3.3 - ദര്.ശപൂര്ണമാസേഷ്ടിബ്രാഹ്മണമ് - കൃഷ്ണ യജുര്വേദ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണ പാഠഃ - പ്രത്യുഷ്ടം രക്ഷഃ

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ തൃതീയഃ പ്രപാഠകഃ - ദര്.ശപൂര്ണമാസേഷ്ടിബ്രാഹ്മണമ്
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
അനുവാകം 1 - സ്ത്രുഖ്സമ്മാര്ഗഃ
പ്രത്യുഷ്ടഗ്ം രക്ഷഃ പ്രത്യുഷ്ടാ അരാതയ ഇത്യാഹ । രക്ഷസാ-മപഹത്യൈ । അഗ്നേര്വസ്തേജിഷ്ഠേന തേജസാ നിഷ്ടപാമീത്യാഹ മേദ്ധ്യത്വായ ।
സ്രുച-സ്സമ്മാര്ഷ്ടി । സ്രുവമഗ്രേ । പുമാഗ്ം സമേവാഭ്യ-സ്സഗ്ഗ്ശ്യതി മിഥുനത്വായ । അഥ ജുഹൂമ് । അഥോപഭൃതമ് । അഥ ധ്രുവാമ് । അസൌ വൈ ജുഹൂഃ ॥ 1 ॥

അന്തരിക്ഷമുപഭൃത് । പൃഥിവീ ധ്രുവാ ।
ഇമേ വൈ ലോകാ-സ്സ്രുചഃ । വൃഷ്ടിഃ സമാംര്ജനാനി । വൃഷ്ടിര്വാ ഇമാന് ഁലോകാനനുപൂര്വ-ങ്കല്പയതി ।
തേ തതഃ ക്ലൃപ്താ-സ്സമേധന്തേ ।
സമേധന്തേ-ഽസ്മാ ഇമേ ലോകാഃ പ്രജയാ പശുഭിഃ ।
യ ഏവം-വേഁദ ॥ യദി കാമയേത വര്ഷുകഃ പര്ജന്യഃ സ്യാദിതി । അഗ്രത-സ്സമ്മൃജ്യാത് ॥ 2 ॥

വൃഷ്ടിമേവ നിയച്ഛതി । അവാചീനാഗ്രാ ഹി വൃഷ്ടിഃ ।
യദി കാമയേതാവര്ഷുക-സ്സ്യാദിതി । മൂലത-സ്സമ്മൃജ്യാത് । വൃഷ്ടിമേവോദ്യച്ഛതി । തദു വാ ആഹുഃ । അഗ്രത ഏവോപരിഷ്ടാ-ഥ്സമ്മൃജ്യാത് ।
മൂലതോ-ഽധസ്താത് । തദനുപൂര്വ-ങ്കല്പതേ ।
വര്ഷുകോ ഭവതീതി ॥ 3 ॥

പ്രാചീമഭ്യാകാരമ് । അഗ്രൈരന്തരതഃ । ഏവമിവ ഹ്യന്നമദ്യതേ । അഥോ അഗ്രാദ്വാ ഓഷധീനാമൂര്ജ-മ്പ്രജാ ഉപജീവന്തി । ഊര്ജ ഏവാ-ന്നാദ്യസ്യാവരുദ്ധ്യൈ । അധസ്താ-ത്പ്രതീചീമ് । ദണ്ഡമുത്തമതഃ ।
മൂലേന മൂല-മ്പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ । തസ്മാദരത്നൌ പ്രാഞ്ച്യുപരിഷ്ടാ-ല്ലോമാനി । പ്രത്യഞ്ച്യധസ്താത് ॥ 4 ॥

സ്രുഗ്ഘ്യേഷാ ॥ പ്രാണോ വൈ സ്രുവഃ । ജുഹൂര്ദക്ഷിണോ ഹസ്തഃ । ഉപഭൃഥ്സവ്യഃ । ആത്മാ ധ്രുവാ । അന്നഗ്ം സമാംര്ജനാനി । മുഖതോ വൈ പ്രാണോ-ഽപാനോ ഭൂത്വാ ।
ആത്മാനമന്ന-മ്പ്രവിശ്യ । ബാഹ്യതസ്തനുവഗ്ം ശുഭയതി । തസ്മാ-ഥ്സ്രുവമേവാഗ്രേ സമ്മാര്ഷ്ടി ॥ മുഖതോ ഹി പ്രാണോ-ഽപാനോ ഭൂത്വാ ।
ആത്മാനമന്ന-മാവിശതി । തൌ പ്രാണാപാനൌ ।
അവ്യര്ധുകഃ പ്രാണാപാനാഭ്യാ-മ്ഭവതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 5 ॥

(ജുഹു--ര് മൃജ്യാ-ദ്- ഭവതീതി - പ്രത്യഞ്ച്യധസ്താന് - മാര്ഷ്ടി പഞ്ച ച) (അ. 1)
3.3.2 ആനുവാകം 2 - സമ്മാര്ജനാനാമഗ്നൌ പ്രഹരണമ്
ദിവ-ശ്ശില്പമവതതമ് । പൃഥിവ്യാഃ കകുഭി ശ്രിതമ് ।
തേന വയഗ്ം സഹസ്രവല്ശേന ।
സപത്ന-ന്നാശയാമസി സ്വാഹേതി സ്രുഖ്സമാംര്ജനാന്യഗ്നൌ പ്രഹരതി ।
ആപോ വൈ ദര്ഭാഃ । രൂപമേവൈഷാമേത-ന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ ॥ അനുഷ്ടുഭര്ചാ । ആനുഷ്ടുഭഃ പ്രജാപതിഃ । പ്രാജാപത്യോ വേദഃ ।
വേദസ്യാഗ്രഗ്ഗ് സ്രുഖ്സമാംര്ജനാനി ॥ 6 ॥

സ്വേനൈവൈനാനി ഛന്ദസാ । സ്വയാ ദേവതയാ സമര്ധയതി । അഥോ ഋഗ്വാവ യോഷാ । ദര്ഭോ
വൃഷാ । തന്മിഥുനമ് । മിഥുനമേവാസ്യ ത-ദ്യജ്ഞേ കരോതി പ്രജനനായ । പ്രജായതേ പ്രജയാ പശുഭി-ര്യജമാനഃ ॥ താന്യേകേ വൃഥൈവാപാസ്യന്തി ।
തത്തഥാ ന കാര്യമ് । ആരബ്ധസ്യ യജ്ഞിയസ്യ കര്മണ-സ്സ വിദോഹഃ ॥ 7 ॥

യദ്യേനാനി പശവോ-ഽഭിതിഷ്ഠേയുഃ ।
ന ത-ത്പശുഭ്യഃ കമ് । അദ്ഭിര്മാ-ര്ജയിത്വോത്കരേ ന്യസ്യേത് ।
യദ്വൈ യജ്ഞിയസ്യ കര്മണോ-ഽന്യത്രാഹുതീഭ്യ-സ്സന്തിഷ്ഠതേ । ഉത്കരോ വാവ തസ്യ പ്രതിഷ്ഠാ । ഏതാഗ്ം ഹി തസ്മൈ പ്രതിഷ്ഠാ-ന്ദേവാ-സ്സമഭരന്ന് ।
യദദ്ഭിര്മാര്ജയതി । തേന ശാന്തമ് । യദുത്കരേ ന്യസ്യതി । പ്രതിഷ്ഠാമേവൈനാനി ത-ദ്ഗമയതി ॥ 8 ॥

പ്രതിതിഷ്ഠതി പ്രജയാ പശുഭിര്യജമാനഃ ॥
അഥോ സ്തമ്ബസ്യ വാ ഏത-ദ്രൂപമ് । യ-ഥ്സ്രുഖ്സമാംര്ജനാനി । സ്തമ്ബശോ വാ ഓഷധയഃ ।
താസാ-ഞ്ജരത്കക്ഷേ പശവോ ന രമന്തേ । അപ്രിയോ ഹ്യേഷാ-ഞ്ജരത്കക്ഷഃ । യാവദപ്രിയോ ഹ വൈ ജരത്കക്ഷഃ പശൂനാമ് । താവദപ്രിയഃ പശൂനാ-മ്ഭവതി । യസ്യൈതാന്യന്യത്രാഗ്നേ-ര്ദധതി ।
നവദാവ്യാസു വാ ഓഷധീഷു പശവോ രമന്തേ ॥ 9 ॥

നവദാവോ ഹ്യേഷാ-മ്പ്രിയഃ । യാവത്പ്രിയോ ഹ വൈ നവദാവഃ പശൂനാമ് । താവത്പ്രിയഃ പശൂനാ-മ്ഭവതി । യസ്യൈതാന്യഗ്നൌ പ്രഹരന്തി । തസ്മാദേതാന്യഗ്നാവേവ പ്രഹരേത് । യതരസ്മിന്-ഥ്സമ്മൃജ്യാത് ।
പശൂനാ-ന്ധൃത്യൈ ॥ യോ ഭൂതാനാമധിപതിഃ । രുദ്രസ്തന്തിചരോ വൃഷാ । പശൂനസ്മാക-മ്മാ ഹിഗ്ംസീഃ । ഏതദസ്തു ഹുത-ന്തവ സ്വാഹേത്യഗ്നി സമാംര്ജനാന്യഗ്നൌ പ്രഹരതി । ഏഷാ വാ ഏതേഷാം-യോഁനിഃ । ഏഷാ പ്രതിഷ്ഠാ । സ്വാമേവൈനാനി യോനിമ് ।
സ്വാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാ-ങ്ഗമയതി । പ്രതിതിഷ്ഠതി പ്രജയാ പശുഭിര്യജമാനഃ ॥ 10 ॥

(വേദസ്യാഗ്രഗ്ഗ് സ്രുഖ്സമാംര്ജനാനി - വിദോഹോ - ഗമയതി - പശവോ രമന്തേ - ഹിഗ്ംസീ-ഷ്ഷട്ച) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - പത്നീസന്നഹനമ്
അയജ്ഞോ വാ ഏഷഃ । യോ-ഽപത്നീകഃ । ന പ്രജാഃ പ്രജായേരന്ന് । പത്ന്യന്വാസ്തേ । യജ്ഞമേവാകഃ । പ്രജാനാ-മ്പ്രജനനായ । യ-ത്തിഷ്ഠന്തീ സനംഹ്യേത ।
പ്രിയ-ഞ്ജ്ഞാതിഗ്ം രുന്ധ്യാത് । ആസീനാ സന്നഹ്യതേ ।
ആസീനാ ഹ്യേഷാ വീര്യ-ങ്കരോതി ॥ 11 ॥

യ-ത്പശ്ചാത്-പ്രാച്യന്വാസീത । അനയാ സമദ-ന്ദധീത ।
ദേവാനാ-മ്പത്നിയാ സമദ-ന്ദധീത । ദേശാ-ദ്ദക്ഷിണത ഉദീച്യന്വാസ്തേ । ആത്മനോ ഗോപീഥായ ॥ ആശാസാനാ സൌമനസമിത്യാഹ । മേദ്ധ്യാമേവൈനാ-ങ്കേവലീ-ങ്കൃത്വാ । ആശിഷാ സമര്ധയതി ।
അഗ്നേരനുവ്രതാ ഭൂത്വാ സന്നഹ്യേ സുകൃതായ കമിത്യാഹ । ഏതദ്വൈ പത്നിയൈ വ്രതോപനയനമ് ॥ 12 ॥

തേനൈവൈനാം-വ്രഁതമുപനയതി । തസ്മാദാഹുഃ ।
യശ്ചൈവം-വേഁദ യശ്ചന । യോക്ത്രമേവ യുതേ । യമന്വാസ്തേ । തസ്യാമുഷ്മിന് ഁലോകേ ഭവതീതി യോക്ത്രേണ । യ-ദ്യോക്ത്രമ് । സ യോഗഃ । യദാസ്തേ । സ ക്ഷേമഃ ॥ 13 ॥

യോഗക്ഷേമസ്യ ക്ലൃപ്ത്യൈ ॥ യുക്ത-ങ്ക്രിയാതാ ആശീഃ കാമേ യുജ്യാതാ ഇതി । ആശിഷ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ । ഗ്രന്ഥി-ങ്ഗ്രഥ്നാതി । ആശിഷ ഏവാസ്യാ-മ്പരിഗൃഹ്ണാതി ।
പുമാന്. വൈ ഗ്രന്ഥിഃ । സ്ത്രീ പത്നീ । ത-ന്മിഥുനമ് ।
മിഥുനമേവാസ്യ ത-ദ്യജ്ഞേ കരോതി പ്രജനനായ ।
പ്രജായതേ പ്രജയാ പശുഭി-ര്യജമാനഃ ॥ 14 ॥

അഥോ അര്ധോ വാ ഏഷ ആത്മനഃ । യ-ത്പത്നീ ।
യജ്ഞസ്യ ധൃത്യാ അശിഥിലമ്ഭാവായ ॥
സുപ്രജസസ്ത്വാ വയഗ്ം സുപത്നീരുപസേദിമേത്യാഹ ।
യജ്ഞമേവ ത-ന്മിഥുനീ കരോതി । ഊനേ-ഽതിരിക്ത-ന്ധീയാതാ ഇതി പ്രജാത്യൈ ॥ മഹീനാ-മ്പയോ-ഽസ്യോഷധീനാഗ്ം രസ ഇത്യാഹ । രൂപമേവാസ്യൈ-തന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ । തസ്യ തേ-ഽക്ഷീയമാണസ്യ നിര്വപാമി ദേവയജ്യായാ ഇത്യാഹ । ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ॥ 15 ॥

(കരോതി - വ്രതോപനയനം - ക്ഷേമോ - യജമാനഃ - ശാസ്തേ) (അ. 3)
അനുവാകം 4 - ആജ്യോത്പവനമ്
ഘൃത-ഞ്ച വൈ മധു ച പ്രജാപതിരാസീത് । യതോ മദ്ധ്വാസീത് । തതഃ പ്രജാ അസൃജത ।
തസ്മാ-ന്മധുഷി പ്രജനനമിവാസ്തി ।
തസ്മാ-ന്മധുഷാ ന പ്രചരന്തി । യാതയാമ ഹി । ആജ്യേന പ്രചരന്തി । യജ്ഞോ വാ ആജ്യമ് । യജ്ഞേനൈവ യജ്ഞ-മ്പ്രചരന്ത്യയാതയാമത്വായ ।
പത്ന്യവേക്ഷതേ ॥ 16 ॥

മിഥുനത്വായ പ്രജാത്യൈ । യദ്വൈ പത്നീ യജ്ഞസ്യ കരോതി । മിഥുന-ന്തത് । അഥോ പത്നിയാ ഏവൈഷ യജ്ഞസ്യാന്വാരമ്ഭോ-ഽനവച്ഛിത്ത്യൈ ॥
അമേദ്ധ്യം-വാഁ ഏത-ത്കരോതി । യ-ത്പത്ന്യവേക്ഷതേ ।
ഗാര്ഹപത്യേ ഽധിശ്രയതി മേദ്ധ്യത്വായ । ആഹവനീയ-മഭ്യുദ്ദ്രവതി । യജ്ഞസ്യ സന്തത്യൈ । തേജോ-ഽസി തേജോ-ഽനു പ്രേഹീത്യാഹ ॥ 17 ॥

തേജോ വാ അഗ്നിഃ । തേജ ആജ്യമ് । തേജസൈവ തേജ-സ്സമര്ധയതി । അഗ്നിസ്തേ തേജോ മാ വിനൈദിത്യാഹാഹിഗ്ംസായൈ । സ്ഫ്യസ്യ വര്ത്മന്ഥ്
സാദയതി । യജ്ഞസ്യ സന്തത്യൈ । അഗ്നേര്ജിഹ്വാ-ഽസി സുഭൂര്ദേവാനാമിത്യാഹ । യഥാ യജുരേവൈതത് । ധാമ്നേധാമ്നേ ദേവേഭ്യോ യജുഷേയജുഷേ ഭവേത്യാഹ । ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ॥ 18 ॥

തദ്വാ അതഃ പവിത്രാഭ്യാമേവോ-ത്പുനാതി । യജമാനോ വാ ആജ്യമ് । പ്രാണാപാനൌ പവിത്രേ । യജമാന ഏവ പ്രാണാപാനൌ ദധാതി । പുനരാഹാരമ് ।
ഏവമിവ ഹി പ്രാണാപാനൌ സചംരതഃ ।
ശുക്രമസി ജ്യോതിരസി തേജോ-ഽസീത്യാഹ ।
രൂപമേവാസ്യൈ ത-ന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ । ത്രിര്യജുഷാ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ ॥ 19 ॥

ഏഷാം-ലോഁകാനാമാപ്ത്യൈ । ത്രിഃ । ത്ര്യാവൃദ്ധി യജ്ഞഃ ।
അഥോ മേദ്ധ്യത്വായ । അഥാജ്യവതീഭ്യാമപഃ । രൂപമേവാസാമേത-ദ്വര്ണ-ന്ദധാതി ।
അപി വാ ഉതാഹുഃ । യഥാ ഹ വൈ യോഷാ സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-മ്പേശല-മ്ബിഭ്രതീ രൂപാണ്യാസ്തേ ।
ഏവമേതാ ഏതര്ഹീതി । ആപോ വൈ സര്വാ ദേവതാഃ ॥ 20 ॥

ഏഷാ ഹി വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാ-ന്തനൂഃ । യദാജ്യമ് ॥ തത്രോഭയോര്മീമാഗ്ംസാ । ജാമി സ്യാത് । യ-ദ്യജുഷാ-ഽഽജ്യം-യഁജുഷാ-ഽപ ഉത്പുനീയാത് ।
ഛന്ദസാ-ഽപ ഉത്പുനാത്യജാമിത്വായ । അഥോ മിഥുനത്വായ । സാവിത്രിയര്ചാ । സവിതൃപ്രസൂത-മ്മേ കര്മാസദിതി । സവിതൃപ്രസൂതമേവാസ്യ കര്മ ഭവതി । പച്ഛോ ഗായത്രിയാ ത്രിഃ ഷമൃദ്ധത്വായ । അദ്ഭിരേവൌഷധീ-സ്സന്നയതി । ഓഷധീഭിഃ പശൂന് । പശുഭിര്യജമാനമ് । ശുക്ര-ന്ത്വാ ശുക്രായാ-ഞ്ജ്യോതിസ്ത്വാ ജ്യോതിഷ്യര്ചിസ്ത്വാ ഽര്ചിഷീത്യാഹ
സര്വത്വായ । പര്യാപ്ത്യാ അനന്തരായായ ॥ 21 ॥

(ഈക്ഷത- ആഹ-ശാസ്തേ-ലോകാ - ദേവതാ - ഭവതി ഷട്ച) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - ആജ്യഗ്രഹണമ്
ദേവാസുരാ-സ്സംയഁത്താ ആസന്ന് ।
സ ഏതമിന്ദ്ര ആജ്യസ്യാവകാശ-മപശ്യത് ।
തേനാവൈക്ഷത । തതോ ദേവാ അഭവന്ന് । പരാ-ഽസുരാഃ ।
യ ഏവം-വിഁദ്വാനാജ്യ-മവേക്ഷതേ ।
ഭവത്യാത്മനാ । പരാ-ഽസ്യ ഭ്രാതൃവ്യോ ഭവതി । ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി ।
യദാജ്യേനാന്യാനി ഹവീഗ്ഷ്യ-ഭിഘാരയതി ॥ 22 ॥

അഥ കേനാജ്യമിതി । സത്യേനേതി ബ്രൂയാത് । ചക്ഷുര്വൈ സത്യമ് । സത്യേനൈവൈനദ-ഭിഘാരയതി । ഈശ്വരോ വാ ഏഷോ-ഽന്ധോ ഭവിതോഃ । യശ്ചക്ഷുഷാ ഽഽജ്യമവേക്ഷതേ । നിമീല്യാവേക്ഷേത । ദാധാരാത്മഞ്ചക്ഷുഃ । അഭ്യാജ്യ-ങ്ഘാരയതി ॥ ആജ്യ-ങ്ഗൃഹ്ണാതി ॥ 23 ॥

ഛന്ദാഗ്ംസി വാ ആജ്യമ് । ഛന്ദാഗ്സ്യേവ പ്രീണാതി । ചതുര്ജുഹ്വാ-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । ചതുഷ്പാദഃ പശവഃ । പശൂനേവാവരുന്ധേ । അഷ്ടാവുപഭൃതി ।
അഷ്ടാക്ഷരാ ഗായത്രീ । ഗായത്രഃ പ്രാണഃ । പ്രാണമേവ പശുഷു ദധാതി ।
ചതുര്ധ്രുവായാമ് ॥ 24 ॥

ചതുഷ്പാദഃ പശവഃ । പശുഷ്വേ-വോപരിഷ്ടാത്-പ്രതിതിഷ്ഠതി । യജമാനദേവത്യാ വൈ ജുഹൂഃ । ഭ്രാതൃവ്യദേവത്യോപഭൃത് ।
ചതുര്ജുഹ്വാ-ങ്ഗൃഹ്ണന്ഭൂയോ ഗൃഹ്ണീയാത് । അഷ്ടാവുപഭൃതി ഗൃഹ്ണന് കനീയഃ ।
യജമാനായൈവ ഭ്രാതൃവ്യമുപസ്തി-ങ്കരോതി ॥
ഗൌര്വൈ സ്രുചഃ । ചതുര്ജുഹ്വാ-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । തസ്മാച്ചതുഷ്പദീ ॥ 25 ॥

അഷ്ടാവുപഭൃതി । തസ്മാദഷ്ടാശഫാ । ചതുര്ധ്രുവായാമ് । തസ്മാച്ചതുഃ സ്തനാ ।
ഗാമേവ ത-ഥ്സഗ്ഗ്സ്കരോതി । സാ-ഽസ്മൈ സഗ്ഗ്സ്കൃതേഷമൂര്ജ-ന്ദുഹേ ।
യജ്ജുഹ്വാ-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । പ്രയാജേഭ്യസ്തത് ।
യദുപഭൃതി । പ്രയാജാനൂയാജേഭ്യസ്തത് । സര്വസ്മൈ വാ ഏത-ദ്യജ്ഞായ ഗൃഹ്യതേ ।
യദ്ധ്രുവായാമാജ്യമ് ॥ 26 ॥

(അഭിഘാരയതി - ഗൃഹ്ണാതി - ധ്രുവായാം - ചതുഷ്പദീ - പ്രയാജാനൂയാജേഭ്യസ്ത-ദ്ദ്വേ ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - സ്ത്രുഖ്സാദനമ്
ആപോ ദേവീരഗ്രേപുവോ അഗ്രേഗുവ ഇത്യാഹ । രൂപമേവാസാമേത-ന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ ।
അഗ്ര ഇമം-യഁജ്ഞ-ന്നയതാഗ്രേ യജ്ഞപതിമിത്യാഹ । അഗ്ര ഏവ യജ്ഞ-ന്നയന്തി । അഗ്രേ യജ്ഞപതിമ് ।
യുഷ്മാനിന്ദ്രോ-ഽവൃണീത വൃത്രതൂര്യേ യൂയമിന്ദ്രമവൃണീദ്ധ്വം-വൃഁത്രതൂര്യ ഇത്യാഹ ।
വൃത്രഗ്ം ഹ ഹനിഷ്യന്നിന്ദ്ര ആപോ വവ്രേ । ആപോ ഹേന്ദ്രം-വഁവ്രിരേ । സജ്ഞാം-മേവാസാ-മേത-ഥ്സാമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ । പ്രോക്ഷിതാ-സ്സ്ഥേത്യാഹ ॥ 27 ॥

തേനാപഃ പ്രോക്ഷിതാഃ ॥ അഗ്നി-ര്ദേവേഭ്യോ നിലായത । കൃഷ്ണോ രൂപ-ങ്കൃത്വാ । സ വനസ്പതീ-ന്പ്രാവിശത് । കൃഷ്ണോ-ഽസ്യാഖരേഷ്ഠോ-ഽഗ്നയേ ത്വാ സ്വാഹേത്യാഹ ।
അഗ്നയ ഏവൈന-ഞ്ജുഷ്ട-ങ്കരോതി । അഥോ അഗ്നേരേവ മേധമവരുന്ധേ ॥ വേദിരസി ബര്ഹിഷേ ത്വാ സ്വാഹേത്യാഹ । പ്രജാ വൈ ബര്ഹിഃ । പൃഥിവീ വേദിഃ ॥ 28 ॥

പ്രജാ ഏവ പൃഥിവ്യാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാപയതി ।
ബര്ഹിരസി സ്രുഗ്ഭ്യസ്ത്വാ സ്വാഹേത്യാഹ ।
പ്രജാ വൈ ബര്ഹിഃ । യജമാന-സ്സ്രുചഃ । യജമാനമേവ പ്രജാസു പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥
ദിവേ ത്വാ-ഽന്തരിക്ഷായ ത്വാ പൃഥിവ്യൈ ത്വേതി ബര്ഹിരാസാദ്യ പ്രോക്ഷതി । ഏഭ്യ ഏവൈനം-ലോഁകേഭ്യഃ പ്രോക്ഷതി । അഥ തതഃ സഹ സ്രുചാ പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ച-ങ്ഗ്രന്ഥി-മ്പ്രത്യുക്ഷതി ।
പ്രജാ വൈ ബര്ഹിഃ । യഥാ സൂത്യൈ കാല ആപഃ
പുരസ്താ-ദ്യന്തി ॥ 29 ॥

താദൃഗേവ തത് ॥ സ്വധാ പിതൃഭ്യ ഇത്യാഹ । സ്വധാകാരോ ഹി പിതൃണാമ് । ഊര്ഗ്ഭവ ബര്ഹിഷദ്ഭ്യ ഇതി ദക്ഷിണായൈ ശ്രോണേരോത്തരസ്യൈ നിനയതി സന്തത്യൈ ।
മാസാ വൈ പിതരോ ബര്ഹിഷദഃ । മാസാനേവ പ്രീണാതി ।
മാസാ വാ ഓഷധീ-ര്വര്ധയന്തി । മാസാഃ പചന്തി സമൃദ്ധ്യൈ । അനതിസ്കന്ദന്. ഹ പര്ജന്യോ വര്ഷതി । യത്രൈതദേവ-ങ്ക്രിയതേ ॥ 30 ॥

ഊര്ജാ പൃഥിവീ-ങ്ഗച്ഛതേത്യാഹ । പൃഥിവ്യാമേവോര്ജ-ന്ദധാതി ।
തസ്മാ-ത്പൃഥിവ്യാ ഊര്ജാ ഭുഞ്ജതേ । ഗ്രന്ഥിം-വിഁസ്രഗ്ംസയതി । പ്രജനയത്യേവ തത് । ഊര്ധ്വ-മ്പ്രാഞ്ചമുദ്ഗൂഢ-മ്പ്രത്യഞ്ചമായച്ഛതി ।
തസ്മാ-ത്പ്രാചീനഗ്ം രേതോ ധീയതേ । പ്രതീചീഃ പ്രജാ ജായന്തേ ॥ വിഷ്ണോ-സ്സ്തൂപോ-ഽസീത്യാഹ ।
യജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണുഃ ॥ 31 ॥

യജ്ഞസ്യ ധൃത്യൈ । പുരസ്താ-ത്പ്രസ്തര-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । മുഖ്യമേവൈന-ങ്കരോതി । ഇയന്ത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । പ്രജാപതിനാ യജ്ഞമുഖേന സമ്മിതമ് ।
ഇയന്ത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । യജ്ഞപരുഷാ സമ്മിതമ് ।
ഇയന്ത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । ഏതാവദ്വൈ പുരുഷേ വീര്യമ് ।
വീര്യ സമ്മിതമ് ॥ 32 ॥

അപരിമിത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി । അപരിമിതസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ।
തസ്മി-ന്പവിത്രേ അപിസൃജതി । യജമാനോ വൈ പ്രസ്തരഃ ।
പ്രാണാപാനൌ പവിത്രേ । യജമാന ഏവ പ്രാണാപാനൌ ദധാതി ॥ ഊര്ണാമ്രദസ-ന്ത്വാ സ്തൃണാമീത്യാഹ । യഥായജുരേവൈ തത് । സ്വാസസ്ഥ-ന്ദേവേഭ്യ ഇത്യാഹ । ദേവേഭ്യ ഏവൈന-ഥ്സ്വാസസ്ഥ-ങ്കരോതി ॥ 33 ॥

ബര്ഹി-സ്സ്തൃണാതി । പ്രജാ വൈ ബര്ഹിഃ । പൃഥിവീ വേദിഃ । പ്രജാ ഏവ പൃഥിവ്യാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ അനതിദൃഷ്ണഗ്ഗ് സ്തൃണാതി । പ്രജയൈവൈന-മ്പശുഭിരനതിദൃഷ്ണ-ങ്കരോതി । ധാരയ-ന്പ്രസ്തര-മ്പരിധീ-ന്പരി ദധാതി । യജമാനോ വൈ പ്രസ്തരഃ ।
യജമാന ഏവ ത-ഥ്സ്വയ-മ്പരിധീ-ന്പരി ദധാതി ॥
ഗന്ധര്വോ-ഽസി വിശ്വാവസുരിത്യാഹ ॥ 34 ॥

വിശ്വമേവായു-ര്യജമാനേ ദധാതി । ഇന്ദ്രസ്യ ബാഹുരസി ദക്ഷിണ ഇത്യാഹ । ഇന്ദ്രിയമേവ യജമാനേ ദധാതി । മിത്രാവരുണൌ ത്വോത്തരതഃ പരിധത്താമിത്യാഹ ।
പ്രാണാപാനൌ മിത്രാവരുണൌ । പ്രാണാപാനാ-വേവാസ്മി-ന്ദധാതി । സൂര്യസ്ത്വാ പുരസ്താ-ത്പാത്വിത്യാഹ । രക്ഷസാ-മപഹത്യൈ । കസ്യാശ്ചിദഭിശസ്ത്യാ ഇത്യാഹ । അപരിമിതാദേവൈന-മ്പാതി ॥ 35 ॥

വീതിഹോത്ര-ന്ത്വാ കവ ഇത്യാഹ । അഗ്നിമേവ ഹോത്രേണ സമര്ധയതി । ദ്യുമന്തഗ്ം സമിധീമഹീത്യാഹ സമിദ്ധ്യൈ । അഗ്നേ ബൃഹന്തമദ്ധ്വര ഇത്യാഹ വൃദ്ധ്യൈ । വിശോ യന്ത്രേ സ്ഥ ഇത്യാഹ । വിശാം-യഁത്യൈ ।
ഉദീചീനാഗ്രേ നിദധാതി പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ ।
വസൂനാഗ്ം രുദ്രാണാ-മാദിത്യാനാഗ്ം സദസി സീദേത്യാഹ । ദേവതാനാമേവ സദനേ പ്രസ്തരഗ്ം സാദയതി ॥ ജുഹൂരസി ഘൃതാചീ നാമ്നേത്യാഹ ॥ 36 ॥

അസൌ വൈ ജുഹൂഃ । അന്തരിക്ഷമുപഭൃത് । പൃഥിവീ ധ്രുവാ । താസാമേതദേവ പ്രിയ-ന്നാമ । യ-ദ്ഘൃതാചീതി । യ-ദ്ഘൃതാചീത്യാഹ । പ്രിയേണൈവൈനാ നാമ്നാ സാദയതി ॥
ഏതാ അസദന്-ഥ്സുകൃതസ്യ ലോക ഇത്യാഹ ।
സത്യം-വൈഁ സുകൃതസ്യ ലോകഃ ।
സത്യ ഏവൈനാ-സ്സുകൃതസ്യ ലോകേ സാദയതി ।
താ വിഷ്ണോ പാഹീത്യാഹ । യജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണുഃ । യജ്ഞസ്യ ധൃത്യൈ । പാഹി യജ്ഞ-മ്പാഹി യജ്ഞപതി-മ്പാഹി മാം-യഁജ്ഞനിയമിത്യാഹ । യജ്ഞായ യജമാനായാത്മനേ । തേഭ്യ ഏവാശിഷമാശാസ്തേ-ഽനാര്ത്യൈ ॥ 37 ॥

(സ്ഥേത്യാഹ - പൃഥിവീ വേദി--ര് യന്തി - ക്രിയതേ - വിഷ്ണു--ര് വീര്യസമ്മിതം - കരോ - ത്യാഹ - പാതി - നാമ്നേത്യാഹ - ലോകേ സാദയതി ഷട്ച) (അ. 6)
അനുവാകം 7 - ആഘാരഃ
അഗ്നിനാ വൈ ഹോത്രാ । ദേവാ അസുരാ-നഭ്യഭവന്ന് ।
അഗ്നയേ സമിദ്ധ്യമാനായാ-നുബ്രൂഹീത്യാഹ ഭ്രാതൃവ്യാഭിഭൂത്യൈ । ഏകവിഗ്ംശതി-മിദ്ധ്മദാരൂണി ഭവന്തി । ഏകവിഗ്ംശോ വൈ പുരുഷഃ ।
പുരുഷസ്യാപ്ത്യൈ ।
പഞ്ചദശേദ്ധ്മദാരൂണ്യ-ഭ്യാദധാതി ।
പഞ്ചദശ വാ അര്ധമാസസ്യ രാത്രയഃ ।
അര്ധമാസശ-സ്സംവഁഥ്സര ആപ്യതേ ।
ത്രീന്-പരിധീന്-പരി-ദധാതി ॥ 38 ॥

ഊര്ധ്വേ സമിധാവാദധാതി । അനൂയാജേഭ്യഃ സമിധമതിശിനഷ്ടി । ഷട്ഥ്സ-മ്പദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋതവഃ । ഋതൂനേവ പ്രീണാതി । വേദേനോപവാജയതി ।
പ്രാജാപത്യോ വൈ വേദഃ । പ്രാജാപത്യഃ പ്രാണഃ । യജമാന ആഹവനീയഃ । യജമാന ഏവ പ്രാണ-ന്ദധാതി ॥ 39 ॥

ത്രിരുപവാജയതി । ത്രയോ വൈ പ്രാണാഃ । പ്രാണാനേവാസ്മി-ന്ദധാതി । വേദേനോപയത്യ സ്രുവേണ പ്രാജാപത്യ-മാഘാര-മാഘാരയതി । യജ്ഞോ വൈ പ്രജാപതിഃ । യജ്ഞമേവ പ്രജാപതി-മ്മുഖത ആരഭതേ ।
അഥോ പ്രജാപതി-സ്സര്വാ ദേവതാഃ । സര്വാ ഏവ ദേവതാഃ പ്രീണാതി ॥ അഗ്നിമഗ്നീ-ത്ത്രിസ്ത്രി-സ്സമ്മൃഡ്ഢീത്യാഹ । ത്ര്യാവൃദ്ധി യജ്ഞഃ ॥ 40 ॥

അഥോ രക്ഷസാമപഹത്യൈ । പരിധീന്-ഥ്സമ്മാര്ഷ്ടി । പുനാത്യേവൈനാന് । ത്രിസ്ത്രി-സ്സമ്മാര്ഷ്ടി । ത്ര്യാവൃദ്ധി യജ്ഞഃ । അഥോ മേദ്ധ്യത്വായ । അഥോ ഏതേ വൈ ദേവാശ്വാഃ । ദേവാശ്വാനേവ ത-ഥ്സമ്മാര്ഷ്ടി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ।
ആസീനോ-ഽന്യ-മാഘാര-മാഘാരയതി ॥ 41 ॥

തിഷ്ഠന്നന്യമ് । യഥാ-ഽനോ വാ രഥംവാഁ യുഞ്ജ്യാത് ।
ഏവമേവ തദദ്ധ്വര്യു-ര്യജ്ഞം-യുഁനക്തി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാഭ്യൂഢ്യൈ ।
വഹന്ത്യേന-ങ്ഗ്രാമ്യാഃ പശവഃ ।
യ ഏവം-വേഁദ ॥ ഭുവനമസി വിപ്രഥസ്വേത്യാഹ । യജ്ഞോ വൈ ഭുവനമ് । യജ്ഞ ഏവ യജമാന-മ്പ്രജയാ പശുഭിഃ പ്രഥയതി । അഗ്നേ യഷ്ടരിദ-ന്നമ ഇത്യാഹ ॥ 42 ॥

അഗ്നിര്വൈ ദേവാനാം-യഁഷ്ടാ । യ ഏവ ദേവാനാം-യഁഷ്ടാ । തസ്മാ ഏവ നമസ്കരോതി ॥
ജുഹ്വേഹ്യഗ്നിസ്ത്വാ ഹ്വയതി ദേവയജ്യായാ ഉപഭൃദേഹി ദേവസ്ത്വാ സവിതാ ഹ്വയതി ദേവയജ്യായാ ഇത്യാഹ ।
ആഗ്നേയീ വൈ ജുഹൂഃ । സാവിത്ര്യുപഭൃത് । താഭ്യാമേവൈനേ പ്രസൂത ആദത്തേ ॥ അഗ്നാവിഷ്ണൂ മാ വാമവക്രമിഷമിത്യാഹ ।
അഗ്നിഃ പുരസ്താത് । വിഷ്ണുര്യജ്ഞഃ പശ്ചാത് ॥ 43 ॥

താഭ്യാമേവ പ്രതി പ്രോച്യാത്യാക്രാമതി ।
വിജിഹാഥാ-മ്മാ മാ സന്താപ്തമിത്യാഹാഹിഗ്ംസായൈ ।
ലോക-മ്മേ ലോകകൃതൌ കൃണുതമിത്യാഹ ।
ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ॥ വിഷ്ണോ-സ്സ്ഥാനമസീത്യാഹ । യജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണുഃ । ഏത-ത്ഖലു വൈ ദേവാനാ-മപരാജിത-മായതനമ് । യ-ദ്യജ്ഞഃ ।
ദേവാനാമേവാപരാജിത ആയതനേ തിഷ്ഠതി ॥
ഇത ഇന്ദ്രോ അകൃണോ-ദ്വീര്യാണീത്യാഹ ॥ 44 ॥

ഇന്ദ്രിയമേവ യജമാനേ ദധാതി ।
സമാരഭ്യോര്ധ്വോ അദ്ധ്വരോ ദിവിസ്പൃശമിത്യാഹ വൃദ്ധ്യൈ । ആഘാര-മാഘാര്യമാണമനു സമാരഭ്യ । ഏതസ്മിന് കാലേ ദേവാ-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് । സാക്ഷാദേവ യജമാന-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി । അഥോ സമൃദ്ധേനൈവ യജ്ഞേന യജമാന-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി ।
അഹ്രുതോ യജ്ഞോ യജ്ഞപതേരിത്യാഹാനാര്ത്യൈ ।
ഇന്ദ്രാവാന്-ഥ്സ്വാഹേത്യാഹ । ഇന്ദ്രിയമേവ യജമാനേ ദധാതി । ബൃഹദ്ഭാ ഇത്യാഹ ॥ 45 ॥

സുവര്ഗോ വൈ ലോകോ ബൃഹദ്ഭാഃ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ യജമാനദേവത്യാ വൈ ജുഹൂഃ । ഭ്രാതൃവ്യദേവത്യോപഭൃത് । പ്രാണ ആഘാരഃ ।
യ-ഥ്സഗ്ഗ്സ്പര്ശയേത് । ഭ്രാതൃവ്യേ-ഽസ്യ പ്രാണ-ന്ദദ്ധ്യാത് । അസഗ്ഗ്സ്പര്ശയന്നത്യാക്രാമതി । യജമാന ഏവ പ്രാണ-ന്ദധാതി । പാഹിമാ-ഽഗ്നേ ദുശ്ചരിതാദാ മാ സുചരിതേ ഭജേത്യാഹ ॥ 46 ॥

അഗ്നിര്വാവ പവിത്രമ് । വൃജിനമനൃത-ന്ദുശ്ചരിതമ് ।
ഋജുകര്മഗ്ം സത്യഗ്ം സുചരിതമ് ।
അഗ്നിരേവൈനം-വൃഁജിനാദ-നൃതാ-ദ്ദുശ്ചരിതാത്പാതി ।
ഋജുകര്മേ സത്യേ സുചരിതേ ഭജതി । തസ്മാദേവമാശാസ്തേ । ആത്മനോ ഗോപീഥായ ॥ ശിരോ വാ ഏത-ദ്യജ്ഞസ്യ । യദാഘാരഃ । ആത്മാ ധ്രുവാ ॥ 47 ॥

ആഘാര-മാഘാര്യ ധ്രുവാഗ്ം സമനക്തി ।
ആത്മന്നേവ യജ്ഞസ്യ ശിരഃ പ്രതിദധാതി ।
ദ്വി-സ്സമനക്തി । ദ്വൌ ഹി പ്രാണാപാനൌ । തദാഹുഃ ।
ത്രിരേവ സമഞ്ജ്യാത് । ത്രിധാതു ഹി ശിര ഇതി । ശിര ഇവൈത-ദ്യജ്ഞസ്യ । അഥോ ത്രയോ വൈ പ്രാണാഃ ।
പ്രാണാനേവാസ്മി-ന്ദധാതി ॥
മഖസ്യ ശിരോ-ഽസി സഞ്ജ്യോതിഷാ ജ്യോതിരങ്ക്താമിത്യാഹ ।
ജ്യോതിരേവാസ്മാ ഉപരിഷ്ടാ-ദ്ദധാതി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാനുഖ്യാത്യൈ ॥ 48 ॥

(പരിദധാതി - പ്രാണ-ന്ദധാതി - ഹി യജ്ഞോ - ഘാരയതി - നമ ഇത്യാഹ - പശ്ചാ-ദ്- വീര്യാണീത്യാഹ - ഭാ ഇത്യാഹ - ഭജേത്യാഹ - ധ്രു - വൈവാസ്മി-ന്ദധാതി ത്രീണി ച) (അ. 7)
അനുവാകം 8 - ഇഡാഭക്ഷണമ്
ധിഷ്ണിയാ വാ ഏതേ ന്യുപ്യന്തേ । യദ്ബ്രഹ്മാ । യദ്ധോതാ । യദദ്ധ്വര്യുഃ । യദഗ്നീത് । യ-ദ്യജമാനഃ । താന്. യദന്തരേയാത് । യജമാനസ്യ പ്രാണാന്-ഥ്സങ്കര്ഷേത് । പ്രമായുക-സ്സ്യാത് । പുരോഡാശമപഗൃഹ്യ സഞ്ചരത്യദ്ധ്വര്യുഃ ॥ 49 ॥

യജമാനായൈവ തല്ലോകഗ്ം ശിഗ്ംഷതി ।
നാസ്യ പ്രാണാന്-ഥ്സങ്കര്ഷതി । ന പ്രമായുകോ ഭവതി । പുരസ്താ-ത്പ്രത്യങ്ങാസീനഃ । ഇഡായാ ഇഡാമാദധാതി ।
ഹസ്ത്യാഗ്ം ഹോത്രേ । പശവോ വാ ഇഡാ । പശവഃ പുരുഷഃ । പശുഷ്വേവ പശൂ-ന്പ്രതിഷ്ഠാപയതി । ഇഡായൈ വാ ഏഷാ പ്രജാതിഃ ॥ 50 ॥

താ-മ്പ്രജാതിം-യഁജമാനോ-ഽനു പ്രജായതേ । ദ്വിരങ്ഗുലാവനക്തി പര്വണോഃ ।
ദ്വിപാ-ദ്യജമാനഃ പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ । സകൃദുപസ്തൃണാതി । ദ്വിരാദധാതി । സകൃദഭിഘാരയതി । ചതു-സ്സമ്പദ്യതേ । ചത്വാരി വൈ പശോഃ പ്രതിഷ്ഠാനാനി ।
യാവാനേവ പശുഃ । തമുപഹ്വയതേ ॥ 51 ॥

മുഖമിവ പ്രത്യുപഹ്വയേത । സമുങ്ഖാനേവ പശൂനുപഹ്വയതേ । പശവോ വാ ഇഡാ ।
തസ്മാ-ഥ്സാ-ഽന്വാരഭ്യാ । അദ്ധ്വര്യുണാ ച യജമാനേന ച । ഉപഹൂതഃ പശുമാനസാനീത്യാഹ ।
ഉപ ഹ്യേനൌ ഹ്വയതേ ഹോതാ । ഇഡായൈ ദേവതാനാ-മുപഹവേ । ഉപഹൂതഃ പശുമാ-ന്ഭവതി ।
യ ഏവം-വേഁദ ॥ 52 ॥

യാം-വൈഁ ഹസ്ത്യാമിഡാമാദധാതി । വാച-സ്സാ ഭാഗധേയമ് । യാമുപഹ്വയതേ । പ്രാണാനാഗ്ം സാ । വാച-ഞ്ചൈവ പ്രാണാഗ്ശ്ചാവരുന്ധേ ॥
അഥ വാ ഏതര്ഹ്യുപഹൂതായാമിഡായാമ് ।
പുരോഡാശസ്യൈവ ബര്ഹിഷദോ മീമാഗ്ംസാ । യജമാന-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഹവിര്നോ നിര്വപേതി । നാഹമഭാഗോ നിര്വഫ്സ്യാമീത്യബ്രവീത് ॥ 53 ॥

ന മയാ-ഽഭാഗയാ ഽനുവക്ഷ്യഥേതി വാഗബ്രവീത് ।
നാഹമഭാഗാ പുരോ-ഽനുവാക്യാ ഭവിഷ്യാമീതി പുരോ-ഽനുവാക്യാ । നാഹമഭാഗാ യാജ്യാ ഭവിഷ്യാമീതി
യാജ്യാ । ന മയാ-ഽഭാഗേന വഷട്കരിഷ്യഥേതി വഷട്കാരഃ । യ-ദ്യജമാനഭാഗ-ന്നിധായ പുരോഡാശ-മ്ബര്ഹിഷദ-ങ്കരോതി ।
താനേവ ത-ദ്ഭാഗിനഃ കരോതി । ചതുര്ധാ കരോതി । ചതസ്രോ ദിശഃ । ദിക്ഷ്വേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി । ബര്ഹിഷദ-ങ്കരോതി ॥ 54 ॥

യജമാനോ വൈ പുരോഡാശഃ । പ്രജാ ബര്ഹിഃ ।
യജമാനമേവ പ്രജാസു പ്രതിഷ്ഠാപയതി ।
തസ്മാദസ്ഥ്നാ-ഽന്യാഃ പ്രജാഃ പ്രതിതിഷ്ഠന്തി । മാഗ്ംസേനാന്യാഃ । അഥോ ഖല്വാഹുഃ । ദക്ഷിണാ വാ ഏതാ ഹവി-ര്യജ്ഞസ്യാന്തര്വേദ്യവരുദ്ധ്യന്തേ ।
യ-ത്പുരോഡാശ-മ്ബര്ഹിഷദ-ങ്കരോതീതി । ചതുര്ധാ കരോതി । ചത്വാരോ ഹ്യേതേ ഹവി-ര്യജ്ഞസ്യര്ത്വിജഃ ॥ 55 ॥

ബ്രഹ്മാ ഹോതാ-ഽദ്ധ്വര്യുരഗ്നീത് । തമഭിമൃശേത് । ഇദ-മ്ബ്രഹ്മണഃ । ഇദഗ്ം ഹോതുഃ । ഇദമദ്ധ്വര്യോഃ । ഇദമഗ്നീധ ഇതി । യഥൈവാദ-സ്സൌമ്യേ-ഽദ്ധ്വരേ ।
ആദേശമൃത്വിഗ്ഭ്യോ ദക്ഷിണാ നീയന്തേ । താദൃഗേവ തത് । അഗ്നീധേ പ്രഥമായാദധാതി ॥ 56 ॥

അഗ്നിമുഖാ ഹ്യൃദ്ധിഃ । അഗ്നിമുഖാമേവര്ധിം-യഁജമാന ഋദ്ധ്നോതി ॥ സകൃദുപസ്തീര്യ ദ്വിരാദധത് । ഉപസ്തീര്യ ദ്വിരഭിഘാരയതി ।
ഷട്-ഥ്സമ്പദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋതവഃ । ഋതൂനേവ പ്രീണാതി । വേദേന ബ്രഹ്മണേ ബ്രഹ്മഭാഗ-മ്പരിഹരതി । പ്രാജാപത്യോ വൈ വേദഃ । പ്രാജാപത്യോ ബ്രഹ്മാ ॥ 57 ॥

സവിതാ യജ്ഞസ്യ പ്രസൂത്യൈ । അഥ കാമമന്യേന । തതോ ഹോത്രേ । മദ്ധ്യം-വാഁ ഏത-ദ്യജ്ഞസ്യ । യദ്ധോതാ । മദ്ധ്യത ഏവ യജ്ഞ-മ്പ്രീണാതി ।
അഥാദ്ധ്വര്യവേ । പ്രതിഷ്ഠാ വാ ഏഷാ യജ്ഞസ്യ । യദദ്ധ്വര്യുഃ ।
തസ്മാദ്ധവി-ര്യജ്ഞസ്യൈതാമേവാവൃതമനു ॥ 58 ॥

അന്യാ ദക്ഷിണാ നീയന്തേ । യജ്ഞസ്യ പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ ।
അഗ്നിമഗ്നീ-ഥ്സകൃ-ഥ്സകൃ-ഥ്സമ്മൃഡ്ഢീത്യാഹ ।
പരാംഇവ ഹ്യേതര്ഹി യജ്ഞഃ ॥ ഇഷിതാ ദൈവ്യാ ഹോതാര ഇത്യാഹ । ഇഷിതഗ്ം ഹി കര്മ ക്രിയതേ ।
ഭദ്രവാച്യായ പ്രേഷിതോ മാനുഷ-സ്സൂക്തവാകായ സൂക്താ ബ്രൂഹീത്യാഹ । ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ।
സ്വഗാ ദൈവ്യാ ഹോതൃഭ്യ ഇത്യാഹ । യജ്ഞമേവ തഥ്സ്വഗാ കരോതി । സ്വസ്തി-ര്മാനുഷേഭ്യ ഇത്യാഹ ।
ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ । ശംയോഁ-ര്ബ്രൂഹീത്യാഹ ।
ശംയുഁമേവ ബാര്ഹസ്പത്യ-മ്ഭാഗധേയേന സമര്ധയതി ॥ 59 ॥

(ചരത്യദ്ധ്വര്യുഃ - പ്രജാതി--ര് ഹ്വയതേ - വേദാ - ബ്രവീ-ദ്- ബര്ഹിഷദ-ങ്കരോ-ത്യൃത്വിജോ-ദധാതി-ബ്രഹ്മാ-ഽനു-കരോതി ചത്വാരി ച) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - പ്രസ്തരപ്രഹാരാദികമ്
അഥ സ്രുചാവനുഷ്ടുഗ്ഭ്യാം-വാഁജവതീഭ്യാം-വ്യൂഁഹതി । പ്രതിഷ്ഠാ വാ അനുഷ്ടുക് । അന്നം-വാഁജഃ പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ । അന്നാദ്യസ്യാവരുദ്ധ്യൈ । പ്രാചീ-ഞ്ജുഹൂമൂഹതി । ജാതാനേവ ഭ്രാതൃവ്യാ-ന്പ്രണുദതേ । പ്രതീചീമുപഭൃതമ് ।
ജനിഷ്യമാണാനേവ പ്രതിനുദതേ ।
സ വിഷൂച ഏവാപോഹ്യ സപത്നാന്. യജമാനഃ ।
അസ്മിന് ഁലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 60 ॥

ദ്വാഭ്യാമ് । ദ്വിപ്രതിഷ്ഠോ ഹി ॥ വസുഭ്യസ്ത്വാ രുദ്രേഭ്യസ്ത്വാ-ഽഽദിത്യേഭ്യസ്ത്വേത്യാഹ ।
യഥായജുരേവൈ തത് । സ്രുക്ഷു പ്രസ്തരമനക്തി ।
ഇമേ വൈ ലോകാ-സ്സ്രുചഃ । യജമാനഃ പ്രസ്തരഃ । യജമാനമേവ തേജസാ-ഽനക്തി । ത്രേധാ-ഽനക്തി ।
ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ ॥ 61 ॥

ഏഭ്യ ഏവൈനം-ലോഁകേഭ്യോ-ഽനക്തി ।
അഭിപൂര്വമനക്തി । അഭിപൂര്വമേവ യജമാന-ന്തേജസാ-ഽനക്തി ॥ അക്തഗ്ം രിഹാണാ ഇത്യാഹ ।
തേജോ വാ ആജ്യമ് । യജമാനഃ പ്രസ്തരഃ ।
യജമാനമേവ തേജസാ-ഽനക്തി । വിയന്തു വയ ഇത്യാഹ । വയ ഏവൈന-ങ്കൃത്വാ ।
സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി ॥ 62 ॥

പ്രജാം-യോഁനി-മ്മാ നിര്മൃക്ഷമിത്യാഹ । പ്രജായൈ ഗോപീഥായ ॥ ആപ്യായന്താമാപ ഓഷധയ ഇത്യാഹ । ആപ ഏവൌഷധീരാപ്യായയതി । മരുതാ-മ്പൃഷതയ-സ്സ്ഥേത്യാഹ । മരുതോ വൈ വൃഷ്ട്യാ ഈശതേ ।
വൃഷ്ടിമേവാവരുന്ധേ । ദിവ-ങ്ഗച്ഛ തതോ നോ വൃഷ്ടിമേരയേത്യാഹ । വൃഷ്ടിര്വൈ ദ്യൌഃ । വൃഷ്ടിമേവാവരുന്ധേ ॥ 63 ॥

യാവദ്വാ അദ്ധ്വര്യുഃ പ്രസ്തര-മ്പ്രഹരതി । താവദസ്യായുര്മീയതേ । ആയുഷ്പാ അഗ്നേ-ഽസ്യായുര്മേ പാഹീത്യാഹ । ആയുരേവാത്മന്-ധത്തേ ।
യാവദ്വാ അദ്ധ്വര്യുഃ പ്രസ്തര-മ്പ്രഹരതി । താവദസ്യ ചക്ഷുര്മീയതേ । ചക്ഷുഷ്പാ അഗ്നേ-ഽസി ചക്ഷുര്മേ പാഹീത്യാഹ । ചക്ഷുരേവാത്മന്-ധത്തേ ॥
ധ്രുവാ-ഽസീത്യാഹ പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ ॥
യ-മ്പരിധി-മ്പര്യധത്ഥാ ഇത്യാഹ ॥ 64 ॥

യഥായജുരേവൈതത് । അഗ്നേ ദേവ പണിഭി-ര്വീയമാണ ഇത്യാഹ । അഗ്നയ ഏവൈന-ഞ്ജുഷ്ട-ങ്കരോതി ।
ത-ന്ത ഏതമനു ജോഷ-മ്ഭരാമീത്യാഹ ।
സജാതാനേവാസ്മാ അനുകാന്കരോതി ।
നേദേഷ ത്വദപചേതയാതാ ഇത്യാഹാനുഖ്യാത്യൈ ॥ യജ്ഞസ്യ പാഥ ഉപ സമിതമിത്യാഹ ।
ഭൂമാനമേവോപൈതി । പരിധീന്-പ്രഹരതി ।
യജ്ഞസ്യ സമിഷ്ട്യൈ ॥ 65 ॥

സ്രുചൌ സ-മ്പ്രസ്രാവയതി । യദേവ തത്ര ക്രൂരമ് ।
തത്-തേന ശമയതി । ജുഹ്വാമുപഭൃതമ് । യജമാനദേവത്യാ വൈ ജുഹൂഃ ।
ഭ്രാതൃവ്യദേവത്യോപഭൃത് ।
യജമാനായൈവ ഭ്രാതൃവ്യമുപസ്തി-ങ്കരോതി ॥
സഗ്ഗ്സ്രാവഭാഗാ-സ്സ്ഥേത്യാഹ ।
വസവോ വൈ രുദ്രാ ആദിത്യാ-സ്സഗ്ഗ്സ്രാവഭാഗാഃ ।
തേഷാ-ന്ത-ദ്ഭാഗധേയമ് ॥ 66 ॥

താനേവ തേന പ്രീണാതി । വൈശ്വദേവ്യര്ചാ । ഏതേ ഹി വിശ്വേ ദേവാഃ । ത്രിഷ്ടുഗ്-ഭവതി । ഇന്ദ്രിയം-വൈഁ ത്രിഷ്ടുക് । ഇന്ദ്രിയമേവ യജമാനേ ദധാതി ॥ അഗ്നേര്വാമപന്നഗൃഹസ്യ സദസി സാദയാമീത്യാഹ ।
ഇയം-വാഁ അഗ്നിരപന്നഗൃഹഃ । അസ്യാ ഏവൈനേ സദനേ സാദയതി । സുമ്നായ സുമ്നിനീ സുമ്നേ മാ ധത്തമിത്യാഹ ॥ 67 ॥

പ്രജാ വൈ പശവഃ സുമ്നമ് । പ്രജാമേവ പശൂനാത്മന്ധത്തേ । ധുരി ധുര്യൌ പാതമിത്യാഹ । ജായാപത്യോ-ര്ഗോപീഥായ ॥ അഗ്നേ-ഽദബ്ധായോ-ഽശീതതനോ ഇത്യാഹ । യഥായജുരേവൈതത് । പാഹി മാ-ഽദ്യ ദിവഃ പാഹി പ്രസിത്യൈ പാഹി ദുരിഷ്ട്യൈ പാഹി ദുരദ്മന്യൈ പാഹി ദുശ്ചരിതാദിത്യാഹ । ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ।
അവിഷ-ന്നഃ പിതു-ങ്കൃണു സുഷദാ യോനിഗ്ഗ് സ്വാഹേതീദ്ധ്മ-സംവൃഁശ്ചനാന്യന്വാഹാര്യപചനേ ഽഭ്യാധായ ഫലീകരണഹോമ-ഞ്ജുഹോതി ।
അതിരിക്താനി വാ ഇദ്ധ്മ സംവൃഁശ്ചനാനി ॥ 68 ॥

അതിരിക്താഃ ഫലീകരണാഃ । അതിരിക്തമാജ്യോച്ഛേഷണമ് ।
അതിരിക്ത ഏവാതിരിക്ത-ന്ദധാതി । അഥോ അതിരിക്തേ-നൈവാതിരിക്ത-മാപ്ത്വാ-ഽവരുന്ധേ ॥ വേദി-ര്ദേവേഭ്യോ നിലായത । താം-വേഁദേനാന്വവിന്ദന്ന് । വേദേന വേദിം-വിഁവിദുഃ പൃഥിവീമ് । സാ പപ്രഥേ പൃഥിവീ പാര്ഥിവാനി ।
ഗര്ഭ-മ്ബിഭര്തി ഭുവനേഷ്വന്തഃ ।
തതോ യജ്ഞോ ജായതേ വിശ്വദാനിരിതി പുരസ്താ-ഥ്സ്തമ്ബയജുഷോ വേദേന വേദിഗ്ം സമ്മാഷ്ട്ര്യനുവിത്ത്യൈ ॥ 69 ॥

അഥോ യ-ദ്വേദശ്ച വേദിശ്ച ഭവതഃ । മിഥുനത്വായ പ്രജാത്യൈ । പ്രജാപതേര്വാ ഏതാനി ശ്മശ്രൂണി । യ-ദ്വേദഃ । പത്നിയാ ഉപസ്ഥ ആസ്യതി ।
മിഥുനമേവ കരോതി । വിന്ദതേ പ്രജാമ് ।
വേദഗ്ം ഹോതാ-ഽഽഹവനീയാ-ഥ്സ്തൃണന്നേതി ।
യജ്ഞമേവ ത-ഥ്സന്തനോത്യോത്തരസ്മാ-ദര്ധമാസാത് ।
തഗ്ം സന്തതമുത്തരേ-ഽര്ധമാസ ആലഭതേ ॥ 70 ॥

ത-ങ്കാലേകാല ആഗതേ യജതേ ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി ।
സ ത്വാ അദ്ധ്വര്യു-സ്സ്യാത് । യോ യതോ യജ്ഞ-മ്പ്രയുങ്ക്തേ ।
തദേന-മ്പ്രതിഷ്ഠാപയതീതി ।
വാതാദ്വാ അദ്ധ്വര്യുര്യജ്ഞ-മ്പ്രയുങ്ക്തേ ।
ദേവാ ഗാതുവിദോ ഗാതും-വിഁത്വാ ഗാതുമിതേത്യാഹ ।
യത ഏവ യജ്ഞ-മ്പ്രയുങ്ക്തേ ।
തദേന-മ്പ്രതിഷ്ഠാപയതി ।
പ്രതിതിഷ്ഠതി പ്രജയാ പശുഭി-ര്യജമാനഃ ॥ 71 ॥

(തിഷ്ഠതീ - മേ ലോകാ - ഗമയതി - ദ്യൌ-ര്വൃഷ്ടിമേവാവരുന്ധേ - പര്യധത്ഥാ ഇത്യാഹ - സമിഷ്ട്യൈ - ഭാഗധേയം - ധത്തമിത്യാഹ - വാ ഇദ്ധ്മ സംവൃഁശ്ചനാ - ന്യനുവിത്ത്യൈ - ലഭതേ - യജമാനഃ) (അ. 9)
അനുവാകം 10 - പത്നീയോക്രവിമോകഃ
യോ വാ അയഥാദേവതം-യഁജ്ഞമുപചരതി ।
ആ ദേവതാഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ । പാപീയാ-ന്ഭവതി । യോ യഥാദേവതമ് । ന ദേവതാഭ്യ ആവൃശ്ച്യതേ ।
വസീയാ-ന്ഭവതി । വാരുണോ വൈ പാശഃ ।
ഇമം-വിഁഷ്യാമി വരുണസ്യ പാശമിത്യാഹ ।
വരുണപാശാദേവൈനാ-മ്മുഞ്ചതി ।
സവിതൃപ്രസൂതോ യഥാദേവതമ് ॥ 72 ॥

ന ദേവതാഭ്യ ആവൃശ്ച്യതേ । വസീയാ-ന്ഭവതി ।
ധാതുശ്ച യോനൌ സുകൃതസ്യ ലോക ഇത്യാഹ । അഗ്നിര്വൈ ധാതാ । പുണ്യ-ങ്കര്മ സുകൃതസ്യ ലോകഃ । അഗ്നിരേവൈനാ-ന്ധാതാ । പുണ്യേ കര്മണി സുകൃതസ്യ ലോകേ ദധാതി । സ്യോന-മ്മേ സഹ പത്യാ കരോമീത്യാഹ ।
ആത്മനശ്ച യജമാനസ്യ ചാനാത്യൈ സത്വാംയഁ ॥
സമായുഷാ സമ്പ്രജയേത്യാഹ ॥ 73 ॥

ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ പൂര്ണപാത്രേ । അന്തതോ-ഽനുഷ്ടുഭാ । ചതുഷ്പദ്വാ ഏതച്ഛന്ദഃ പ്രതിഷ്ഠിത-മ്പത്നിയൈ പൂര്ണപാത്രേ ഭവതി ।
അസ്മിന് ഁലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠാനീതി ।
അസ്മിന്നേവ ലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി । അഥോ വാഗ്വാ അനുഷ്ടുക് । വാമ്മിഥുനമ് । ആപോ രേതഃ പ്രജനനമ് ।
ഏതസ്മാദ്വൈ മിഥുനാദ്വിദ്യോതമാന-സ്സ്തനയന്വര്ഷതി । രേതഃ സിഞ്ചന്ന് ॥ 74 ॥

പ്രജാഃ പ്രജനയന്ന് ॥ യദ്വൈ യജ്ഞസ്യ ബ്രഹ്മണാ യുജ്യതേ । ബ്രഹ്മണാ വൈ തസ്യ വിമോകഃ । അദ്ഭി-ശ്ശാന്തിഃ । വിമുക്തം-വാഁ ഏതര്ഹി യോക്ത്ര-മ്ബ്രഹ്മണാ ।
ആദായൈനത്പത്നീ സഹാപ ഉപഗൃഹ്ണീതേ ശാന്ത്യൈ ।
അഞ്ജലൌ പൂര്ണപാത്രമാനയതി । രേത ഏവാസ്യാ-മ്പ്രജാ-ന്ദധാതി । പ്രജയാ ഹി മനുഷ്യഃ പൂര്ണഃ ।
മുഖം-വിഁമൃഷ്ടേ । അവഭൃഥസ്യൈവ രൂപ-ങ്കൃത്വോത്തിഷ്ഠതി ॥ 75 ॥

(സവിതൃപ്രസൂതോ യഥാദേവതം-പ്രജയേത്യാഹ-സിഞ്ച-ന്മൃഷ്ട ഏക-ഞ്ച) (അ. 10)
അനുവാകം 11 - ഉപവേഷോപഗൂഹനമ്
പരിവേഷോ വാ ഏഷ വനസ്പതീനാമ് । യദുപവേഷഃ । യ ഏവം-വേഁദ । വിന്ദതേ പരിവേഷ്ടാരമ് । തമുത്കരേ ॥ യ-ന്ദേവാ മനുഷ്യേഷു ।
ഉപവേഷമധാരയന്ന് । യേ അസ്മദപചേതസഃ । താനസ്മഭ്യ-മിഹാകുരു । ഉപവേഷോപവിഡ്ഢി നഃ ॥ 76 ॥

പ്രജാ-മ്പുഷ്ടിമഥോ ധനമ് ।
ദ്വിപദോ നശ്ചതുഷ്പദഃ । ധ്രുവാന-നപഗാന്-കുര്വിതി പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ചമുപഗൂഹതി ।
തസ്മാ-ത്പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ചഃ ശൂദ്രാ അവസ്യന്തി । സ്ഥവിമത ഉപഗൂഹതി । അപ്രതിവാദിന ഏവൈനാന് കുരുതേ ॥
ധൃഷ്ടിര്വാ ഉപവേഷഃ ।
ശുചര്തോ വജ്രോ ബ്രഹ്മണാ സഗ്ംശിതഃ ।
യോപവേഷേ ശുക് । സാ-ഽമുമൃച്ഛതു യ-ന്ദ്വിഷ്മ ഇതി ॥ 77 ॥

അഥാസ്മൈ നാമ ഗൃഹ്യ പ്രഹരതി । നിരമു-ന്നുദ ഓകസഃ । സപത്നോ യഃ പൃതന്യതി । നിര്ബാദ്ധ്യേന ഹവിഷാ । ഇന്ദ്ര ഏണ-മ്പരാശരീത് ।
ഇഹി തിസ്രഃ പരാവതഃ । ഇഹി പഞ്ചജനാഗ്ം അതി ।
ഇഹി തിസ്രോ-ഽതി രോചനാ യാവത് । സൂര്യോ അസ-ദ്ദിവി ।
പരമാ-ന്ത്വാ പരാവതമ് ॥ 78 ॥

ഇന്ദ്രോ നയതു വൃത്രഹാ । യതോ ന പുനരായസി ।
ശശ്വതീഭ്യ-സ്സമാഭ്യ ഇതി । ത്രിവൃദ്വാ ഏഷ വജ്രോ ബ്രഹ്മണാ സഗ്ംശിതഃ । ശുചൈവൈനം-വിഁദ്ധ്വാ ।
ഏഭ്യോ ലോകേഭ്യോ നിര്ണുദ്യ । വജ്രേണ ബ്രഹ്മണാ സ്തൃണുതേ । ഹതോ ഽസാവവധിഷ്മാ-മുമിത്യാഹ
സ്തൃത്യൈ । യ-ന്ദ്വിഷ്യാത്ത-ന്ധ്യായേത് ।
ശുചൈവൈന-മര്പയതി ॥ 79 ॥
(നോ-ദ്വിഷ്മ ഇതി-പരാവത-മര്പയതി) (അ. 11)
(പ്രത്യുഷ്ടം - ദിവ-ശ്ശില്പ - മയജ്ഞോ - ധൃത-ഞ്ച - ദേവാസുരാ-സ്സ ഏതമിന്ദ്ര - ആപോ ദേവീ - രഗ്നിനാ - ധിഷ്ണിയാ - അഥ സ്രുചൌ - യോ വാ അയഥാദേവതം - പരിവേഷോ വാ ഏകാദശ)
(പ്രത്യുഷ്ട - മയജ്ഞ - ഏഷാ ഹി വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാ - മൂര്ജാ പൃഥിവീ - മഥോ രക്ഷസാം - താ-മ്പ്രജാതിം - ദ്വാഭ്യാം - ത-ങ്കാലേകാലേ നവസപ്തതിഃ)
(പ്രത്യുഷ്ടഗ്ം - ശുചൈവൈനമര്പയതി)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ തൃതീയ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥