Lord Prajapati

3.8 - aśvamedhabrāhmaṇaṃ vaiśvadevaṃ kāṇḍam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - sāṅgrahaṇyeṣṭyā yajate

(Ashvamedha Brahmana Vaishvadeva Kandam in English (IAST))

From Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana

This sacred text is derived from the third book of the Taittiriya Brahmana belonging to the Krishna Yajurveda. It focuses on the intricate procedures of the Ashvamedha and Vaishvadeva rituals, emphasizing the cosmic order and the unity of creation. The verses detail the Sangrahani Ishti, a ritual intended to gather and harmonize the people under a righteous leader. Reciting these Vedic mantras is considered highly auspicious for those seeking social harmony, administrative stability, and spiritual merit. It serves as a profound meditation on the connection between the cycle of time and the ritualistic preservation of universal dharma.

#of 91
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake aṣṭamaḥ prapāṭhakaḥ - aśvamedhabrāhmaṇaṃ-vai~śvadeva-ṅkāṇḍam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
(aśvamedhabrāhmaṇaṃ-vai~śvadeva-ṅkāṇḍaṃ)
anuvākaṃ 1 - sāṅgrahaṇyeṣṭyādayaḥ yājamānasaṃskārāḥ
sāgraṃhaṇyeṣṭyā̭ yajate | imā-ñjanatāgṃ saṅga̭hṇānīti̭ || dvāda̭śāratnī raśanā bha̭vati | dvāda̭śa māsā-ssaṃva~thsaraḥ |
saṃva~thsaramevā va̭rundhe | mauñjī bha̭vati | ūrgvai muñjāḥ | ūrja̭me vā va̭rundhe || citrā nakṣa̭tra-mbhavati | citraṃ-vā~ etatkarma̭ || 1 ||
yada̭śvamedha-ssamṛ̭ddhyai || puṇya̭nāma devayaja̭na-maddhyava̭syati | puṇyā̭meva tena̭ kīrtimabhija̭yati || apa̭dātī-nṛtvijaḥ̭ samāva̭hantyā sṷbrahmaṇyāyāḥ |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || keśaśmaśru va̭pate | nakhāni nikṛ̭ntate | dato dhā̭vate | snāti̭ | aha̭taṃ-vā~saḥ pari̭dhatte | pāpmano-'pa̭hatyai |
vācaṃ̭-ya~tvopa̭vasati | suvargasya̭ lokasya guptyai | rātri̭-ñjāgaraya̭nta āsate | suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || 2 ||
(karma̭ - dhatte pañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - brahmaudanābhidhānam
catṷṣṭayya āpo̭ bhavanti |
catṷśśapho vā aśvaḥ̭ prājāpatya-ssamṛ̭ddhyai ||
tā digbhya-ssamābhṛ̭tā bhavanti | dikṣu vā āpaḥ̭ |
annaṃ-vā~ āpaḥ̭ | adbhyo vā anna̭-ñjāyate | yadevādbhyo-'nna-ñjāya̭te | tadava̭rundhe || tāsṷ brahmaudana-mpa̭cati | reta̭ eva tadda̭dhāti || 3 ||
catṷśśarāvo bhavati | dikṣvḙva prati̭tiṣṭhati || ubhayato̭ rukmau bha̭vataḥ | ubhayata̭ evāsmin-ruca̭-ndadhāti | uddha̭rati śṛtatvāya̭ |
sarpiṣvā-nbhavati meddhyatvāya̭ | catvāra̭ ārṣeyāḥ prāśna̭nti | diśāmeva jyoti̭ṣi juhoti | catvāri hira̭ṇyāni dadāti | diśāmava jyotīgṣya va̭rundhe || 4 ||
yadājya̭-mucchiṣya̭te | tasmi̭n-raśanā-nnyṷnatti | prajāpa̭tirvā o̭danaḥ | reta ājyam | yadājyḙ raśanā-nnyunatti̭ | prajāpa̭timeva reta̭sā sama̭rdhayati || darbhamayī̭ raśanā bha̭vati |
bahu vā eṣa kṷcaro̭-'meddhyamupa̭gacchati |
yadaśvaḥ̭ | pavitraṃ-vai~ darbhāḥ || 5 ||
yadda̭rbhamayī̭ raśanā bhava̭ti | punātyevainam | pūtamḙna-mmeddhya-māla̭bhate ||
aśva̭sya vā āla̭bdhasya mahimoda̭-krāmat |
sa mahartvi̭jaḥ prāvi̭śat | tanmahartvi̭jā-mmahartviktvam | yanmahartvi̭jaḥ prāśñanti̭ |
mahimāna̭-mevāsmin-tadda̭dhati ||
aśva̭sya vā āla̭bdhasya reta uda̭krāmat |
tathsuvarṇagṃ hira̭ṇya-mabhavat | yathsuvarṇagṃ hira̭ṇya-ndadā̭ti |
reta̭ eva tadda̭dhāti || odane da̭dāti | reto vā o̭danaḥ | reto hira̭ṇyam | reta̭saivāsmi-nreto̭ dadhāti || 6 ||
(dadhāti - rundhe - darbhā - a̭bhava-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - raśanayā-'śvabandhanam
yo vai brahma̭ṇe devebhyaḥ̭ prajāpa̭taye-'pra̭ti-procyāśva-mmeddhya̭-mbaddhnāti̭ |
ā devatābhyo vṛścyate | pāpī̭yānbhavati | yaḥ pra̭tiprocya̭ | na devatābhya āvṛ̭ścyate | vasī̭yānbhavati || yadāha̭ | brahmannaśva-mmeddhya̭-mbhanthsyāmi devebhyaḥ̭ prajāpa̭taye tena̭ rāddhyāsamiti̭ | brahma vai brahmā |
brahma̭ṇa eva devebhyaḥ̭ prajāpa̭taye pratiprocyāśva-mmeddhya̭-mbaddhnāti || 7 ||
na devatābhya āvṛ̭ścyate | vasī̭yā-nbhavati ||
devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava iti̭ raśanā-māda̭tte prasūtyai | aśvino-rbāhubhyā-mityā̭ha | aśvinau hi devānā̭-maddhvaryū āstām |
pūṣṇo hastābhyā-mityā̭ha yatyai ||
vyṛ̭ddhaṃ-vā~ etadyajñasya̭ | yada̭yajuṣkḙṇa kriyate |
imāma̭gṛbhṇan-raśanā-mṛtasye-tyadhi̭ vadati yajṷṣkṛtyai | yajñasya samṛ̭ddhyai || 8 ||
tadā̭huḥ | dvāda̭śāratnī raśanā ka̭rtavyā(3) trayo̭daśāratnī(3)riti̭ | ṛṣabho vā eṣa ṛ̭tūnām | yathsaṃ̭va~thsaraḥ |
tasya̭ trayodaśo māso̭ viṣṭapam | ṛṣabha eṣa yajñānām | yada̭śvamedhaḥ | yathā vā ṛ̭ṣabhasya̭ viṣṭapam | evametasya̭ viṣṭapam | trayodaśama̭ratnigṃ ra̭śanāyā̭-mupāda̭dhāti || 9 ||
yatha̭rṣabhasya̭ viṣṭapagṃ̭ saggskaroti̭ | tādṛgeva tat || pūrva āyṷṣi vidathḙṣu kavyetyā̭ha | āyṷrevāsmi̭-ndadhāti ||
tayā̭ devā-ssutamāba̭bhūvu-rityā̭ha | bhūti̭mevopāva̭rtate || ṛtasya sāmana-thsaramārapantītyā̭ha | satyaṃ-vā~ ṛtam |
satyenaivaina̭ mṛtenāra̭bhate || abhidhā asītyā̭ha || 10 ||
tasmā̭-daśvamedhayājī sarvā̭ṇi bhūtānyabhi bha̭vati | bhuva̭na-masītyā̭ha |
bhūmāna̭-mevopa̭ti | yantā-'sītyā̭ha | yantāra̭mevaina̭-ṅkaroti |
dhartā-'sītyā̭ha | dhartāra̭mevaina̭-ṅkaroti | so-'gniṃ-vai~śvānara-mityā̭ha |
agnā-vevainaṃ̭-vai~śvānare jṷhoti | sapra̭thasamityā̭ha || 11 ||
prajayaivaina̭-mpaśubhiḥ̭ prathayati |
svāhā̭kṛta ityā̭ha | homa̭ evāsyaṣaḥ |
pṛthivyā-mityā̭ha | asyāmevaina-mprati̭ṣṭhāpayati | yantā rāḍyantā-'si yama̭no dhartā-'si̭ dharuṇa ityā̭ha |
rūpamevāsyai-tanma̭himānaṃ-vyā~ca̭ṣṭe |
kṛṣyai tvā kṣemā̭ya tvā rayyai tvā poṣā̭ya tvetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste ||
svagā tvā̭ devebhya ityā̭ha |
devebhya̭ evainagg̭ svagā ka̭roti |
svāhā tvā prajāpa̭taya ityā̭ha | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ |
yasyā̭ eva devatā̭yā ālabhyata | tayaivainagṃ sama̭rdhayati || 12 ||
(badhnāti - samṛ̭ddhyā - upada̭dhā - tyasītyā̭ha - sapra̭thasamītyā̭ha - devebhya ityā̭ha pañca̭ ca) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - aśvasya jale-'vagāhanam
yaḥ pitura̭nujāyāḥ putraḥ | sa purastānnayati |
yo mātura̭nujāyāḥ putraḥ | sa paścānna̭yati |
viṣva̭ñcamevāsmāt-pāpmānaṃ-vi~vṛ̭hataḥ || yo arva̭nta-ñjighāgṃ̭sati tamabhya̭mīti varṷṇa iti śvāna̭-ñcaturakṣa-mprasaṷti |
paro martaḥ̭ para-śśveti śuna̭ścatu-rakṣasya praha̭nti | śveva vai pāpmā bhrātṛ̭vyaḥ | pāpmāna̭-mevāsya bhrātṛ̭vyagṃ hanti ||
saiddhraka-mmusa̭la-mbhavati || 13 ||
karma̭ karmaivāsmai̭ sādhayati || pauggścaleyo ha̭nti |
puggścalvāṃ-vai~ devā-śśuca-nnya̭dadhuḥ | śucaivāsya śucagṃ̭ hanti ||
pāpmā vā etamīphsa-tītyā̭huḥ | yo-'śvamedhena yaja̭ta iti̭ |
aśva̭syādhaspadamupāsyati |
vajrī vā aśvaḥ̭ prājāpatyaḥ |
vajrḙṇaiva pāpmāna-mbhrātṛ̭vya-mava̭krāmati || dakṣiṇā-'pa̭plāvayati || 14 ||
pāpmāna̭-mevāsmā-cchama̭la-mapa̭plāvayati || aiṣīka ṷdūho bha̭vati | āyurvā iṣīkāḥ | āyṷre-vāsmi̭-ndadhati | amṛtaṃ-vā~ iṣīkāḥ | amṛta̭me-vāsmi̭-ndadhati || vetasaśākhopasamba̭ddhā bhavati |
aphsu-yo̭nirvā aśvaḥ̭ | aphsujo vḙtasaḥ |
svādevainaṃ-yo~nernirmi̭mīte ||
purastāt-pratyañca̭-mabhyudṷ̄hati |
purastā̭-devāsmi̭-npratīcya mṛta̭-ndadhāti ||
aha-ñca tva-ñca̭ vṛtrahanniti̭ brahmā yaja̭mānasya hasta̭-ṅgṛhṇāti |
brahmakṣatre eva sanda̭dhāti |
abhi kratvendra bhūradha jmannitya̭-dhvaryu-ryaja̭mānaṃ-vā~cayatya-bhiji̭tyai || 15 ||
(bhavati - plāvayati - mimīte pañca̭ ca) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - aśvasya prokṣaṇa-mmahartvijām
catvāra̭ ṛtvija-ssamṷkṣanti |
ābhya evaina̭-ñcatasṛbhyo̭ digbhyo̭-'bhisamī̭rayanti || śatena̭ rājaputrai-ssahāddhvaryuḥ | purastāt-pratyantiṣṭha-nprokṣa̭ti | anenāśvḙna meddhyḙneṣṭvā |
ayagṃ rājā̭ vṛtraṃ-va~̭ddhyāditi̭ | rājyaṃ-vā~ a̭ddhvaryuḥ | kṣatragṃ rā̭japutraḥ | rājyenai-vāsmi̭n kṣatra-nda̭dhāti ||
śatenā̭-rājabhi̭rugrai-ssaha brahmā || 16 ||
dakṣiṇata udantiṣṭha-nprokṣa̭ti | anenāśvḙna meddhyḙneṣṭvā |
ayagṃ rājā-'pratidhṛṣyo-'stviti̭ | balaṃ-vai~ brahmā | bala̭marājograḥ | bala̭nai-vāsmi-nbala̭-ndadhāti || śatena̭ sūtagrāmaṇibhiḥ̭ saha hotā | paścāt-prāntiṣṭha-nprokṣa̭ti |
anenāśvḙna meddhyḙneṣṭvā | ayagṃ rājā-'syai viśaḥ || 17 ||
bahugvai ba̭hvaśvāyai̭ bahvajāvikāyai | bahuvrīhiyavāyai̭ bahumāṣatilāyai |
bahuhiraṇyāyai̭ bahuhastikā̭yai | bahudāsapūruṣāyai̭ rayimatyai puṣṭi̭matyai | bahurāyaspoṣāyai rājā-'stviti̭ | bhūmā vai hotā | bhūmā sṷ̄tagrāmaṇyaḥ̭ | bhūmnaivāsmi̭-nbhūmāna̭-ndadhāti || śatena̭ kṣatta-saṅgrahītṛbhiḥ̭ sahodgātā | uttarato da̭kṣiṇā tiṣṭha-nprokṣa̭ti || 18 ||
anenāśvḙna meddhyḙ neṣṭvā |
ayagṃ rājā sarvamāyṷretviti̭ |
āyurvā ṷdgātā | āyuḥ̭ kṣatta-saṅgrahītāraḥ̭ |
āyṷṣai-vāsminnāyṷ-rdadhāti || śatagṃ śa̭ta-mbhavanti | śatāyuḥ purṷṣa-śśatendri̭yaḥ |
āyṷṣyevendriye prati̭tiṣṭhati || catu-śśatā bha̭vanti | cata̭sro diśaḥ̭ | dikṣvḙva prati̭tiṣṭhati || 19 ||
(brahmā - viśa - ṷkṣati - diśa eka̭-ñca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - bhūmau patatā-mbindūnāmabhimantraṇam
yathā vai haviṣo̭ gṛhītasya skanda̭ti | evaṃ-vā~ etadaśva̭sya skandati |
yanniktamanā̭-labdha-muthsṛjanti̭ | yathstokyā̭ anvāha̭ | sarvahuta̭-mevaina̭-ṅkarotya-ska̭ndāya | aska̭nnagṃ hi tat |
yaddhutasya skanda̭ti || sahasra-manvā̭ha | sahasra̭ sammita-ssuvargo lokaḥ |
suvargasya̭ lokasyā-bhiji̭tyai || 20 ||
yatpari̭mitā anubrūyāt | pari̭mitamava̭rundhīta | apa̭rimitā anvā̭ha | apa̭rimita-ssuvargo lokaḥ | suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai ||
stokyā̭ juhoti | yā eva varṣyā āpaḥ̭ | tā ava̭rundhe || asyā-ñjṷhoti | iyaṃ-vā~ agnirvaiśvānaraḥ || 21 ||
asyāmevaināḥ prati̭ṣṭhāpayati || uvāca̭ ha prajāpa̭tiḥ | stokyā̭su vā ahama̭śvamedhagṃ saggsthā̭payāmi | tena tata-ssaggsthi̭tena carāmīti̭ || agnaye svāhetyā̭ha |
agnaya̭ evaina̭-ñjuhoti || somā̭ya svāhetyā̭ha | somā̭yaivaina̭-ñjuhoti | savitre svāhetyā̭ha | savitra evaina̭-ñjuhoti || 22 ||
sara̭svatyai svāhetyā̭ha | sara̭svatyā evaina̭-ñjuhoti | pūṣṇe svāhetyā̭ha | pūṣṇa evaina̭-ñjuhoti | bṛhaspata̭ye svāhetyā̭ha |
bṛhaspata̭ya evaina̭-ñjuhoti | apā-mmodā̭ya svāhetyā̭ha | adbhya evaina̭-ñjuhoti | vāyave svāhetyā̭ha | vāyava̭ evaina̭-ñjuhoti || 23 ||
mitrāya svāhetyā̭ha | mitrāyaivaina̭-ñjuhoti | varṷṇāya svāhetyā̭ha | varṷṇāyaivaina̭-ñjuhoti || etābhya̭ evaina̭-ndevatābhyo juhoti ||
daśa̭ daśa sapānda̭-ñjuhoti | daśākṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ | virājai-vānnādyamava̭rundhe || pra vā eṣo-'smāllokā-ccya̭vate |
yaḥ parā̭cīrāhṷtī-rjuhoti̭ |
punaḥ̭ punarabhyāvarta̭-ñjuhoti |
asminneva loke prati̭tiṣṭhati ||
etāgṃ ha vāva so-'śvamedhasya saggsthi̭ti muvācā-ska̭ndāya | aska̭nnagṃ hi tat |
yadyajñasya saggsthi̭tasya skanda̭ti || 24 ||
(abhiji̭tyai - vaiśvānaraḥ - sa̭vitra evaina̭-ñjuhoti - vāyava̭ evaina̭-ñjuhoti - cyavate ṣaṭca̭) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - athādhvaryuprokṣaṇam
prajāpa̭taye tvā juṣṭa-mprokṣāmīti̭ purastāt-patyantiṣṭha-nprokṣa̭ti |
prajāpa̭tirvai devānā̭-mannādo vīryā̭vān |
annādya̭-mevāsmi̭n vīrya̭-ndadhāti |
tasmādaśvaḥ̭ paśūnā-ma̭nnādo vīryā̭vattamaḥ || indrāgnibhyā-ntveti̭ dakṣiṇataḥ |
indrāgnī vai devānāmoji̭ṣṭhau bali̭ṣṭhau | oja̭ evāsmi-nbala̭-ndadhāti | tasmādaśvaḥ̭ paśūnāmoji̭ṣṭho bali̭ṣṭhaḥ || vāyave tveti̭ paścāt | vāyurvai devānā̭māśu-ssā̭rasārita̭maḥ || 25 ||
javamevāsmi̭ndadhāti | tasmādaśvaḥ̭ paśūnāmāśu-ssā̭rasārita̭maḥ ||
viśvebhyastvā devebhya ityṷttarataḥ |
viśve vai devā devānāṃ-ya~śasvita̭māḥ |
yaśa̭ evāsmi̭ndadhāti | tasmādaśvaḥ̭ paśūnāṃ-ya~̭śasvita̭maḥ || devebhya-stvetyadhastāt | devā vai devānā-mapa̭citatamāḥ |
apa̭citi-mevāsmi̭-ndadhāti |
tasmādaśvaḥ̭ paśūnā-mapa̭citatamaḥ || 26 ||
sarvebhyastvā devebhya ityupari̭ṣṭāt |
sarve vai devāstviṣi̭manto harasvinaḥ̭ |
tviṣi̭me-vāsmin. haro̭ dadhāti |
tasmādaśvaḥ̭ paśūnā-ntviṣi̭mān harasvita̭maḥ || dive tvā-'ntari̭kṣāya tvā pṛthivyai tvetyā̭ha |
ebhya evainaṃ̭-lo~kebhyaḥ prokṣa̭ti ||
sate tvā-'sa̭te tvā-'dbhyastvau-ṣa̭dhībhyastvā viśvebhyastvā bhūtebhya ityā̭ha |
tasmā̭daśvamedhayājinagṃ sarvā̭ṇi bhūtānyupa̭ jīvanti || brahmavādino̭ vadanti | yatprā̭jāpatyo-'śvaḥ̭ | atha kasmā̭dena-manyābhyo̭ devatābhyo-'pi prokṣatīti̭ |
aśve vai sarvā̭ devatā̭ anvāya̭ttāḥ |
taṃ-ya~dviśvebhyastvā bhūtebhya iti̭ prākṣati̭ |
devatā̭ evāsmi̭-nnanvāyā̭tayati |
tasmādaśve sarvā̭ devatā̭ anvāya̭ttāḥ || 27 ||
(sārasāritamo - 'pa̭citatamaḥ - prājāpatyo-'śva pañca̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - aśvacaritānāmaśvarūpāṇā-ñca homāḥ
yathā vai haviṣo̭ gṛhītasya skanda̭ti |
evaṃ-vā~ etadaśva̭sya skandati |
yatprokṣi̭ta-manā̭labdha-muthsṛjanti̭ | yada̭śva-caritāni̭ juhoti̭ | sarvahuta̭-mevaina̭-ṅkarotya-ska̭ndāya | aska̭nnagṃ hi tat | yaddhutasya skanda̭ti || īṅkārāya svāhe-ṅkṛ̭tāya svāhetyā̭ha | etāni vā a̭śvacaritāni̭ | caritairevainagṃ sama̭rdhayati || 28 ||
tadā̭huḥ | anā̭hutayo vā a̭śvacaritāni̭ |
naitā ho̭tavyā̭ iti̭ | atho khalvā̭huḥ | hotavyā̭ eva | atra vāvaivaṃ-vi~dvāna̭śvamedhagṃ
saggsthā̭payati | yada̭śva-caritāni̭ juhoti̭ | tasmā-ddhotavyā̭ iti̭ || bahirdhā vā ḙnametadāyata̭nā-ddadhāti |
bhrātṛ̭vyamasmai janayati || 29 ||
yasyā̭ nāyatane-'nyatrāgne-rāhṷtī-rjuhoti̭ |
sāvitriyā iṣṭyāḥ purastāthsviṣṭa kṛtaḥ̭ |
āhavanīye-'śvacaritāni̭ juhoti | āyata̭na evāsyāhṷtī-rjuhoti | nāsmai bhrātṛ̭vya-ñjanayati || tadā̭huḥ | yajñamukhe ya̭jñamukhe hotavyāḥ | yajñasya klṛptyai | suvargasya̭ lokasyā-nṷkhyātyā iti̭ || atho khalvā̭huḥ || 30 ||
yadya̭jñamukhe ya̭jñamukhe juhuyāt |
paśubhi-ryaja̭mānaṃ-vya~̭drdhayet |
ava̭ suvargāllokā-tpa̭dyeta | pāpī̭yā-nthsyāditi̭ |
sakṛdeva ho̭tavyāḥ | na yaja̭māna-mpaśubhi-rvya̭drdhayati | abhi sṷvargaṃ-lo~ka-ñja̭yati | na pāpī̭yā-nbhavati || aṣṭāca̭tvārigṃśatamaśva rūpāṇi̭ juhoti | aṣṭāca̭tvārigṃśadakṣarā jaga̭tī | jāgato-'śvaḥ̭ prājāpatya-ssamṛ̭ddhyai || ekamati̭rikta-ñjuhoti | tasmādekaḥ̭ prajāsvadrdhṷkaḥ || 31 ||
(adrdhayati - janayati - khalvā̭hu--r jaga̭tī trīṇi̭ ca) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - aśvasya nāmnāmabhivācanam, uthsargaśca
vibhūrmātrā prabhūḥ pitretyā̭ha | iyaṃ-vai~ mātā | asau pitā | ābhyāmevaina-mpari̭dadāti || aśvo̭-'si hayo-'sītyā̭ha | śāstyevaina̭metat | tasmācchiṣṭāḥ prajā jā̭yante || atyo-'sītyā̭ha |
tasmādaśva-ssarvā-npaśūnatyḙ-'ti |
tasmādaśva-ssarvḙṣā-mpaśūnāg śraiṣṭhya̭-ṅgacchati || 32 ||
pra yaśa-śśraiṣṭhya̭māpnoti | ya evaṃ-ve~da̭ || naro-'syarvā̭-'si sapti̭rasi vājya̭sītyā̭ha |
rūpamevāsyaitanma̭himānaṃ-vyā~ca̭ṣṭe ||
yayurnāmā-'sītyā̭ha | etadvā aśva̭sya priya-nnā̭madheyam | priyeṇaivaina̭-nnāmadheyḙnābhiva̭dati | tasmādapyā̭mitrau sagantya̭ | nāmnā ceddhvayḙte | mitrameva bha̭vataḥ || 33 ||
ādityānā-mpatvā-'nvihītyā̭ha | ādityānevaina̭-ṅgamayati ||
agnaye svāhā svāhendrāgnibhyāmiti̭ pūrvahomā-ñjṷhoti | pūva̭ eva dviṣanta-mbhrātṛ̭vya-mati̭krāmati || bhūra̭si bhuve tvā bhavyā̭ya tvā bhaviṣyate tvetyuthsṛ̭jati sarvatvāya̭ || devā̭ āśāpālā eta-ndevebhyo-'śva-mmedhā̭ya prokṣi̭ta-ṅgopāyatetyā̭ha | śataṃ-vai~ talpyā̭ rājaputrā devā ā̭śāpālāḥ | tebhya̭ evaina-mpari̭dadāti ||
īśvaro vā aśvaḥ pramṷktaḥ parā-mparāvata-ṅgantoḥ | iha dhṛti-ssvāheha vidhṛ̭ti-ssvāheha ranti-ssvāheha rama̭tiḥ
svāheti̭ catṛṣu pathsu jṷhoti || 34 ||
etā vā aśva̭sya bandha̭nam |
tābhi̭revaina̭-mbaddhnāti |
tasmādaśvaḥ pramṷkto bandha̭na-māga̭cchati |
tasmādaśvaḥ pramṷkto bandha̭na-nna ja̭hāti ||
rāṣṭraṃ-vā~ a̭śvamedhaḥ | rāṣṭre khalu vā ete vyāya̭cchante | ye-'śva-mmeddhyagṃ rakṣa̭nti | teṣāṃ-ya~ udṛca-ṅgaccha̭nti |
rāṣṭrādeva te rāṣṭra-ṅga̭cchanti | atha ya udṛca-nna gaccha̭nti || 35 ||
rāṣṭrādeva te vyava̭cchidyante | parā vā eṣa si̭cyate | yo̭-'balo-'śvamedhena yaja̭te | yadamitrā aśvaṃ̭-vi~nderanṋ |
hanyetāsya yajñaḥ | catuśśatā ra̭kṣanti | yajñasyāghātāya || athānya-mānīya prokṣḙyuḥ | saiva tataḥ prāya̭ścittiḥ || 36 ||
(gacchati - bhavataḥ - pathsu jṷhoti - na gaccha̭nti - +nava̭ ca) (a. 9)
anuvākaṃ 10 - dīkṣābhidhāna-ntatra vaiśvadevahomaḥ
prajāpa̭ti-rakāmayatāśvamedhena̭ yajeyeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | tasya̭ tepānasya̭ | saptātmano̭ devatā uda̭krāmann | sā dīkṣā-'bha̭vat | sa etāni̭ vaiśvadevānya̭paśyat | tānya̭ juhot |
tairvai sa dīkṣāmavā̭rundha | yadvaiśva devāni̭ juhoti̭ | dīkṣāmeva-tairyaja̭māno-'va̭rundhe || 37 ||
sapta jṷhoti | sapta hi tā devatā̭ udakrā̭mann || anvaha-ñjṷhoti | anvahameva dīkṣāmava̭rundhe || trīṇi̭ vaiśvadevāni̭ juhoti |
catvāryaudgrahaṇāni̭ | sapta sampa̭dyante | sapta vai śī̭ra.ṣaṇyāḥ prāṇāḥ |
prāṇā dīkṣā | prāṇaireva prāṇāndīkṣāmava̭rundhe || 38 ||
eka̭vigṃśatiṃ-vai~śvadevāni̭ juhoti | eka̭vigṃśatirvai dḙvalokāḥ |
dvāda̭śa māsāḥ pañcartavaḥ̭ | traya̭ ime lokāḥ | asāvā̭ditya ḙkavigṃśaḥ || eṣa sṷvargo lokaḥ | taddaivya̭-ṅkṣattram |
sā śrīḥ | tadbraddhnasya̭ viṣṭapam | tathsvārājya-mucyate || 39 ||
trigṃśata̭maudgrahaṇāni̭ juhoti | trigṃśada̭kṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ | virājaivānnādyamava̭rundhe ||
tredhā vibhajya̭ devatā-ñjuhoti | tryā̭vṛto vai devāḥ | tryā̭vṛta ime lokāḥ | eṣāṃ-lo~kānāmāptyai | eṣāṃ-lo~kānā-ṅklṛptyai || apa vā etasmātprāṇāḥ krā̭manti || 40 ||
yo dīkṣāma̭ti-recaya̭ti | saptāha-mpraca̭ranti |
sapta vai śī̭rṣaṇyāḥ prāṇāḥ | prāṇā dīkṣā |
prāṇaireva prāṇāndīkṣāmava̭rundhe || pūrṇāhuti-mṷttamā-ñjṷhoti |
sarvaṃ-vai~ pūrṇāhutiḥ | sarva̭mevāpno̭ti | atho̭ iyaṃ-vai~ pūrṇāhutiḥ |
asyāmeva prati̭tiṣṭhati || 41 ||
(rundhe - prāṇā-ndīkṣāmava̭rundha - ucyate - krāmanti - tiṣṭhati) (a. 10)
anuvākaṃ 11 - vaiśvadevahomamantravyākhyānam
prajāpa̭ti-raśvamedha-ma̭sṛjata | tagṃ sṛṣṭa-nna kiñcanoda̭yacchat |
taṃ-vai~śvadevānye-voda̭yacchann | yadvaiśvadevāni̭ juhoti̭ |
yajñasyodya̭tyai || svāhā-''dhimādhī̭tāya svāhā | svāhā-''dhī̭ta-mmana̭se svāhā |
svāhā manaḥ̭ prajāpa̭taye svāhā |
kāya svāhā kasmai svāhā̭ katamasmai svāheti̭ prājāpatye mukhyḙ bhavataḥ |
prajāpa̭ti-mukhābhirevaina̭-ndevatā̭bhirudya̭cchate || 42 ||
adi̭tyai svāhā-'di̭tyai mahyai svāhā-'di̭tyai sumṛḍīkāyai svāhetyā̭ha | iyaṃ-vā~ adi̭tiḥ | asyā evaina̭-mpratiṣṭhāyodya̭cchate ||
sara̭svatyai svāhā sara̭svatyai bṛhatyai svāhā sara̭svatyai pāvakāyai svāhetyā̭ha |
vāgvai sara̭svatī | vācaivainamudya̭cchate ||
pūṣṇe svāhā̭ pūṣṇe pra̭pathyā̭ya svāhā̭ pūṣṇe narandhi̭ṣāya svāhetyā̭ha |
paśavo vai pūṣā | paśubhi̭revaina-mudya̭cchate || tvaṣṭre svāhā tvaṣṭra̭ turīpā̭ya svāhā tvaṣṭrḙ pururūpā̭ya svāhetyā̭ha | tvaṣṭā vai pa̭śūnā-mmi̭thunānāgṃ̭ rūpakṛt | rūpameva paśuṣṷ dadhāti | atho̭ rūpairevaina-mudya̭cchate ||
viṣṇa̭ve svāhā viṣṇa̭ve nikhuryapāya svāhā viṣṇa̭ve nibhūyapāya svāhetyā̭ha |
yajño vai viṣṇuḥ̭ | yajñāyaivaina-mudya̭cchate || pūrṇāhuti-mṷttamā-ñjṷhoti | pratyutta̭bdhyai sayatvāya̭ || 43 ||
(yacchate - pururūpā̭ya svāhetyā̭hāṣṭau ca̭) (a. 11)
anuvākaṃ 12 - aśvasañcaraṇavathsare pratidina-ndevayajanadeśe kartavyamiṣṭitrayamabhidhīyate
sāvitra-maṣṭaka̭pāla-mprātarnirva̭pati | aṣṭākṣa̭rā gāyatrī |
gāyatra-mprā̭tassavanam |
prātassavanā devaina̭-ṅgāyatriyā ̭007ā;chandaso-'dhi nirmi̭mīte |
atho prātassavanameva tenāpnoti | gāyatrī-ñchandaḥ̭ || savitre pra̭savitra ekā̭daśa-kapāla-mmaddhyandi̭ne | ekā̭daśākṣarā triṣṭup |
traiṣṭṷbha-mmāddhya̭ndinagṃ sava̭nam |
māddhya̭ndinā-devainagṃ sava̭nāttriṣṭubhaḥ-chandaso-'dhi nirmi̭mīte || 44 ||
atho māddhya̭ndinameva sava̭na-ntenāpnoti | triṣṭubha-ñchandaḥ̭ || savitra ā̭savitre dvāda̭śa-kapāla-maparāhṇe | dvāda̭śākṣarā jaga̭tī | jāga̭ta-ntṛtīya savanam |
tṛtīya savanādevaina-ñjaga̭tyā ̭007ā;chandaso-'dhi nirmi̭mīte |
atho̭ tṛtīya savanameva tenāpnoti |
jaga̭tī-ñchandaḥ̭ || īśvaro vā aśvaḥ pramṷktaḥ parā-mparāvata-ṅgantoḥ |
iha dhṛti-ssvāheha vidhṛ̭ti-ssvāheha ranti-ssvāheha rama̭ti-ssvāheti cata̭sra āhṷtī-rjuhoti
( ) || 45 ||
cata̭sro diśaḥ̭ | digbhirevaina-mpari̭gṛhṇāti || āśva̭ttho vrajo bha̭vati | prajāpa̭ti-rdevebhyo nilā̭yata | aśvo̭ rūpa-ṅkṛtvā |
so-'śvatthe saṃ̭va~thsara-ma̭tiṣṭhat | tada̭śvatthasyā-śvatthatvam |
yadāśva̭ttho vrajo bhava̭ti | sva evainaṃ-yo~nau prati̭ṣṭhāpayati || 46 ||
(triṣṭubha ̭śchandaso-'dhi nirmi̭mīte - juhoti - nava̭ ca) (a. 12)
anuvākaṃ 13 - saṃva~thsarādrdhvamukhyasyāgrerūpasthānam
ā bra̭hma-nbrāhmaṇo bra̭hmavarcasī jā̭yatā-mityā̭ha | brāhmaṇa eva bra̭hmavarcasa-ndadhāti | tasmātpurā brāhmaṇo bra̭hmavarcasya̭ jāyata || ā-'smi-nrāṣṭre rā̭janya̭ iṣavyaḥ̭ śūro̭ mahāratho jā̭yatā-mityā̭ha | rājanya̭ eva śaurya-mma̭himāna̭-ndadhāti | tasmātpurā rā̭janya̭ iṣavyaḥ̭ śūro̭ mahāratho̭-'jāyata ||
dogdhrī̭ dhenurityā̭ha | dhenvāmeva payo̭ dadhāti | tasmātpurā dogdhrī̭ dhenura̭jāyata | voḍhā̭-'naḍvā-nityā̭ha || 47 ||
anaḍuhyeva vīrya̭-ndadhāti | tasmātpurā voḍhā̭-'naḍvāna̭jāyata | āśu-ssaptirityā̭ha | aśva̭ eva java-nda̭dhāti | tasmātpurā-''śuraśvo̭-'jāyata | pura̭dhiṃryoṣetyā̭ha |
yoṣityeva rūpa-nda̭dhāti | tasmāthstrī yṷvatiḥ priyā bhāvṷkā || jiṣṇū ra̭theṣṭhā ityā̭ha | ā ha vai tatra̭ jiṣṇū ra̭theṣṭhā jā̭yate || 48 ||
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || sabheyo yuvetyā̭ha | yo vai pūrvavayasī |
sa sabheyo yuvā | tasmādyuvā pumā-npriyo bhāvṷkaḥ || ā-'sya yaja̭mānasya vīro jā̭yatā-mityā̭ha | ā ha vai tatra yaja̭mānasya vīro jā̭yate |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || nikāmeni̭kāme naḥ parjanyo̭ varṣatvityā̭ha |
nikāmeni̭kāme ha vai tatra̭ parjanyo̭ varṣati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || phalinyo̭ na oṣa̭dhayaḥ pacyantā-mityā̭ha |
phalinyo̭ ha vai tatrauṣa̭dhayaḥ pacyante | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte |
yogakṣemo naḥ̭ kalpatā-mityā̭ha |
kalpa̭te ha vai tatra̭ prajābhyo̭ yogakṣemaḥ |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || 49 ||
(anaḍvānityā̭ha - jāyate - varṣati sapta ca̭) (a. 13)
anuvākaṃ 14 - annahomāḥ. trirātrarūpasyāśvamedhasya prathamadinarātrau
prajāpa̭ti-rdevebhyo̭ yajñān vyādi̭śat |
sa ātma-nna̭śvamedhama̭dhatta |
ta-ndevā a̭bruvann | eṣa vāva yajñaḥ | yada̭śvamedhaḥ | apyeva no-'trāstviti̭ |
tebhya̭ etāna̭nnahomā-nprāya̭cchat |
tāna̭juhot | tairvai sa devāna̭ prīṇāt |
yada̭nna-homāñjuhoti̭ || 50 ||
devāneva tairyaja̭mānaḥ prīṇāti || ājyḙna juhoti |
agnervā etadrūpam | yadājyam | yadājyḙna juhoti̭ | agnimeva tatprī̭ṇāti || madhṷnā juhoti |
mahatyai vā etaddevatā̭yai rūpam | yanmadhṷ | yanmadhṷnā juhoti̭ || 51 ||
mahatīmeva taddevatā-mprīṇāti | taṇḍulai-rjṷhoti | vasṷ̄nāṃ-vā~ etadrūpam | yatta̭ṇḍulāḥ | yatta̭ṇḍulai-rjuhoti̭ |
vasṷ̄neva tatprī̭ṇāti | pṛthṷkai-rjuhoti̭ (rjuhoti) |
rudrāṇāṃ-vā~ etadrūpam | yatpṛthṷkāḥ | yatpṛthṷkai-rjuhoti̭ || 52 ||
rudrāneva tatprī̭ṇāti | lājairjṷhoti | ādityānāṃ-vā~ etadrūpam | yallājāḥ | yallājai-rjuhoti̭ | ādityāneva tatprī̭ṇāti | karambai-rjuhoti | viśvḙṣāṃ-vā~ etaddevānāgṃ̭ rūpam | yatkarambāḥ | yatkarambai-rjuhoti̭ || 53 ||
viśvā̭neva taddevā-nprī̭ṇāti | dhānābhi̭-rjuhoti |
nakṣa̭trāṇāṃ-vā~ etadrūpam | yaddhānāḥ | yaddhānābhi̭-rjuhoti̭ | nakṣa̭trāṇyeva tatprī̭ṇāti | saktṷbhi-rjuhoti | prajāpa̭tervā etadrūpam |
yathsakta̭vaḥ | yathsaktṷbhi-rjuhoti̭ || 54 ||
prajāpa̭timeva tatprī̭ṇāti | masūsyairjuhoti |
sarvā̭sāṃ-vā~ etaddevatā̭nāgṃ rūpam | yanmasūsyā̭ni | yanmasūsyai-rjuhoti̭ | sarvā̭ eva taddevatāḥ prīṇāti | priyaṅgutaṇḍulai-rjṷhoti | priyāṅgā̭ ha vai nāmaite |
etairvai devā aśvasyāṅgā̭ni sama̭dadhuḥ | yatpri̭yaṅgutaṇḍulai-rjuhoti̭ | aśva̭syaivāṅgā̭ni sanda̭dhāti || daśānnā̭ni juhoti | daśākṣarā virāṭ |
virāṭ-kṛthsnasyā-nnādyasyā-va̭ruddhyai || 55 ||
(juhoti - madhṷnā juhoti - pṛthṷkairjuhoti̭ - karambairjuhoti - saktṷbhirjuhoti̭ - priyaṅgutaṇḍulairjuhoti̭ catvāri̭ ca) (a. 14)
(annahomānājyḙnāgnermadhṷnā taṇḍulaiḥ pṛthṷkairlājaiḥ karambaidrdhānābhi-ssaktṷbhirmasūsyaiḥ priyaṅgutaṇḍulai-rdaśānnā̭ni dvāda̭śa)
anuvākaṃ 15 - tatprakāraviśeṣa
prajāpa̭ti-raśvamedhama̭sṛjata | tagṃ sṛṣṭagṃ rakṣāg̭sya jighāgṃsann |
sa etā-nprajāpa̭tirnaktagṃ homāna̭-paśyat | tāna̭ juhot | tairvai sa yajñā-drakṣāgsyapā̭hann | yanna̭ktagṃ homāñjuhoti̭ | yajñādeva tairyaja̭māno rakṣāgsyapa̭hanti || ājyḙna juhoti |
vajro vā ājyam | vajrḙṇaiva yajñā-drakṣāgsyapa̭hanti || 56 ||
ājya̭sya pratipada̭-ṅkaroti | prāṇo vā ājyam |
mukhata evāsya̭ prāṇa-nda̭dhāti || annahomā-ñjṷhoti | śarī̭ravadevāva̭rundhe || vyatyāsa̭-ñjuhoti | ubhayasyā va̭ruddhyai ||
nakta̭-ñjuhoti | rakṣa̭sāmapa̭hatyai || ājyḙnā-ntato jṷhoti || 57 ||
prāṇo vā ājyam | ubhayata̭ evāsya̭ prāṇa-nda̭dhāti | purastā-ccopari̭ṣṭācca || eka̭smai svāhetyā̭ha | asminneva loke prati̭tiṣṭhati | dvābhyāg svāhetyā̭ha | amuṣmi̭nneva loke prati̭tiṣṭhati | ubhayo̭reva lokayāḥ prati̭tiṣṭhati | asmiggścā-muṣmigg̭śca || śatāya svāhetyā̭ha | śatāyurvai purṷṣa-śśatavīryaḥ | āyṷreva vīrya̭mava̭rundhe |
sahasrā̭ya svāhetyā̭ha | āyurvai sahasram | āyṷrevā-va̭rundhe ||
sarva̭smai svāhetyā̭ha | apa̭rimitamevā va̭rundhe || 58 ||
(eva yajña-drakṣāgsyapa̭han - tyantato jṷhoti - śatāya svāhetyā̭ha sapta ca̭) (a. 15)
anuvākaṃ 16 - vivaraṇametayoḥ
prajāpa̭tiṃ-vā~ eṣa īphsatītyā̭huḥ | yo-'śvamedhena yaja̭ta iti̭ |
atho̭ āhuḥ | sarvā̭ṇi bhūtānīti̭ ||
eka̭smai svāhetyā̭ha | prajāpa̭tirvā ekaḥ̭ | tamevāpno̭ti || eka̭smai svāhā dvābhyāg svāhetya̭bhi-pūrvamāhṷtī-rjuhoti |
abhipūrvameva sa̭vargaṃ-lo~kamḙti || ekottara-ñjṷhoti || 59 ||
ekavadeva sṷvargaṃ-lo~kamḙti || santa̭ta-ñjuhoti | suvargasya̭ lokasya santa̭tyai || śatāya svāhetyā̭ha | śatāyurvai purṷṣa-śśatavīryaḥ | āyṷreva vīrya̭mava̭rundhe | sahasrā̭ya svāhetyā̭ha | āyurvai sahasram | āyṷrevā va̭rundhe || ayutā̭ya svāhā̭ niyutā̭ya svāhā prayutā̭ya svāhetyā̭ha || 60 ||
traya̭ ime lokāḥ | imāneva lokānava̭rundhe || arbṷdāya svāhetyā̭ha | vāgvā arbṷdam | vāca̭mevā va̭rundhe || nya̭rbudāya svāhetyā̭ha |
yo vai vāco bhūmā | tannya̭rbudam |
vāca eva bhūmānamava̭rundhe ||
samudrāya svāhetyā̭ha || 61 ||
samudramevāpno̭ti | maddhyā̭ya svāhetyā̭ha | maddhya̭mevāpno̭ti | antā̭ya svāhetyā̭ha | anta̭me-vāpno̭ti | parādrdhāya svāhetyā̭ha |
parādrdhamevāpno̭ti || uṣase svāhā vyṷṣṭyai svāhetyā̭ha | rātrirvā uṣāḥ |
aharvyṷṣṭiḥ | ahorātre evāva̭rundhe |
atho̭ ahorātrayo̭reva prati̭tiṣṭhati ||
tā yadubhayīrdivā̭ vā naktaṃ̭-vā~ juhuyāt | ahorātre mo̭hayet | uṣase svāhā vyṷṣṭyai svāho̭deṣyate svāhodyate
svāhetyanṷdite juhoti | udi̭tāya svāhā̭ suvargāya svāhā̭ lokāya svāhetyudi̭te juhoti |
ahorātrayo-ravya̭timohāya || 62 ||
(ekottara-ñjṷhoti - prayutā̭ya svāhetyā̭ha - samudrāya svāhetyāhāha--r vyṷṣṭi-ssapta ca̭) (a. 16)
anuvākaṃ 17 - saptamakāṇḍagatānnahomānuvākā vyākhyāyante
vibhūrmātrā prabhūḥ pitretya̭śva-nāmāni̭ juhoti |
ubhayo̭revainaṃ̭-lo~kayo-rnāmadheya̭-ṅgamayati || āya̭nāya svāhā prāya̭ṇāya svāhetyṷ-ddrāvāñjṷhoti | sarva̭mevaina-maska̭nnagṃ suvargaṃ-lo~ka-ṅga̭mayati ||
agnaye svāhā somā̭ya svāheti̭ pūrvahāmā-ñjṷhoti | pūrva̭ eva dviṣanta-mbhrātṛ̭vya-mati̭krāmati ||
pṛthivyai svāhā-'ntari̭kṣāya svāhetyā̭ha | yathā yajurevaitat || agnaye svāhā somā̭ya svāheti̭ pūrvadīkṣā jṷhoti |
pūrva̭ eva dviṣanta-mbhrātṛ̭vya-mati̭krāmati || 63 ||
pṛthivyai svāhā-'ntari̭kṣāya svāhetyḙ-kavigṃśinī-ndīkṣā-ñjṷhoti |
eka̭vigṃśatirvai dḙvalokāḥ | dvāda̭śa māsāḥ pañcartavaḥ̭ | traya̭ ime lokāḥ | asāvā̭ditya ḙkavigṃśaḥ | eṣa sṷvargo lokaḥ |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai ||
bhuvo̭ devānā-ṅkarmaṇetyṛ̭tu-dīkṣā jṷhoti |
ṛtūne-vāsmai̭ kalpayati || agnaye svāhā̭ vāyave svāheti̭ juhotya-na̭ntarityai || 64 ||
arvāṃya~jña-ssaṅkrā̭matvi-tyāptī-rjuhoti | suvargasya̭ lokasyāptyai || bhūta-mbhavya̭-mbhaviṣyaditi paryāptī-rjuhoti |
suvargasya̭ lokasya paryāptyai ||
ā mḙ gṛhā bha̭vantvityābhū-rjṷhoti | suvargasya̭ lokasyā bhūtyai ||
agninā tapo-'nva̭bhavaditya̭nubhū-rjṷhoti | suvargasya̭ lokasyānṷbhūtyai ||
svāhā-''dhimādhī̭tāya svāheti sama̭stāni vaiśvadevāni̭ juhoti | sama̭stameva dviṣanta-mbhrātṛ̭vya-mati̭krāmati || 65 ||
dadbhya-ssvāhā hanūbhyāg svāhetya̭ṅgahomā-ñjṷhoti |
aṅgḙ aṅge vai purṷṣasya pāpmopa̭śliṣṭaḥ |
aṅgā̭daṅgā devaina̭-mpāpmanastena̭ muñcati || añjyetāya svāhā̭ kṛṣṇāya svāhā śvetāya svāhetya̭-śvarūpāṇi̭ juhoti |
rūpairevainagṃ sama̭drdhayati ||
oṣa̭dhībhya-ssvāhā mūlebhya-ssvāhetyo̭ṣadhi homāñjṷhoti | dvayyo vā oṣa̭dhayaḥ | puṣpebhyo-'nyāḥ phala̭-ṅgṛhṇanti̭ |
mūlebhyo-'nyāḥ | tā evobhayīrava̭rundhe || 66 ||
vanaspati̭bhya-ssvāheti̭ vanaspati-homāñjṷhoti |
āraṇyasyānnādyasyāva̭ruddhyai ||
meṣastvā̭ pacatai-ra̭vatvitya-pāvyāni juhoti |
prāṇā vai devā apāvyāḥ | prāṇānevāva̭rundhe || kūpyābhya-ssvāhā-'dbhya-ssvāhetyapāgṃ homāñjuhoti | aphsu vā āpaḥ̭ | annaṃ-vā~ āpaḥ̭ | adbhyo vā anna̭-ñjāyate | yadevādbhyo-'nna-ñjāya̭te | tadava̭rundhe || 67 ||
(pūrvadīkṣā jṷhoti pūrva̭ eva dviṣanta-mbhrātṛ̭vyamati̭krāma - tyana̭ntarityai - krāmati - rundhe - jāya̭ta eka̭-ñca) (a. 17)
anuvākaṃ 18 - saptamakāṇḍagatānnahomānuvākā vyākhyāyante
ambhāgṃ̭si juhoti | ayaṃ-vai~ loko-'mbhāgṃ̭si |
tasya vasavo-'dhi̭patayaḥ | agnirjyotiḥ̭ | yadambhāgṃ̭si juhoti̭ |
imameva lokamava̭rundhe | vasṷ̄nāgṃ sāyṷjya-ṅgacchati | agni-ñjyotirava̭rundhe || nabhāgṃ̭si juhoti | antari̭kṣaṃ-vai~ nabhāgṃ̭si || 68 ||
tasya̭ rudrā adhi̭patayaḥ | vāyurjyotiḥ̭ | yannabhāgṃ̭si juhoti̭ | antari̭kṣamevā-va̭rundhe | rudrāṇāgṃ sāyṷjya-ṅgacchati |
vāyu-ñjyotirava̭rundhe | mahāgṃ̭si juhoti | asau vai loko mahāgṃ̭si | tasyā̭dityā adhi̭patayaḥ| sūryo jyotiḥ̭ || 69 ||
yanmahāgṃ̭si juhoti̭ | amumeva lokamava̭rundhe | ādityānāgṃ sāyṷjya-ṅgacchati | sūrya-ñjyotirava̭rundhe ||
namo rājña namo varṷṇāyeti̭ yavyāni̭ juhoti |
annādyasyāva̭ruddhyai || mayobhūrvāto̭ abhi vā̭tūsrā iti̭ gavyāni̭ juhoti |
paśūnāmava̭ruddhyai ||
prāṇāya svāhā vyānāya svāheti̭ santati-homāñjṷhoti | suvargasya̭ lokasya santa̭tyai || 70 ||
sitāya svāhā-'si̭tāya svāheti pramṷktī-rjuhoti |
suvargasya̭ lokasya pramṷktyai || pṛthivyai svāhā-'ntari̭kṣāya svāhetyā̭ha |
yathā yajurevaitat ||
dattvate svāhā̭-'dantakā̭ya svāheti̭ śarīra-homāñjṷhoti | pitṛlokameva tairyaja̭māno-'va̭rundhe || kastvā̭ yunakti sa tvā̭ yunaktviti̭ paridhīn. yṷnakti | ime vai lokāḥ pa̭ridhayaḥ̭ | imānevāsmai̭ lokān. yṷnakti |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || 71 ||
yaḥ prā̭ṇato ya ātmadā iti̭ mahimānaṷ juhoti |
suvargo vai loko mahaḥ̭ | suvargameva tābhyāṃ-lo~kaṃ-ya~ja̭māno-'va̭rundhe ||
ā brahma̭-nbrāhmaṇo bra̭hmavacarsī jā̭yatāmiti sama̭stāni brahmavarcasāni̭ juhoti |
brahmavarcasameva tairyaja̭māno
-'va̭rundhe || jajñi bījamiti̭ juhotya-na̭ntarityai ||
agnaye sama̭nama-tpṛthivyai samana̭maditi̭ sannati homāñjṷhoti | suvargasya̭ lokasya sanna̭tyai || bhūtāya svāhā̭ bhaviṣyate svāheti̭ bhūtābhavyau homaṷ juhoti |
ayaṃ-vai~ loko bhūtam || 72 ||
asau bha̭viṣyat | anayo̭reva lokayoḥ prati̭tiṣṭhati | sarvasyāptyai | sarvasyāva̭ruddhyai || yadakra̭ndaḥ prathama-ñjāya̭māna itya̭śvastomīya̭-ñjuhoti | sarvasyāptyai | sarva̭sya jityai || sarva̭meva tenāpnoti |
sarva̭-ñjayati | yo-'śvamedhena yaja̭te || 73 ||
ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || yajñagṃ rakṣāg̭sya jighāgṃsann | sa etā-nprajāpa̭ti-rnaktagṃ homāna̭paśyat | tāna̭juhot |
tairvai sa yajñādrakṣāgsyapā̭hann | yanna̭ktagṃ homāñjuhoti̭ |
yajñādeva tairyaja̭māno
rakṣāgsyapa̭hanti || uṣase svāhā vyṷṣṭyai svāhetya̭ntato jṷhoti |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || 74 ||
(vai nabhāgṃ̭si - sūryo jyotiḥ - santa̭tyai - sama̭ṣṭyai - bhutam - ~yaja̭te - +nava̭ ca) (a. 18)
anuvākaṃ 19 - aupasathyadine yūpaprayogāḥ
ekayūpo vai̭kādaśinī̭ vā | anyeṣāṃ-ya~jñānāṃ-yū~pā̭ bhavanti |
ekaviśinya̭-śvamedhasya̭ | suvargasya̭ lokasyā-bhiji̭tyai || baila.vo vā̭ khādiro vā̭ pālāśo vā | anyeṣāṃ-ya~jñakratūnāṃ-yū~pā̭ bhavanti | rājjṷdāla eka̭vigṃśatya-ratniraśvamedhasya̭ | suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || nānyeṣā-mpaśūnā-ntḙjanyā a̭vadyanti̭ | ava̭dyantyaśva̭sya || 75 ||
pāpmā vai tḙjanī | pāpmano-'pa̭hatyai ||
plakṣaśākhāyā̭manyeṣā-mpaśūnāma̭vadyanti̭ | vetasa-śākhāyā-maśva̭sya | aphsuyo̭nirvā aśvaḥ̭ | aphsujo vḙtasaḥ | sva evāsya yonāva-va̭dyati ||
yūpḙṣu grāmyā-npaśūnni̭-yuñjanti̭ | ārokeṣvā̭-raṇyāndhā̭rayanti |
paśūnāṃ-vyā~vṛ̭ttyai || ā grāmyā-npaśūn-~labha̭nte | prāraṇyānthsṛ̭janti | pāpmano-'pa̭hatyai || 76 ||
(aśva̭sya - vyāvṛ̭ttya trīṇi̭ ca) (a. 19)
anuvākaṃ 20 - yūpānāṃ sthānādayaḥ
rājjṷdāla-magniṣṭha-mmi̭noti | bhrūṇahatyāyā apa̭hatyai || pautṷdravāvabhito̭ bhavataḥ | puṇya̭sya gandhasyāva̭ruddhyai |
bhrūṇahatyā-mevāsmā̭-dapahatya̭ | puṇyḙna gandheno̭bhayataḥ pari̭gṛhṇāti ||
ṣaḍbail.vā bha̭vanti | brahmavarcasasyā-va̭ruddhyai || ṣaṭkhā̭dirāḥ |
tejaso-'va̭ruddhyai || 77 ||
ṣaṭpā̭lāśāḥ | somapīthasyā-va̭ruddhyai || eka̭vigṃśati-ssampa̭dyante |
eka̭vigṃśatirvai dḙvalokāḥ | dvāda̭śa māsāḥ pañcartavaḥ̭ | traya̭ ime lokāḥ | asāvā̭ditya ḙkavigṃśaḥ | eṣa sṷvargo lokaḥ |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || śata-mpaśavo̭ bhavanti || 78 ||
śatāyuḥ purṷṣa-śśatendri̭yaḥ | āyṷṣyevendriye prati̭tiṣṭhati ||
sarvaṃ-vā~ a̭śvameddhyāpno̭ti | apa̭rimitā bhavanti | apa̭rimitasyā-va̭ruddhyai || brahmavādino̭ vadanti | kasmāthsatyāt |
dakṣiṇato-'nyeṣā-mpaśūnāma̭vadyanti̭ | uttarato-'śvasyeti̭ | vāruṇo vā aśvaḥ̭ || 79 ||
eṣā vai varṷṇasya dik | svāyā̭mevāsya̭ diśyava̭dyati | yadita̭reṣā-mpaśūnāma̭vadyati̭ | śatadevatya̭-ntenāva̭rundhe ||
cite-'gnā-vadhi̭vaitase kaṭe-'śva̭-ñcinoti |
aphsu-yo̭nirvā aśvaḥ̭ |
aphsujo vḙtasaḥ | sva evainaṃ-yo~nau prati̭ṣṭhāpayati || purastā-tpratyañca̭-ntūpara-ñci̭noti | paścātprācīna̭-ṅgomṛgam || 80 ||
prāṇāpānā-vevāsmina thsamyañcaṷ dadhāti ||
aśva̭-ntūpara-ṅgo̭mṛgamiti̭ sarvahuta̭ etāñjṷhoti | eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai || ātmanā-'bhijṷhoti | sātmā̭namevainagṃ sata̭nu-ṅkaroti || sātmā-'muṣmi̭n ~lāke bha̭vati |
ya evaṃ-ve~da̭ | atho vaso̭reva dhārā-ntenāva̭rundhe || iluvardā̭ya svāhā̭ balivardā̭ya svāhetyā̭ha | saṃva~thsaro vā i̭luvardaḥ̭ |
parivathsaro ba̭livardaḥ̭ | saṃva~thsarādeva pa̭rivathsarādāyura va̭rundhe | āyṷrevāsmi̭n-dadhāti |
tasmā̭daśva-medhayājī jarasā̭ visrasā-'muṃ-lo~kamḙti || 81 ||
(tejaso-'va̭ruddhai - bhavan - tyaśvo̭ - gomṛga - mi̭luvarda̭ ścatvāri̭ ca) (a. 20)
anuvākaṃ 21 - cetavyāgnayāderviśeṣaḥ
ekavigṃśo-'gnirbha̭vati | ekavigṃśa-sstomaḥ̭ | eka̭vigṃśatiryūpāḥ ||
yathā vā aśvā̭ varrṣabhā vā vṛṣā̭ṇa-ssaggsphureranṋ | evametathstomā-ssaggsphṷrante | yadḙkavigṃśāḥ | te yathsa̭mṛccheranṋ | hanyetāsya yajñaḥ || dvādaśa evāgni-ssyādityā̭huḥ |
dvādaśa-sstomaḥ̭ || 82 ||
ekā̭daśa yūpāḥ || yaddvā̭daśo-'gnirbhava̭ti | dvāda̭śa māsā-ssaṃva~thsaraḥ |
saṃva~thsareṇaivāsmā annamava̭rundhe || yaddaśa yūpā bhava̭nti | daśākṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ | virājaivānnādya-mava̭rundhe |
ya ḙkādaśaḥ | stana̭ evāsyai saḥ || 83 ||
duha evainā-ntena̭ || tadā̭huḥ |
yaddvā̭daśo-'gni-ssyāddvādaśa-sstoma ekā̭daśa yūpāḥ | yathā sthūri̭ṇā yāyāt | tādṛktat || ekavigṃśa evāgniḥ
syādityā̭huḥ | ekavigṃśa-sstomaḥ̭ |
eka̭vigṃśatiryūpāḥ | yathā praṣṭi̭bhiryāti̭ |
tādṛgeva tat || 84 ||
yo vā a̭śvamedhe tisraḥ kakubho veda̭ | kakuddha rājñā-mbhavati |
ekavigṃśo-'gnirbha̭vati | ekavigṃśa-sstomaḥ̭ | eka̭vigṃśatiryūpāḥ |
etā vā a̭śvamadhe tisraḥ kakubhaḥ̭ |
ya evaṃ-ve~da̭ | kakuddha rājñā-mbhavati ||
yo vā a̭śvamedhe trīṇi̭ śīrṣāṇi veda̭ |
śiro̭ ha rājñā-mbhavati |
ekavigṃśo-'gnirbha̭vati | ekavigṃśa-sstomaḥ̭ | eka̭vigṃśatiryūpāḥ |
etāni vā a̭śvamedhe trīṇi̭ śīra.ṣāṇi̭ |
ya evaṃ-ve~da̭ | śiro̭ ha rājñā-mbhavati || 85 ||
(dvādaśa-sstomaḥ-sa- eva tac - chiro̭ ha rājñā-mbhavati ṣaṭca̭) (a. 21)
anuvākaṃ 22 - ukthyākhye dvitīye-'hani bahiṣpavamāne aśvasyodrātṛtvam
devā vā a̭śvamedhe pava̭māne | suvargaṃ-lo~ka-nna prājā̭nann | tamaśvaḥ prājā̭nāt |
yada̭śvamadhe-'śvḙna meddhyenoda̭ñco bahiṣpavamānagṃ sarpa̭nti | suvargasya̭ lokasya prajñātyai | na vai ma̭nuṣyaḥ̭ suvargaṃ-lo~kamañja̭sā veda |
aśvo vai sṷvargaṃ-lo~kamañja̭sā veda || yadṷdgā-todgāyet | yathā-'kṣetrajño-'nyena̭ pathā pra̭tipādayet | tādṛktat || 86 ||
udgātāra̭-maparuddhya̭ | aśva̭-mudgīthāya̭ vṛṇīte | yathā kṣetrajño-'ñja̭sā naya̭ti |
evamevainamaśvaḥ̭ suvargaṃ-lo~kamañja̭sā nayati || puccha̭manvāra̭bhante | suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || hi-ṅka̭roti | sāmaivākaḥ̭ |
hi-ṅka̭roti | udgītha evāsya saḥ || 87 ||
vaḍa̭bā upa̭ rundhanti | mithunatvāya prajātyai |
atho yatho̭pagātāra̭ upagāya̭nti | tādṛgeva tat || uda̭gāsīdaśvo meddhya ityā̭ha | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ | prajāpa̭ti-rudgīthaḥ | udgīthamevāva̭rundhe | atho̭ ṛkhsāmayo̭reva prati̭tiṣṭhati || hira̭ṇyenopāka̭roti |
jyotirvai hira̭ṇyam | jyoti̭reva mṷkhato da̭dhāti |
yaja̭māne ca prajāsṷ ca | atho hira̭ṇyajyotireva yaja̭māna-ssuvargaṃ-lo~kamḙti || 88 ||
(tath - sa - upāka̭roti catvāri̭ ca) (a. 22)
anuvākaṃ 23 - aśve paryagnyaprayantānā-mpaśūnā-nniyojanaṃ
purṷṣo vai yajñaḥ | yajñaḥ prajāpa̭tiḥ | yadaśvḙ paśūnni̭yuñjanti̭ |
yajñādeva tadyajña-mprayṷṅkte || aśva̭-ntūpara-ṅgo̭mṛgam | tāna̭gniṣṭha āla̭bhate |
senāmukhameva tathsaggśya̭ti | tasmā-drājamukha-mbhīṣma-mbhāvṷkam ||
āgneya-ṅkṛṣṇagrī̭va-mpurastā-llalāṭe | pūrvāgnimeva ta-ṅkṷrute || 89 ||
tasmā-tpūrvāgni-mpurastā-thsthāpayanti || pauṣṇamanvañcam | annaṃ-vai~ pūṣā | tasmā-tpūrvāgnā-vā̭hārya̭-māha̭ranti ||
aindrāpauṣṇa mupari̭ṣṭāt | aindro vai rā̭janyo-'nna̭-mpūṣā |
annādyḙnaivaina̭-mubhayataḥ pari̭gṛhṇāti | tasmā-drājanyonnādo bhāvṷkaḥ ||
āgneyau kṛṣṇagrī̭vau bāhuvoḥ | bāhuvoreva vīrya̭-ndhatte || 90 ||
tasmā-drājanyo̭ bāhubalī bhāvṷkaḥ ||
tvāṣṭrau lo̭maśasakthau sakthyoḥ |
sakthyoreva vīrya̭-ndhatte | tasmā-drājanya̭ ūrubalī bhāvṷkaḥ || śitipṛṣṭhau bā̭rhaspatyau pṛṣṭhe |
brahmavarcasa-mevopari̭ṣṭāddhatte |
atho̭ kavacḙ evaite abhitaḥ paryṷ̄hate |
tasmā-drājanyaḥ̭ sanna̭ddho vīrya̭-ṅkaroti || dhātre pṛ̭ṣodara-madhastāt |
pratiṣṭhāmevaitā-ṅkṷrute |
atho̭ iyaṃ-vai~ dhātā |
asyāmeva prati̭tiṣṭhati || saurya-mbalakṣa-mpucche | uthsedhameva ta-ṅkṷrute |
tasmā̭duthsedha-mbhaye prajā
abhisaggśra̭yanti || 91 ||
(kurute - dhatte - kurute pañca̭ ca) (a. 23)
(sāgraṃhaṇyā - catṷṣṭayyo - yo vai - yaḥ pitu - ścatvārā - yathā̭ niktam - prajāpa̭taye tvā- yathā prokṣi̭taṃ - vibhūrā̭ha- prajāpa̭tirakāmayatāśvamedhena̭ - prajāpa̭tirna kiñca na - sā̭vitra - mā brahma̭n - prajāpa̭ti-rdevebhyaḥ̭ - prajāpa̭ti rakṣāgṃ̭si - prajāpa̭timīphsati - vibhura̭śvanāmānya - mbhāg̭ - syekayūpo - rājjṷdāla - mekavigṃśo - devāḥ - purṷṣa strayo̭vigṃśatiḥ)
(sāgraṃhaṇyā - tasmā̭daśvamedhayājī - ya-tpari̭mitā - ya-dya̭jñamukhe - yo dīkṣām - devāneva - traya̭ ime - sitāya̭ - prāṇāpānāvevāsmin - tasmā-drājanya̭ eka̭navatiḥ)
(sāgraṃhaṇyā - saggśra̭yanti)
|| hariḥ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake aṣṭamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
+++++++++++++++++++++++++++

Explore More