદેવત્યોપભૃત્ ।
યજમાનાયૈવ ભ્રાતૃવ્યમુપસ્તિ-ઙ્કરોતિ ॥
સગ્ગ્સ્રાવભાગા-સ્સ્થેત્યાહ ।
વસવો વૈ રુદ્રા આદિત્યા-સ્સગ્ગ્સ્રાવભાગાઃ ।
તેષા-ન્ત-દ્ભાગધેયમ્ ॥ 66 ॥
તાનેવ તેન પ્રીણાતિ । વૈશ્વદેવ્યર્ચા । એતે હિ વિશ્વે દેવાઃ । ત્રિષ્ટુગ્-ભવતિ । ઇન્દ્રિયં-વૈઁ ત્રિષ્ટુક્ । ઇન્દ્રિયમેવ યજમાને દધાતિ ॥ અગ્નેર્વામપન્નગૃહસ્ય સદસિ સાદયામીત્યાહ ।
ઇયં-વાઁ અગ્નિરપન્નગૃહઃ । અસ્યા એવૈને સદને સાદયતિ । સુમ્નાય સુમ્નિની સુમ્ને મા ધત્તમિત્યાહ ॥ 67 ॥
ઇયં-વાઁ અગ્નિરપન્નગૃહઃ । અસ્યા એવૈને સદને સાદયતિ । સુમ્નાય સુમ્નિની સુમ્ને મા ધત્તમિત્યાહ ॥ 67 ॥
પ્રજા વૈ પશવઃ સુમ્નમ્ । પ્રજામેવ પશૂનાત્મન્ધત્તે । ધુરિ ધુર્યૌ પાતમિત્યાહ । જાયાપત્યો-ર્ગોપીથાય ॥ અગ્ને-ઽદબ્ધાયો-ઽશીતતનો ઇત્યાહ । યથાયજુરેવૈતત્ । પાહિ મા-ઽદ્ય દિવઃ પાહિ પ્રસિત્યૈ પાહિ દુરિષ્ટ્યૈ પાહિ દુરદ્મન્યૈ પાહિ દુશ્ચરિતાદિત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ।
અવિષ-ન્નઃ પિતુ-ઙ્કૃણુ સુષદા યોનિગ્ગ્ સ્વાહેતીદ્ધ્મ-સંવૃઁશ્ચનાન્યન્વાહાર્યપચને ઽભ્યાધાય ફલીકરણહોમ-ઞ્જુહોતિ ।
અતિરિક્તાનિ વા ઇદ્ધ્મ સંવૃઁશ્ચનાનિ ॥ 68 ॥
અવિષ-ન્નઃ પિતુ-ઙ્કૃણુ સુષદા યોનિગ્ગ્ સ્વાહેતીદ્ધ્મ-સંવૃઁશ્ચનાન્યન્વાહાર્યપચને ઽભ્યાધાય ફલીકરણહોમ-ઞ્જુહોતિ ।
અતિરિક્તાનિ વા ઇદ્ધ્મ સંવૃઁશ્ચનાનિ ॥ 68 ॥
અતિરિક્તાઃ ફલીકરણાઃ । અતિરિક્તમાજ્યોચ્છેષણમ્ ।
અતિરિક્ત એવાતિરિક્ત-ન્દધાતિ । અથો અતિરિક્તે-નૈવાતિરિક્ત-માપ્ત્વા-ઽવરુન્ધે ॥ વેદિ-ર્દેવેભ્યો નિલાયત । તાં-વેઁદેનાન્વવિન્દન્ન્ । વેદેન વેદિં-વિઁવિદુઃ પૃથિવીમ્ । સા પપ્રથે પૃથિવી પાર્થિવાનિ ।
ગર્ભ-મ્બિભર્તિ ભુવનેષ્વન્તઃ ।
તતો યજ્ઞો જાયતે વિશ્વદાનિરિતિ પુરસ્તા-થ્સ્તમ્બયજુષો વેદેન વેદિગ્ં સમ્માષ્ટ્ર્યનુવિત્ત્યૈ ॥ 69 ॥
અતિરિક્ત એવાતિરિક્ત-ન્દધાતિ । અથો અતિરિક્તે-નૈવાતિરિક્ત-માપ્ત્વા-ઽવરુન્ધે ॥ વેદિ-ર્દેવેભ્યો નિલાયત । તાં-વેઁદેનાન્વવિન્દન્ન્ । વેદેન વેદિં-વિઁવિદુઃ પૃથિવીમ્ । સા પપ્રથે પૃથિવી પાર્થિવાનિ ।
ગર્ભ-મ્બિભર્તિ ભુવનેષ્વન્તઃ ।
તતો યજ્ઞો જાયતે વિશ્વદાનિરિતિ પુરસ્તા-થ્સ્તમ્બયજુષો વેદેન વેદિગ્ં સમ્માષ્ટ્ર્યનુવિત્ત્યૈ ॥ 69 ॥
અથો ય-દ્વેદશ્ચ વેદિશ્ચ ભવતઃ । મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ । પ્રજાપતેર્વા એતાનિ શ્મશ્રૂણિ । ય-દ્વેદઃ । પત્નિયા ઉપસ્થ આસ્યતિ ।
મિથુનમેવ કરોતિ । વિન્દતે પ્રજામ્ ।
વેદગ્ં હોતા-ઽઽહવનીયા-થ્સ્તૃણન્નેતિ ।
યજ્ઞમેવ ત-થ્સન્તનોત્યોત્તરસ્મા-દર્ધમાસાત્ ।
તગ્ં સન્તતમુત્તરે-ઽર્ધમાસ આલભતે ॥ 70 ॥
મિથુનમેવ કરોતિ । વિન્દતે પ્રજામ્ ।
વેદગ્ં હોતા-ઽઽહવનીયા-થ્સ્તૃણન્નેતિ ।
યજ્ઞમેવ ત-થ્સન્તનોત્યોત્તરસ્મા-દર્ધમાસાત્ ।
તગ્ં સન્તતમુત્તરે-ઽર્ધમાસ આલભતે ॥ 70 ॥
ત-ઙ્કાલેકાલ આગતે યજતે ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
સ ત્વા અદ્ધ્વર્યુ-સ્સ્યાત્ । યો યતો યજ્ઞ-મ્પ્રયુઙ્ક્તે ।
તદેન-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતીતિ ।
વાતાદ્વા અદ્ધ્વર્યુર્યજ્ઞ-મ્પ્રયુઙ્ક્તે ।
દેવા ગાતુવિદો ગાતું-વિઁત્વા ગાતુમિતેત્યાહ ।
યત એવ યજ્ઞ-મ્પ્રયુઙ્ક્તે ।
તદેન-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રજયા પશુભિ-ર્યજમાનઃ ॥ 71 ॥
સ ત્વા અદ્ધ્વર્યુ-સ્સ્યાત્ । યો યતો યજ્ઞ-મ્પ્રયુઙ્ક્તે ।
તદેન-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતીતિ ।
વાતાદ્વા અદ્ધ્વર્યુર્યજ્ઞ-મ્પ્રયુઙ્ક્તે ।
દેવા ગાતુવિદો ગાતું-વિઁત્વા ગાતુમિતેત્યાહ ।
યત એવ યજ્ઞ-મ્પ્રયુઙ્ક્તે ।
તદેન-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રજયા પશુભિ-ર્યજમાનઃ ॥ 71 ॥
(તિષ્ઠતી - મે લોકા - ગમયતિ - દ્યૌ-ર્વૃષ્ટિમેવાવરુન્ધે - પર્યધત્થા ઇત્યાહ - સમિષ્ટ્યૈ - ભાગધેયં - ધત્તમિત્યાહ - વા ઇદ્ધ્મ સંવૃઁશ્ચના - ન્યનુવિત્ત્યૈ - લભતે - યજમાનઃ) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - પત્નીયોક્રવિમોકઃ
યો વા અયથાદેવતં-યઁજ્ઞમુપચરતિ ।
આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે । પાપીયા-ન્ભવતિ । યો યથાદેવતમ્ । ન દેવતાભ્ય આવૃશ્ચ્યતે ।
વસીયા-ન્ભવતિ । વારુણો વૈ પાશઃ ।
ઇમં-વિઁષ્યામિ વરુણસ્ય પાશમિત્યાહ ।
વરુણપાશાદેવૈના-મ્મુઞ્ચતિ ।
સવિતૃપ્રસૂતો યથાદેવતમ્ ॥ 72 ॥
અનુવાકં 10 - પત્નીયોક્રવિમોકઃ
યો વા અયથાદેવતં-યઁજ્ઞમુપચરતિ ।
આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે । પાપીયા-ન્ભવતિ । યો યથાદેવતમ્ । ન દેવતાભ્ય આવૃશ્ચ્યતે ।
વસીયા-ન્ભવતિ । વારુણો વૈ પાશઃ ।
ઇમં-વિઁષ્યામિ વરુણસ્ય પાશમિત્યાહ ।
વરુણપાશાદેવૈના-મ્મુઞ્ચતિ ।
સવિતૃપ્રસૂતો યથાદેવતમ્ ॥ 72 ॥
ન દેવતાભ્ય આવૃશ્ચ્યતે । વસીયા-ન્ભવતિ ।
ધાતુશ્ચ યોનૌ સુકૃતસ્ય લોક ઇત્યાહ । અગ્નિર્વૈ ધાતા । પુણ્ય-ઙ્કર્મ સુકૃતસ્ય લોકઃ । અગ્નિરેવૈના-ન્ધાતા । પુણ્યે કર્મણિ સુકૃતસ્ય લોકે દધાતિ । સ્યોન-મ્મે સહ પત્યા કરોમીત્યાહ ।
આત્મનશ્ચ યજમાનસ્ય ચાનાત્યૈ સત્વાંયઁ ॥
સમાયુષા સમ્પ્રજયેત્યાહ ॥ 73 ॥
ધાતુશ્ચ યોનૌ સુકૃતસ્ય લોક ઇત્યાહ । અગ્નિર્વૈ ધાતા । પુણ્ય-ઙ્કર્મ સુકૃતસ્ય લોકઃ । અગ્નિરેવૈના-ન્ધાતા । પુણ્યે કર્મણિ સુકૃતસ્ય લોકે દધાતિ । સ્યોન-મ્મે સહ પત્યા કરોમીત્યાહ ।
આત્મનશ્ચ યજમાનસ્ય ચાનાત્યૈ સત્વાંયઁ ॥
સમાયુષા સમ્પ્રજયેત્યાહ ॥ 73 ॥
આશિષમેવૈતામાશાસ્તે પૂર્ણપાત્રે । અન્તતો-ઽનુષ્ટુભા । ચતુષ્પદ્વા એતચ્છન્દઃ પ્રતિષ્ઠિત-મ્પત્નિયૈ પૂર્ણપાત્રે ભવતિ ।
અસ્મિન્ ઁલોકે પ્રતિતિષ્ઠાનીતિ ।
અસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ । અથો વાગ્વા અનુષ્ટુક્ । વામ્મિથુનમ્ । આપો રેતઃ પ્રજનનમ્ ।
એતસ્માદ્વૈ મિથુનાદ્વિદ્યોતમાન-સ્સ્તનયન્વર્ષતિ । રેતઃ સિઞ્ચન્ન્ ॥ 74 ॥
અસ્મિન્ ઁલોકે પ્રતિતિષ્ઠાનીતિ ।
અસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ । અથો વાગ્વા અનુષ્ટુક્ । વામ્મિથુનમ્ । આપો રેતઃ પ્રજનનમ્ ।
એતસ્માદ્વૈ મિથુનાદ્વિદ્યોતમાન-સ્સ્તનયન્વર્ષતિ । રેતઃ સિઞ્ચન્ન્ ॥ 74 ॥
પ્રજાઃ પ્રજનયન્ન્ ॥ યદ્વૈ યજ્ઞસ્ય બ્રહ્મણા યુજ્યતે । બ્રહ્મણા વૈ તસ્ય વિમોકઃ । અદ્ભિ-શ્શાન્તિઃ । વિમુક્તં-વાઁ એતર્હિ યોક્ત્ર-મ્બ્રહ્મણા ।
આદાયૈનત્પત્ની સહાપ ઉપગૃહ્ણીતે શાન્ત્યૈ ।
અઞ્જલૌ પૂર્ણપાત્રમાનયતિ । રેત એવાસ્યા-મ્પ્રજા-ન્દધાતિ । પ્રજયા હિ મનુષ્યઃ પૂર્ણઃ ।
મુખં-વિઁમૃષ્ટે । અવભૃથસ્યૈવ રૂપ-ઙ્કૃત્વોત્તિષ્ઠતિ ॥ 75 ॥
આદાયૈનત્પત્ની સહાપ ઉપગૃહ્ણીતે શાન્ત્યૈ ।
અઞ્જલૌ પૂર્ણપાત્રમાનયતિ । રેત એવાસ્યા-મ્પ્રજા-ન્દધાતિ । પ્રજયા હિ મનુષ્યઃ પૂર્ણઃ ।
મુખં-વિઁમૃષ્ટે । અવભૃથસ્યૈવ રૂપ-ઙ્કૃત્વોત્તિષ્ઠતિ ॥ 75 ॥
(સવિતૃપ્રસૂતો યથાદેવતં-પ્રજયેત્યાહ-સિઞ્ચ-ન્મૃષ્ટ એક-ઞ્ચ) (અ. 10)
અનુવાકં 11 - ઉપવેષોપગૂહનમ્
પરિવેષો વા એષ વનસ્પતીનામ્ । યદુપવેષઃ । ય એવં-વેઁદ । વિન્દતે પરિવેષ્ટારમ્ । તમુત્કરે ॥ ય-ન્દેવા મનુષ્યેષુ ।
ઉપવેષમધારયન્ન્ । યે અસ્મદપચેતસઃ । તાનસ્મભ્ય-મિહાકુરુ । ઉપવેષોપવિડ્ઢિ નઃ ॥ 76 ॥
અનુવાકં 11 - ઉપવેષોપગૂહનમ્
પરિવેષો વા એષ વનસ્પતીનામ્ । યદુપવેષઃ । ય એવં-વેઁદ । વિન્દતે પરિવેષ્ટારમ્ । તમુત્કરે ॥ ય-ન્દેવા મનુષ્યેષુ ।
ઉપવેષમધારયન્ન્ । યે અસ્મદપચેતસઃ । તાનસ્મભ્ય-મિહાકુરુ । ઉપવેષોપવિડ્ઢિ નઃ ॥ 76 ॥
પ્રજા-મ્પુષ્ટિમથો ધનમ્ ।
દ્વિપદો નશ્ચતુષ્પદઃ । ધ્રુવાન-નપગાન્-કુર્વિતિ પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચમુપગૂહતિ ।
તસ્મા-ત્પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચઃ શૂદ્રા અવસ્યન્તિ । સ્થવિમત ઉપગૂહતિ । અપ્રતિવાદિન એવૈનાન્ કુરુતે ॥
ધૃષ્ટિર્વા ઉપવેષઃ ।
શુચર્તો વજ્રો બ્રહ્મણા સગ્ંશિતઃ ।
યોપવેષે શુક્ । સા-ઽમુમૃચ્છતુ ય-ન્દ્વિષ્મ ઇતિ ॥ 77 ॥
દ્વિપદો નશ્ચતુષ્પદઃ । ધ્રુવાન-નપગાન્-કુર્વિતિ પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચમુપગૂહતિ ।
તસ્મા-ત્પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચઃ શૂદ્રા અવસ્યન્તિ । સ્થવિમત ઉપગૂહતિ । અપ્રતિવાદિન એવૈનાન્ કુરુતે ॥
ધૃષ્ટિર્વા ઉપવેષઃ ।
શુચર્તો વજ્રો બ્રહ્મણા સગ્ંશિતઃ ।
યોપવેષે શુક્ । સા-ઽમુમૃચ્છતુ ય-ન્દ્વિષ્મ ઇતિ ॥ 77 ॥
અથાસ્મૈ નામ ગૃહ્ય પ્રહરતિ । નિરમુ-ન્નુદ ઓકસઃ । સપત્નો યઃ પૃતન્યતિ । નિર્બાદ્ધ્યેન હવિષા । ઇન્દ્ર એણ-મ્પરાશરીત્ ।
ઇહિ તિસ્રઃ પરાવતઃ । ઇહિ પઞ્ચજનાગ્ં અતિ ।
ઇહિ તિસ્રો-ઽતિ રોચના યાવત્ । સૂર્યો અસ-દ્દિવિ ।
પરમા-ન્ત્વા પરાવતમ્ ॥ 78 ॥
ઇહિ તિસ્રઃ પરાવતઃ । ઇહિ પઞ્ચજનાગ્ં અતિ ।
ઇહિ તિસ્રો-ઽતિ રોચના યાવત્ । સૂર્યો અસ-દ્દિવિ ।
પરમા-ન્ત્વા પરાવતમ્ ॥ 78 ॥
ઇન્દ્રો નયતુ વૃત્રહા । યતો ન પુનરાયસિ ।
શશ્વતીભ્ય-સ્સમાભ્ય ઇતિ । ત્રિવૃદ્વા એષ વજ્રો બ્રહ્મણા સગ્ંશિતઃ । શુચૈવૈનં-વિઁદ્ધ્વા ।
એભ્યો લોકેભ્યો નિર્ણુદ્ય । વજ્રેણ બ્રહ્મણા સ્તૃણુતે । હતો ઽસાવવધિષ્મા-મુમિત્યાહ
સ્તૃત્યૈ । ય-ન્દ્વિષ્યાત્ત-ન્ધ્યાયેત્ ।
શુચૈવૈન-મર્પયતિ ॥ 79 ॥
(નો-દ્વિષ્મ ઇતિ-પરાવત-મર્પયતિ) (અ. 11)
(પ્રત્યુષ્ટં - દિવ-શ્શિલ્પ - મયજ્ઞો - ધૃત-ઞ્ચ - દેવાસુરા-સ્સ એતમિન્દ્ર - આપો દેવી - રગ્નિના - ધિષ્ણિયા - અથ સ્રુચૌ - યો વા અયથાદેવતં - પરિવેષો વા એકાદશ)
(પ્રત્યુષ્ટ - મયજ્ઞ - એષા હિ વિશ્વેષા-ન્દેવાના - મૂર્જા પૃથિવી - મથો રક્ષસાં - તા-મ્પ્રજાતિં - દ્વાભ્યાં - ત-ઙ્કાલેકાલે નવસપ્તતિઃ)
(પ્રત્યુષ્ટગ્ં - શુચૈવૈનમર્પયતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે તૃતીય પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥
શશ્વતીભ્ય-સ્સમાભ્ય ઇતિ । ત્રિવૃદ્વા એષ વજ્રો બ્રહ્મણા સગ્ંશિતઃ । શુચૈવૈનં-વિઁદ્ધ્વા ।
એભ્યો લોકેભ્યો નિર્ણુદ્ય । વજ્રેણ બ્રહ્મણા સ્તૃણુતે । હતો ઽસાવવધિષ્મા-મુમિત્યાહ
સ્તૃત્યૈ । ય-ન્દ્વિષ્યાત્ત-ન્ધ્યાયેત્ ।
શુચૈવૈન-મર્પયતિ ॥ 79 ॥
(નો-દ્વિષ્મ ઇતિ-પરાવત-મર્પયતિ) (અ. 11)
(પ્રત્યુષ્ટં - દિવ-શ્શિલ્પ - મયજ્ઞો - ધૃત-ઞ્ચ - દેવાસુરા-સ્સ એતમિન્દ્ર - આપો દેવી - રગ્નિના - ધિષ્ણિયા - અથ સ્રુચૌ - યો વા અયથાદેવતં - પરિવેષો વા એકાદશ)
(પ્રત્યુષ્ટ - મયજ્ઞ - એષા હિ વિશ્વેષા-ન્દેવાના - મૂર્જા પૃથિવી - મથો રક્ષસાં - તા-મ્પ્રજાતિં - દ્વાભ્યાં - ત-ઙ્કાલેકાલે નવસપ્તતિઃ)
(પ્રત્યુષ્ટગ્ં - શુચૈવૈનમર્પયતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે તૃતીય પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥