കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ അഷ്ടമഃ പ്രപാഠകഃ - അശ്വമേധബ്രാഹ്മണം-വൈഁശ്വദേവ-ങ്കാണ്ഡമ്
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
(അശ്വമേധബ്രാഹ്മണം-വൈഁശ്വദേവ-ങ്കാണ്ഡം)
അനുവാകം 1 - സാങ്ഗ്രഹണ്യേഷ്ട്യാദയഃ യാജമാനസംസ്കാരാഃ
സാഗ്രംഹണ്യേഷ്ട്യാ യജതേ । ഇമാ-ഞ്ജനതാഗ്ം സങ്ഗഹ്ണാനീതി ॥ ദ്വാദശാരത്നീ രശനാ ഭവതി । ദ്വാദശ മാസാ-സ്സംവഁഥ്സരഃ ।
സംവഁഥ്സരമേവാ വരുന്ധേ । മൌഞ്ജീ ഭവതി । ഊര്ഗ്വൈ മുഞ്ജാഃ । ഊര്ജമേ വാ വരുന്ധേ ॥ ചിത്രാ നക്ഷത്ര-മ്ഭവതി । ചിത്രം-വാഁ ഏതത്കര്മ ॥ 1 ॥
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
(അശ്വമേധബ്രാഹ്മണം-വൈഁശ്വദേവ-ങ്കാണ്ഡം)
അനുവാകം 1 - സാങ്ഗ്രഹണ്യേഷ്ട്യാദയഃ യാജമാനസംസ്കാരാഃ
സാഗ്രംഹണ്യേഷ്ട്യാ യജതേ । ഇമാ-ഞ്ജനതാഗ്ം സങ്ഗഹ്ണാനീതി ॥ ദ്വാദശാരത്നീ രശനാ ഭവതി । ദ്വാദശ മാസാ-സ്സംവഁഥ്സരഃ ।
സംവഁഥ്സരമേവാ വരുന്ധേ । മൌഞ്ജീ ഭവതി । ഊര്ഗ്വൈ മുഞ്ജാഃ । ഊര്ജമേ വാ വരുന്ധേ ॥ ചിത്രാ നക്ഷത്ര-മ്ഭവതി । ചിത്രം-വാഁ ഏതത്കര്മ ॥ 1 ॥
യദശ്വമേധ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ ॥ പുണ്യനാമ ദേവയജന-മദ്ധ്യവസ്യതി । പുണ്യാമേവ തേന കീര്തിമഭിജയതി ॥ അപദാതീ-നൃത്വിജഃ സമാവഹന്ത്യാ സുബ്രഹ്മണ്യായാഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ കേശശ്മശ്രു വപതേ । നഖാനി നികൃന്തതേ । ദതോ ധാവതേ । സ്നാതി । അഹതം-വാഁസഃ പരിധത്തേ । പാപ്മനോ-ഽപഹത്യൈ ।
വാചം-യഁത്വോപവസതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ഗുപ്ത്യൈ । രാത്രി-ഞ്ജാഗരയന്ത ആസതേ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ 2 ॥
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ കേശശ്മശ്രു വപതേ । നഖാനി നികൃന്തതേ । ദതോ ധാവതേ । സ്നാതി । അഹതം-വാഁസഃ പരിധത്തേ । പാപ്മനോ-ഽപഹത്യൈ ।
വാചം-യഁത്വോപവസതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ഗുപ്ത്യൈ । രാത്രി-ഞ്ജാഗരയന്ത ആസതേ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ 2 ॥
(കര്മ - ധത്തേ പഞ്ച ച) (അ. 1)
അനുവാകം 2 - ബ്രഹ്മൌദനാഭിധാനമ്
ചതുഷ്ടയ്യ ആപോ ഭവന്തി ।
ചതുശ്ശഫോ വാ അശ്വഃ പ്രാജാപത്യ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ ॥
താ ദിഗ്ഭ്യ-സ്സമാഭൃതാ ഭവന്തി । ദിക്ഷു വാ ആപഃ ।
അന്നം-വാഁ ആപഃ । അദ്ഭ്യോ വാ അന്ന-ഞ്ജായതേ । യദേവാദ്ഭ്യോ-ഽന്ന-ഞ്ജായതേ । തദവരുന്ധേ ॥ താസു ബ്രഹ്മൌദന-മ്പചതി । രേത ഏവ തദ്ദധാതി ॥ 3 ॥
അനുവാകം 2 - ബ്രഹ്മൌദനാഭിധാനമ്
ചതുഷ്ടയ്യ ആപോ ഭവന്തി ।
ചതുശ്ശഫോ വാ അശ്വഃ പ്രാജാപത്യ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ ॥
താ ദിഗ്ഭ്യ-സ്സമാഭൃതാ ഭവന്തി । ദിക്ഷു വാ ആപഃ ।
അന്നം-വാഁ ആപഃ । അദ്ഭ്യോ വാ അന്ന-ഞ്ജായതേ । യദേവാദ്ഭ്യോ-ഽന്ന-ഞ്ജായതേ । തദവരുന്ധേ ॥ താസു ബ്രഹ്മൌദന-മ്പചതി । രേത ഏവ തദ്ദധാതി ॥ 3 ॥
ചതുശ്ശരാവോ ഭവതി । ദിക്ഷ്വേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ ഉഭയതോ രുക്മൌ ഭവതഃ । ഉഭയത ഏവാസ്മിന്-രുച-ന്ദധാതി । ഉദ്ധരതി ശൃതത്വായ ।
സര്പിഷ്വാ-ന്ഭവതി മേദ്ധ്യത്വായ । ചത്വാര ആര്ഷേയാഃ പ്രാശ്നന്തി । ദിശാമേവ ജ്യോതിഷി ജുഹോതി । ചത്വാരി ഹിരണ്യാനി ദദാതി । ദിശാമവ ജ്യോതീഗ്ഷ്യ വരുന്ധേ ॥ 4 ॥
സര്പിഷ്വാ-ന്ഭവതി മേദ്ധ്യത്വായ । ചത്വാര ആര്ഷേയാഃ പ്രാശ്നന്തി । ദിശാമേവ ജ്യോതിഷി ജുഹോതി । ചത്വാരി ഹിരണ്യാനി ദദാതി । ദിശാമവ ജ്യോതീഗ്ഷ്യ വരുന്ധേ ॥ 4 ॥
യദാജ്യ-മുച്ഛിഷ്യതേ । തസ്മിന്-രശനാ-ന്ന്യുനത്തി । പ്രജാപതിര്വാ ഓദനഃ । രേത ആജ്യമ് । യദാജ്യേ രശനാ-ന്ന്യുനത്തി । പ്രജാപതിമേവ രേതസാ സമര്ധയതി ॥ ദര്ഭമയീ രശനാ ഭവതി ।
ബഹു വാ ഏഷ കുചരോ-ഽമേദ്ധ്യമുപഗച്ഛതി ।
യദശ്വഃ । പവിത്രം-വൈഁ ദര്ഭാഃ ॥ 5 ॥
ബഹു വാ ഏഷ കുചരോ-ഽമേദ്ധ്യമുപഗച്ഛതി ।
യദശ്വഃ । പവിത്രം-വൈഁ ദര്ഭാഃ ॥ 5 ॥
യദ്ദര്ഭമയീ രശനാ ഭവതി । പുനാത്യേവൈനമ് । പൂതമേന-മ്മേദ്ധ്യ-മാലഭതേ ॥
അശ്വസ്യ വാ ആലബ്ധസ്യ മഹിമോദ-ക്രാമത് ।
സ മഹര്ത്വിജഃ പ്രാവിശത് । തന്മഹര്ത്വിജാ-മ്മഹര്ത്വിക്ത്വമ് । യന്മഹര്ത്വിജഃ പ്രാശ്ഞന്തി ।
മഹിമാന-മേവാസ്മിന്-തദ്ദധതി ॥
അശ്വസ്യ വാ ആലബ്ധസ്യ രേത ഉദക്രാമത് ।
തഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-മഭവത് । യഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-ന്ദദാതി ।
രേത ഏവ തദ്ദധാതി ॥ ഓദനേ ദദാതി । രേതോ വാ ഓദനഃ । രേതോ ഹിരണ്യമ് । രേതസൈവാസ്മി-ന്രേതോ ദധാതി ॥ 6 ॥
അശ്വസ്യ വാ ആലബ്ധസ്യ മഹിമോദ-ക്രാമത് ।
സ മഹര്ത്വിജഃ പ്രാവിശത് । തന്മഹര്ത്വിജാ-മ്മഹര്ത്വിക്ത്വമ് । യന്മഹര്ത്വിജഃ പ്രാശ്ഞന്തി ।
മഹിമാന-മേവാസ്മിന്-തദ്ദധതി ॥
അശ്വസ്യ വാ ആലബ്ധസ്യ രേത ഉദക്രാമത് ।
തഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-മഭവത് । യഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-ന്ദദാതി ।
രേത ഏവ തദ്ദധാതി ॥ ഓദനേ ദദാതി । രേതോ വാ ഓദനഃ । രേതോ ഹിരണ്യമ് । രേതസൈവാസ്മി-ന്രേതോ ദധാതി ॥ 6 ॥
(ദധാതി - രുന്ധേ - ദര്ഭാ - അഭവ-ഥ്ഷട്ച) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - രശനയാ-ഽശ്വബന്ധനമ്
യോ വൈ ബ്രഹ്മണേ ദേവേഭ്യഃ പ്രജാപതയേ-ഽപ്രതി-പ്രോച്യാശ്വ-മ്മേദ്ധ്യ-മ്ബദ്ധ്നാതി ।
ആ ദേവതാഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ । പാപീയാന്ഭവതി । യഃ പ്രതിപ്രോച്യ । ന ദേവതാഭ്യ ആവൃശ്ച്യതേ । വസീയാന്ഭവതി ॥ യദാഹ । ബ്രഹ്മന്നശ്വ-മ്മേദ്ധ്യ-മ്ഭന്ഥ്സ്യാമി ദേവേഭ്യഃ പ്രജാപതയേ തേന രാദ്ധ്യാസമിതി । ബ്രഹ്മ വൈ ബ്രഹ്മാ ।
ബ്രഹ്മണ ഏവ ദേവേഭ്യഃ പ്രജാപതയേ പ്രതിപ്രോച്യാശ്വ-മ്മേദ്ധ്യ-മ്ബദ്ധ്നാതി ॥ 7 ॥
അനുവാകം 3 - രശനയാ-ഽശ്വബന്ധനമ്
യോ വൈ ബ്രഹ്മണേ ദേവേഭ്യഃ പ്രജാപതയേ-ഽപ്രതി-പ്രോച്യാശ്വ-മ്മേദ്ധ്യ-മ്ബദ്ധ്നാതി ।
ആ ദേവതാഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ । പാപീയാന്ഭവതി । യഃ പ്രതിപ്രോച്യ । ന ദേവതാഭ്യ ആവൃശ്ച്യതേ । വസീയാന്ഭവതി ॥ യദാഹ । ബ്രഹ്മന്നശ്വ-മ്മേദ്ധ്യ-മ്ഭന്ഥ്സ്യാമി ദേവേഭ്യഃ പ്രജാപതയേ തേന രാദ്ധ്യാസമിതി । ബ്രഹ്മ വൈ ബ്രഹ്മാ ।
ബ്രഹ്മണ ഏവ ദേവേഭ്യഃ പ്രജാപതയേ പ്രതിപ്രോച്യാശ്വ-മ്മേദ്ധ്യ-മ്ബദ്ധ്നാതി ॥ 7 ॥
ന ദേവതാഭ്യ ആവൃശ്ച്യതേ । വസീയാ-ന്ഭവതി ॥
ദേവസ്യ ത്വാ സവിതുഃ പ്രസവ ഇതി രശനാ-മാദത്തേ പ്രസൂത്യൈ । അശ്വിനോ-ര്ബാഹുഭ്യാ-മിത്യാഹ । അശ്വിനൌ ഹി ദേവാനാ-മദ്ധ്വര്യൂ ആസ്താമ് ।
പൂഷ്ണോ ഹസ്താഭ്യാ-മിത്യാഹ യത്യൈ ॥
വ്യൃദ്ധം-വാഁ ഏതദ്യജ്ഞസ്യ । യദയജുഷ്കേണ ക്രിയതേ ।
ഇമാമഗൃഭ്ണന്-രശനാ-മൃതസ്യേ-ത്യധി വദതി യജുഷ്കൃത്യൈ । യജ്ഞസ്യ സമൃദ്ധ്യൈ ॥ 8 ॥
ദേവസ്യ ത്വാ സവിതുഃ പ്രസവ ഇതി രശനാ-മാദത്തേ പ്രസൂത്യൈ । അശ്വിനോ-ര്ബാഹുഭ്യാ-മിത്യാഹ । അശ്വിനൌ ഹി ദേവാനാ-മദ്ധ്വര്യൂ ആസ്താമ് ।
പൂഷ്ണോ ഹസ്താഭ്യാ-മിത്യാഹ യത്യൈ ॥
വ്യൃദ്ധം-വാഁ ഏതദ്യജ്ഞസ്യ । യദയജുഷ്കേണ ക്രിയതേ ।
ഇമാമഗൃഭ്ണന്-രശനാ-മൃതസ്യേ-ത്യധി വദതി യജുഷ്കൃത്യൈ । യജ്ഞസ്യ സമൃദ്ധ്യൈ ॥ 8 ॥
തദാഹുഃ । ദ്വാദശാരത്നീ രശനാ കര്തവ്യാ(3) ത്രയോദശാരത്നീ(3)രിതി । ഋഷഭോ വാ ഏഷ ഋതൂനാമ് । യഥ്സംവഁഥ്സരഃ ।
തസ്യ ത്രയോദശോ മാസോ വിഷ്ടപമ് । ഋഷഭ ഏഷ യജ്ഞാനാമ് । യദശ്വമേധഃ । യഥാ വാ ഋഷഭസ്യ വിഷ്ടപമ് । ഏവമേതസ്യ വിഷ്ടപമ് । ത്രയോദശമരത്നിഗ്ം രശനായാ-മുപാദധാതി ॥ 9 ॥
തസ്യ ത്രയോദശോ മാസോ വിഷ്ടപമ് । ഋഷഭ ഏഷ യജ്ഞാനാമ് । യദശ്വമേധഃ । യഥാ വാ ഋഷഭസ്യ വിഷ്ടപമ് । ഏവമേതസ്യ വിഷ്ടപമ് । ത്രയോദശമരത്നിഗ്ം രശനായാ-മുപാദധാതി ॥ 9 ॥
യഥര്ഷഭസ്യ വിഷ്ടപഗ്ം സഗ്ഗ്സ്കരോതി । താദൃഗേവ തത് ॥ പൂര്വ ആയുഷി വിദഥേഷു കവ്യേത്യാഹ । ആയുരേവാസ്മി-ന്ദധാതി ॥
തയാ ദേവാ-സ്സുതമാബഭൂവു-രിത്യാഹ । ഭൂതിമേവോപാവര്തതേ ॥ ഋതസ്യ സാമന-ഥ്സരമാരപന്തീത്യാഹ । സത്യം-വാഁ ഋതമ് ।
സത്യേനൈവൈന മൃതേനാരഭതേ ॥ അഭിധാ അസീത്യാഹ ॥ 10 ॥
തയാ ദേവാ-സ്സുതമാബഭൂവു-രിത്യാഹ । ഭൂതിമേവോപാവര്തതേ ॥ ഋതസ്യ സാമന-ഥ്സരമാരപന്തീത്യാഹ । സത്യം-വാഁ ഋതമ് ।
സത്യേനൈവൈന മൃതേനാരഭതേ ॥ അഭിധാ അസീത്യാഹ ॥ 10 ॥
തസ്മാ-ദശ്വമേധയാജീ സര്വാണി ഭൂതാന്യഭി ഭവതി । ഭുവന-മസീത്യാഹ ।
ഭൂമാന-മേവോപതി । യന്താ-ഽസീത്യാഹ । യന്താരമേവൈന-ങ്കരോതി ।
ധര്താ-ഽസീത്യാഹ । ധര്താരമേവൈന-ങ്കരോതി । സോ-ഽഗ്നിം-വൈഁശ്വാനര-മിത്യാഹ ।
അഗ്നാ-വേവൈനം-വൈഁശ്വാനരേ ജുഹോതി । സപ്രഥസമിത്യാഹ ॥ 11 ॥
ഭൂമാന-മേവോപതി । യന്താ-ഽസീത്യാഹ । യന്താരമേവൈന-ങ്കരോതി ।
ധര്താ-ഽസീത്യാഹ । ധര്താരമേവൈന-ങ്കരോതി । സോ-ഽഗ്നിം-വൈഁശ്വാനര-മിത്യാഹ ।
അഗ്നാ-വേവൈനം-വൈഁശ്വാനരേ ജുഹോതി । സപ്രഥസമിത്യാഹ ॥ 11 ॥
പ്രജയൈവൈന-മ്പശുഭിഃ പ്രഥയതി ।
സ്വാഹാകൃത ഇത്യാഹ । ഹോമ ഏവാസ്യഷഃ ।
പൃഥിവ്യാ-മിത്യാഹ । അസ്യാമേവൈന-മ്പ്രതിഷ്ഠാപയതി । യന്താ രാഡ്യന്താ-ഽസി യമനോ ധര്താ-ഽസി ധരുണ ഇത്യാഹ ।
രൂപമേവാസ്യൈ-തന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ ।
കൃഷ്യൈ ത്വാ ക്ഷേമായ ത്വാ രയ്യൈ ത്വാ പോഷായ ത്വേത്യാഹ । ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ॥
സ്വഗാ ത്വാ ദേവേഭ്യ ഇത്യാഹ ।
ദേവേഭ്യ ഏവൈനഗ്ഗ് സ്വഗാ കരോതി ।
സ്വാഹാ ത്വാ പ്രജാപതയ ഇത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ ।
യസ്യാ ഏവ ദേവതായാ ആലഭ്യത । തയൈവൈനഗ്ം സമര്ധയതി ॥ 12 ॥
സ്വാഹാകൃത ഇത്യാഹ । ഹോമ ഏവാസ്യഷഃ ।
പൃഥിവ്യാ-മിത്യാഹ । അസ്യാമേവൈന-മ്പ്രതിഷ്ഠാപയതി । യന്താ രാഡ്യന്താ-ഽസി യമനോ ധര്താ-ഽസി ധരുണ ഇത്യാഹ ।
രൂപമേവാസ്യൈ-തന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ ।
കൃഷ്യൈ ത്വാ ക്ഷേമായ ത്വാ രയ്യൈ ത്വാ പോഷായ ത്വേത്യാഹ । ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ॥
സ്വഗാ ത്വാ ദേവേഭ്യ ഇത്യാഹ ।
ദേവേഭ്യ ഏവൈനഗ്ഗ് സ്വഗാ കരോതി ।
സ്വാഹാ ത്വാ പ്രജാപതയ ഇത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ ।
യസ്യാ ഏവ ദേവതായാ ആലഭ്യത । തയൈവൈനഗ്ം സമര്ധയതി ॥ 12 ॥
(ബധ്നാതി - സമൃദ്ധ്യാ - ഉപദധാ - ത്യസീത്യാഹ - സപ്രഥസമീത്യാഹ - ദേവേഭ്യ ഇത്യാഹ പഞ്ച ച) (അ. 3)
അനുവാകം 4 - അശ്വസ്യ ജലേ-ഽവഗാഹനമ്
യഃ പിതുരനുജായാഃ പുത്രഃ । സ പുരസ്താന്നയതി ।
യോ മാതുരനുജായാഃ പുത്രഃ । സ പശ്ചാന്നയതി ।
വിഷ്വഞ്ചമേവാസ്മാത്-പാപ്മാനം-വിഁവൃഹതഃ ॥ യോ അര്വന്ത-ഞ്ജിഘാഗ്ംസതി തമഭ്യമീതി വരുണ ഇതി ശ്വാന-ഞ്ചതുരക്ഷ-മ്പ്രസൌതി ।
പരോ മര്തഃ പര-ശ്ശ്വേതി ശുനശ്ചതു-രക്ഷസ്യ പ്രഹന്തി । ശ്വേവ വൈ പാപ്മാ ഭ്രാതൃവ്യഃ । പാപ്മാന-മേവാസ്യ ഭ്രാതൃവ്യഗ്ം ഹന്തി ॥
സൈദ്ധ്രക-മ്മുസല-മ്ഭവതി ॥ 13 ॥
അനുവാകം 4 - അശ്വസ്യ ജലേ-ഽവഗാഹനമ്
യഃ പിതുരനുജായാഃ പുത്രഃ । സ പുരസ്താന്നയതി ।
യോ മാതുരനുജായാഃ പുത്രഃ । സ പശ്ചാന്നയതി ।
വിഷ്വഞ്ചമേവാസ്മാത്-പാപ്മാനം-വിഁവൃഹതഃ ॥ യോ അര്വന്ത-ഞ്ജിഘാഗ്ംസതി തമഭ്യമീതി വരുണ ഇതി ശ്വാന-ഞ്ചതുരക്ഷ-മ്പ്രസൌതി ।
പരോ മര്തഃ പര-ശ്ശ്വേതി ശുനശ്ചതു-രക്ഷസ്യ പ്രഹന്തി । ശ്വേവ വൈ പാപ്മാ ഭ്രാതൃവ്യഃ । പാപ്മാന-മേവാസ്യ ഭ്രാതൃവ്യഗ്ം ഹന്തി ॥
സൈദ്ധ്രക-മ്മുസല-മ്ഭവതി ॥ 13 ॥
കര്മ കര്മൈവാസ്മൈ സാധയതി ॥ പൌഗ്ഗ്ശ്ചലേയോ ഹന്തി ।
പുഗ്ഗ്ശ്ചല്വാം-വൈഁ ദേവാ-ശ്ശുച-ന്ന്യദധുഃ । ശുചൈവാസ്യ ശുചഗ്ം ഹന്തി ॥
പാപ്മാ വാ ഏതമീഫ്സ-തീത്യാഹുഃ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജത ഇതി ।
അശ്വസ്യാധസ്പദമുപാസ്യതി ।
വജ്രീ വാ അശ്വഃ പ്രാജാപത്യഃ ।
വജ്രേണൈവ പാപ്മാന-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മവക്രാമതി ॥ ദക്ഷിണാ-ഽപപ്ലാവയതി ॥ 14 ॥
പുഗ്ഗ്ശ്ചല്വാം-വൈഁ ദേവാ-ശ്ശുച-ന്ന്യദധുഃ । ശുചൈവാസ്യ ശുചഗ്ം ഹന്തി ॥
പാപ്മാ വാ ഏതമീഫ്സ-തീത്യാഹുഃ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജത ഇതി ।
അശ്വസ്യാധസ്പദമുപാസ്യതി ।
വജ്രീ വാ അശ്വഃ പ്രാജാപത്യഃ ।
വജ്രേണൈവ പാപ്മാന-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മവക്രാമതി ॥ ദക്ഷിണാ-ഽപപ്ലാവയതി ॥ 14 ॥
പാപ്മാന-മേവാസ്മാ-ച്ഛമല-മപപ്ലാവയതി ॥ ഐഷീക ഉദൂഹോ ഭവതി । ആയുര്വാ ഇഷീകാഃ । ആയുരേ-വാസ്മി-ന്ദധതി । അമൃതം-വാഁ ഇഷീകാഃ । അമൃതമേ-വാസ്മി-ന്ദധതി ॥ വേതസശാഖോപസമ്ബദ്ധാ ഭവതി ।
അഫ്സു-യോനിര്വാ അശ്വഃ । അഫ്സുജോ വേതസഃ ।
സ്വാദേവൈനം-യോഁനേര്നിര്മിമീതേ ॥
പുരസ്താത്-പ്രത്യഞ്ച-മഭ്യുദൂഹതി ।
പുരസ്താ-ദേവാസ്മി-ന്പ്രതീച്യ മൃത-ന്ദധാതി ॥
അഹ-ഞ്ച ത്വ-ഞ്ച വൃത്രഹന്നിതി ബ്രഹ്മാ യജമാനസ്യ ഹസ്ത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി ।
ബ്രഹ്മക്ഷത്രേ ഏവ സന്ദധാതി ।
അഭി ക്രത്വേന്ദ്ര ഭൂരധ ജ്മന്നിത്യ-ധ്വര്യു-ര്യജമാനം-വാഁചയത്യ-ഭിജിത്യൈ ॥ 15 ॥
അഫ്സു-യോനിര്വാ അശ്വഃ । അഫ്സുജോ വേതസഃ ।
സ്വാദേവൈനം-യോഁനേര്നിര്മിമീതേ ॥
പുരസ്താത്-പ്രത്യഞ്ച-മഭ്യുദൂഹതി ।
പുരസ്താ-ദേവാസ്മി-ന്പ്രതീച്യ മൃത-ന്ദധാതി ॥
അഹ-ഞ്ച ത്വ-ഞ്ച വൃത്രഹന്നിതി ബ്രഹ്മാ യജമാനസ്യ ഹസ്ത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി ।
ബ്രഹ്മക്ഷത്രേ ഏവ സന്ദധാതി ।
അഭി ക്രത്വേന്ദ്ര ഭൂരധ ജ്മന്നിത്യ-ധ്വര്യു-ര്യജമാനം-വാഁചയത്യ-ഭിജിത്യൈ ॥ 15 ॥
(ഭവതി - പ്ലാവയതി - മിമീതേ പഞ്ച ച) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - അശ്വസ്യ പ്രോക്ഷണ-മ്മഹര്ത്വിജാമ്
ചത്വാര ഋത്വിജ-സ്സമുക്ഷന്തി ।
ആഭ്യ ഏവൈന-ഞ്ചതസൃഭ്യോ ദിഗ്ഭ്യോ-ഽഭിസമീരയന്തി ॥ ശതേന രാജപുത്രൈ-സ്സഹാദ്ധ്വര്യുഃ । പുരസ്താത്-പ്രത്യന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി । അനേനാശ്വേന മേദ്ധ്യേനേഷ്ട്വാ ।
അയഗ്ം രാജാ വൃത്രം-വഁദ്ധ്യാദിതി । രാജ്യം-വാഁ അദ്ധ്വര്യുഃ । ക്ഷത്രഗ്ം രാജപുത്രഃ । രാജ്യേനൈ-വാസ്മിന് ക്ഷത്ര-ന്ദധാതി ॥
ശതേനാ-രാജഭിരുഗ്രൈ-സ്സഹ ബ്രഹ്മാ ॥ 16 ॥
അനുവാകം 5 - അശ്വസ്യ പ്രോക്ഷണ-മ്മഹര്ത്വിജാമ്
ചത്വാര ഋത്വിജ-സ്സമുക്ഷന്തി ।
ആഭ്യ ഏവൈന-ഞ്ചതസൃഭ്യോ ദിഗ്ഭ്യോ-ഽഭിസമീരയന്തി ॥ ശതേന രാജപുത്രൈ-സ്സഹാദ്ധ്വര്യുഃ । പുരസ്താത്-പ്രത്യന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി । അനേനാശ്വേന മേദ്ധ്യേനേഷ്ട്വാ ।
അയഗ്ം രാജാ വൃത്രം-വഁദ്ധ്യാദിതി । രാജ്യം-വാഁ അദ്ധ്വര്യുഃ । ക്ഷത്രഗ്ം രാജപുത്രഃ । രാജ്യേനൈ-വാസ്മിന് ക്ഷത്ര-ന്ദധാതി ॥
ശതേനാ-രാജഭിരുഗ്രൈ-സ്സഹ ബ്രഹ്മാ ॥ 16 ॥
ദക്ഷിണത ഉദന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി । അനേനാശ്വേന മേദ്ധ്യേനേഷ്ട്വാ ।
അയഗ്ം രാജാ-ഽപ്രതിധൃഷ്യോ-ഽസ്ത്വിതി । ബലം-വൈഁ ബ്രഹ്മാ । ബലമരാജോഗ്രഃ । ബലനൈ-വാസ്മി-ന്ബല-ന്ദധാതി ॥ ശതേന സൂതഗ്രാമണിഭിഃ സഹ ഹോതാ । പശ്ചാത്-പ്രാന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി ।
അനേനാശ്വേന മേദ്ധ്യേനേഷ്ട്വാ । അയഗ്ം രാജാ-ഽസ്യൈ വിശഃ ॥ 17 ॥
അയഗ്ം രാജാ-ഽപ്രതിധൃഷ്യോ-ഽസ്ത്വിതി । ബലം-വൈഁ ബ്രഹ്മാ । ബലമരാജോഗ്രഃ । ബലനൈ-വാസ്മി-ന്ബല-ന്ദധാതി ॥ ശതേന സൂതഗ്രാമണിഭിഃ സഹ ഹോതാ । പശ്ചാത്-പ്രാന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി ।
അനേനാശ്വേന മേദ്ധ്യേനേഷ്ട്വാ । അയഗ്ം രാജാ-ഽസ്യൈ വിശഃ ॥ 17 ॥
ബഹുഗ്വൈ ബഹ്വശ്വായൈ ബഹ്വജാവികായൈ । ബഹുവ്രീഹിയവായൈ ബഹുമാഷതിലായൈ ।
ബഹുഹിരണ്യായൈ ബഹുഹസ്തികായൈ । ബഹുദാസപൂരുഷായൈ രയിമത്യൈ പുഷ്ടിമത്യൈ । ബഹുരായസ്പോഷായൈ രാജാ-ഽസ്ത്വിതി । ഭൂമാ വൈ ഹോതാ । ഭൂമാ സൂതഗ്രാമണ്യഃ । ഭൂമ്നൈവാസ്മി-ന്ഭൂമാന-ന്ദധാതി ॥ ശതേന ക്ഷത്ത-സങ്ഗ്രഹീതൃഭിഃ സഹോദ്ഗാതാ । ഉത്തരതോ ദക്ഷിണാ തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി ॥ 18 ॥
ബഹുഹിരണ്യായൈ ബഹുഹസ്തികായൈ । ബഹുദാസപൂരുഷായൈ രയിമത്യൈ പുഷ്ടിമത്യൈ । ബഹുരായസ്പോഷായൈ രാജാ-ഽസ്ത്വിതി । ഭൂമാ വൈ ഹോതാ । ഭൂമാ സൂതഗ്രാമണ്യഃ । ഭൂമ്നൈവാസ്മി-ന്ഭൂമാന-ന്ദധാതി ॥ ശതേന ക്ഷത്ത-സങ്ഗ്രഹീതൃഭിഃ സഹോദ്ഗാതാ । ഉത്തരതോ ദക്ഷിണാ തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി ॥ 18 ॥
അനേനാശ്വേന മേദ്ധ്യേ നേഷ്ട്വാ ।
അയഗ്ം രാജാ സര്വമായുരേത്വിതി ।
ആയുര്വാ ഉദ്ഗാതാ । ആയുഃ ക്ഷത്ത-സങ്ഗ്രഹീതാരഃ ।
ആയുഷൈ-വാസ്മിന്നായു-ര്ദധാതി ॥ ശതഗ്ം ശത-മ്ഭവന്തി । ശതായുഃ പുരുഷ-ശ്ശതേന്ദ്രിയഃ ।
ആയുഷ്യേവേന്ദ്രിയേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ ചതു-ശ്ശതാ ഭവന്തി । ചതസ്രോ ദിശഃ । ദിക്ഷ്വേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 19 ॥
അയഗ്ം രാജാ സര്വമായുരേത്വിതി ।
ആയുര്വാ ഉദ്ഗാതാ । ആയുഃ ക്ഷത്ത-സങ്ഗ്രഹീതാരഃ ।
ആയുഷൈ-വാസ്മിന്നായു-ര്ദധാതി ॥ ശതഗ്ം ശത-മ്ഭവന്തി । ശതായുഃ പുരുഷ-ശ്ശതേന്ദ്രിയഃ ।
ആയുഷ്യേവേന്ദ്രിയേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ ചതു-ശ്ശതാ ഭവന്തി । ചതസ്രോ ദിശഃ । ദിക്ഷ്വേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 19 ॥
(ബ്രഹ്മാ - വിശ - ഉക്ഷതി - ദിശ ഏക-ഞ്ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - ഭൂമൌ പതതാ-മ്ബിന്ദൂനാമഭിമന്ത്രണമ്
യഥാ വൈ ഹവിഷോ ഗൃഹീതസ്യ സ്കന്ദതി । ഏവം-വാഁ ഏതദശ്വസ്യ സ്കന്ദതി ।
യന്നിക്തമനാ-ലബ്ധ-മുഥ്സൃജന്തി । യഥ്സ്തോക്യാ അന്വാഹ । സര്വഹുത-മേവൈന-ങ്കരോത്യ-സ്കന്ദായ । അസ്കന്നഗ്ം ഹി തത് ।
യദ്ധുതസ്യ സ്കന്ദതി ॥ സഹസ്ര-മന്വാഹ । സഹസ്ര സമ്മിത-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-ഭിജിത്യൈ ॥ 20 ॥
അനുവാകം 6 - ഭൂമൌ പതതാ-മ്ബിന്ദൂനാമഭിമന്ത്രണമ്
യഥാ വൈ ഹവിഷോ ഗൃഹീതസ്യ സ്കന്ദതി । ഏവം-വാഁ ഏതദശ്വസ്യ സ്കന്ദതി ।
യന്നിക്തമനാ-ലബ്ധ-മുഥ്സൃജന്തി । യഥ്സ്തോക്യാ അന്വാഹ । സര്വഹുത-മേവൈന-ങ്കരോത്യ-സ്കന്ദായ । അസ്കന്നഗ്ം ഹി തത് ।
യദ്ധുതസ്യ സ്കന്ദതി ॥ സഹസ്ര-മന്വാഹ । സഹസ്ര സമ്മിത-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-ഭിജിത്യൈ ॥ 20 ॥
യത്പരിമിതാ അനുബ്രൂയാത് । പരിമിതമവരുന്ധീത । അപരിമിതാ അന്വാഹ । അപരിമിത-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥
സ്തോക്യാ ജുഹോതി । യാ ഏവ വര്ഷ്യാ ആപഃ । താ അവരുന്ധേ ॥ അസ്യാ-ഞ്ജുഹോതി । ഇയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരഃ ॥ 21 ॥
സ്തോക്യാ ജുഹോതി । യാ ഏവ വര്ഷ്യാ ആപഃ । താ അവരുന്ധേ ॥ അസ്യാ-ഞ്ജുഹോതി । ഇയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരഃ ॥ 21 ॥
അസ്യാമേവൈനാഃ പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ ഉവാച ഹ പ്രജാപതിഃ । സ്തോക്യാസു വാ അഹമശ്വമേധഗ്ം സഗ്ഗ്സ്ഥാപയാമി । തേന തത-സ്സഗ്ഗ്സ്ഥിതേന ചരാമീതി ॥ അഗ്നയേ സ്വാഹേത്യാഹ ।
അഗ്നയ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ സോമായ സ്വാഹേത്യാഹ । സോമായൈവൈന-ഞ്ജുഹോതി । സവിത്രേ സ്വാഹേത്യാഹ । സവിത്ര ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ 22 ॥
അഗ്നയ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ സോമായ സ്വാഹേത്യാഹ । സോമായൈവൈന-ഞ്ജുഹോതി । സവിത്രേ സ്വാഹേത്യാഹ । സവിത്ര ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ 22 ॥
സരസ്വത്യൈ സ്വാഹേത്യാഹ । സരസ്വത്യാ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി । പൂഷ്ണേ സ്വാഹേത്യാഹ । പൂഷ്ണ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി । ബൃഹസ്പതയേ സ്വാഹേത്യാഹ ।
ബൃഹസ്പതയ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി । അപാ-മ്മോദായ സ്വാഹേത്യാഹ । അദ്ഭ്യ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി । വായവേ സ്വാഹേത്യാഹ । വായവ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ 23 ॥
ബൃഹസ്പതയ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി । അപാ-മ്മോദായ സ്വാഹേത്യാഹ । അദ്ഭ്യ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി । വായവേ സ്വാഹേത്യാഹ । വായവ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ 23 ॥
മിത്രായ സ്വാഹേത്യാഹ । മിത്രായൈവൈന-ഞ്ജുഹോതി । വരുണായ സ്വാഹേത്യാഹ । വരുണായൈവൈന-ഞ്ജുഹോതി ॥ ഏതാഭ്യ ഏവൈന-ന്ദേവതാഭ്യോ ജുഹോതി ॥
ദശ ദശ സപാന്ദ-ഞ്ജുഹോതി । ദശാക്ഷരാ വിരാട് । അന്നം-വിഁരാട് । വിരാജൈ-വാന്നാദ്യമവരുന്ധേ ॥ പ്ര വാ ഏഷോ-ഽസ്മാല്ലോകാ-ച്ച്യവതേ ।
യഃ പരാചീരാഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
പുനഃ പുനരഭ്യാവര്ത-ഞ്ജുഹോതി ।
അസ്മിന്നേവ ലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
ഏതാഗ്ം ഹ വാവ സോ-ഽശ്വമേധസ്യ സഗ്ഗ്സ്ഥിതി മുവാചാ-സ്കന്ദായ । അസ്കന്നഗ്ം ഹി തത് ।
യദ്യജ്ഞസ്യ സഗ്ഗ്സ്ഥിതസ്യ സ്കന്ദതി ॥ 24 ॥
ദശ ദശ സപാന്ദ-ഞ്ജുഹോതി । ദശാക്ഷരാ വിരാട് । അന്നം-വിഁരാട് । വിരാജൈ-വാന്നാദ്യമവരുന്ധേ ॥ പ്ര വാ ഏഷോ-ഽസ്മാല്ലോകാ-ച്ച്യവതേ ।
യഃ പരാചീരാഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
പുനഃ പുനരഭ്യാവര്ത-ഞ്ജുഹോതി ।
അസ്മിന്നേവ ലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
ഏതാഗ്ം ഹ വാവ സോ-ഽശ്വമേധസ്യ സഗ്ഗ്സ്ഥിതി മുവാചാ-സ്കന്ദായ । അസ്കന്നഗ്ം ഹി തത് ।
യദ്യജ്ഞസ്യ സഗ്ഗ്സ്ഥിതസ്യ സ്കന്ദതി ॥ 24 ॥
(അഭിജിത്യൈ - വൈശ്വാനരഃ - സവിത്ര ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി - വായവ ഏവൈന-ഞ്ജുഹോതി - ച്യവതേ ഷട്ച) (അ. 6)
അനുവാകം 7 - അഥാധ്വര്യുപ്രോക്ഷണമ്
പ്രജാപതയേ ത്വാ ജുഷ്ട-മ്പ്രോക്ഷാമീതി പുരസ്താത്-പത്യന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി ।
പ്രജാപതിര്വൈ ദേവാനാ-മന്നാദോ വീര്യാവാന് ।
അന്നാദ്യ-മേവാസ്മിന് വീര്യ-ന്ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാ-മന്നാദോ വീര്യാവത്തമഃ ॥ ഇന്ദ്രാഗ്നിഭ്യാ-ന്ത്വേതി ദക്ഷിണതഃ ।
ഇന്ദ്രാഗ്നീ വൈ ദേവാനാമോജിഷ്ഠൌ ബലിഷ്ഠൌ । ഓജ ഏവാസ്മി-ന്ബല-ന്ദധാതി । തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാമോജിഷ്ഠോ ബലിഷ്ഠഃ ॥ വായവേ ത്വേതി പശ്ചാത് । വായുര്വൈ ദേവാനാമാശു-സ്സാരസാരിതമഃ ॥ 25 ॥
അനുവാകം 7 - അഥാധ്വര്യുപ്രോക്ഷണമ്
പ്രജാപതയേ ത്വാ ജുഷ്ട-മ്പ്രോക്ഷാമീതി പുരസ്താത്-പത്യന്തിഷ്ഠ-ന്പ്രോക്ഷതി ।
പ്രജാപതിര്വൈ ദേവാനാ-മന്നാദോ വീര്യാവാന് ।
അന്നാദ്യ-മേവാസ്മിന് വീര്യ-ന്ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാ-മന്നാദോ വീര്യാവത്തമഃ ॥ ഇന്ദ്രാഗ്നിഭ്യാ-ന്ത്വേതി ദക്ഷിണതഃ ।
ഇന്ദ്രാഗ്നീ വൈ ദേവാനാമോജിഷ്ഠൌ ബലിഷ്ഠൌ । ഓജ ഏവാസ്മി-ന്ബല-ന്ദധാതി । തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാമോജിഷ്ഠോ ബലിഷ്ഠഃ ॥ വായവേ ത്വേതി പശ്ചാത് । വായുര്വൈ ദേവാനാമാശു-സ്സാരസാരിതമഃ ॥ 25 ॥
ജവമേവാസ്മിന്ദധാതി । തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാമാശു-സ്സാരസാരിതമഃ ॥
വിശ്വേഭ്യസ്ത്വാ ദേവേഭ്യ ഇത്യുത്തരതഃ ।
വിശ്വേ വൈ ദേവാ ദേവാനാം-യഁശസ്വിതമാഃ ।
യശ ഏവാസ്മിന്ദധാതി । തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാം-യഁശസ്വിതമഃ ॥ ദേവേഭ്യ-സ്ത്വേത്യധസ്താത് । ദേവാ വൈ ദേവാനാ-മപചിതതമാഃ ।
അപചിതി-മേവാസ്മി-ന്ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാ-മപചിതതമഃ ॥ 26 ॥
വിശ്വേഭ്യസ്ത്വാ ദേവേഭ്യ ഇത്യുത്തരതഃ ।
വിശ്വേ വൈ ദേവാ ദേവാനാം-യഁശസ്വിതമാഃ ।
യശ ഏവാസ്മിന്ദധാതി । തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാം-യഁശസ്വിതമഃ ॥ ദേവേഭ്യ-സ്ത്വേത്യധസ്താത് । ദേവാ വൈ ദേവാനാ-മപചിതതമാഃ ।
അപചിതി-മേവാസ്മി-ന്ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാ-മപചിതതമഃ ॥ 26 ॥
സര്വേഭ്യസ്ത്വാ ദേവേഭ്യ ഇത്യുപരിഷ്ടാത് ।
സര്വേ വൈ ദേവാസ്ത്വിഷിമന്തോ ഹരസ്വിനഃ ।
ത്വിഷിമേ-വാസ്മിന്. ഹരോ ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാ-ന്ത്വിഷിമാന് ഹരസ്വിതമഃ ॥ ദിവേ ത്വാ-ഽന്തരിക്ഷായ ത്വാ പൃഥിവ്യൈ ത്വേത്യാഹ ।
ഏഭ്യ ഏവൈനം-ലോഁകേഭ്യഃ പ്രോക്ഷതി ॥
സതേ ത്വാ-ഽസതേ ത്വാ-ഽദ്ഭ്യസ്ത്വൌ-ഷധീഭ്യസ്ത്വാ വിശ്വേഭ്യസ്ത്വാ ഭൂതേഭ്യ ഇത്യാഹ ।
തസ്മാദശ്വമേധയാജിനഗ്ം സര്വാണി ഭൂതാന്യുപ ജീവന്തി ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി । യത്പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വഃ । അഥ കസ്മാദേന-മന്യാഭ്യോ ദേവതാഭ്യോ-ഽപി പ്രോക്ഷതീതി ।
അശ്വേ വൈ സര്വാ ദേവതാ അന്വായത്താഃ ।
തം-യഁദ്വിശ്വേഭ്യസ്ത്വാ ഭൂതേഭ്യ ഇതി പ്രാക്ഷതി ।
ദേവതാ ഏവാസ്മി-ന്നന്വായാതയതി ।
തസ്മാദശ്വേ സര്വാ ദേവതാ അന്വായത്താഃ ॥ 27 ॥
സര്വേ വൈ ദേവാസ്ത്വിഷിമന്തോ ഹരസ്വിനഃ ।
ത്വിഷിമേ-വാസ്മിന്. ഹരോ ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പശൂനാ-ന്ത്വിഷിമാന് ഹരസ്വിതമഃ ॥ ദിവേ ത്വാ-ഽന്തരിക്ഷായ ത്വാ പൃഥിവ്യൈ ത്വേത്യാഹ ।
ഏഭ്യ ഏവൈനം-ലോഁകേഭ്യഃ പ്രോക്ഷതി ॥
സതേ ത്വാ-ഽസതേ ത്വാ-ഽദ്ഭ്യസ്ത്വൌ-ഷധീഭ്യസ്ത്വാ വിശ്വേഭ്യസ്ത്വാ ഭൂതേഭ്യ ഇത്യാഹ ।
തസ്മാദശ്വമേധയാജിനഗ്ം സര്വാണി ഭൂതാന്യുപ ജീവന്തി ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി । യത്പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വഃ । അഥ കസ്മാദേന-മന്യാഭ്യോ ദേവതാഭ്യോ-ഽപി പ്രോക്ഷതീതി ।
അശ്വേ വൈ സര്വാ ദേവതാ അന്വായത്താഃ ।
തം-യഁദ്വിശ്വേഭ്യസ്ത്വാ ഭൂതേഭ്യ ഇതി പ്രാക്ഷതി ।
ദേവതാ ഏവാസ്മി-ന്നന്വായാതയതി ।
തസ്മാദശ്വേ സര്വാ ദേവതാ അന്വായത്താഃ ॥ 27 ॥
(സാരസാരിതമോ - ഽപചിതതമഃ - പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വ പഞ്ച ച) (അ. 7)
അനുവാകം 8 - അശ്വചരിതാനാമശ്വരൂപാണാ-ഞ്ച ഹോമാഃ
യഥാ വൈ ഹവിഷോ ഗൃഹീതസ്യ സ്കന്ദതി ।
ഏവം-വാഁ ഏതദശ്വസ്യ സ്കന്ദതി ।
യത്പ്രോക്ഷിത-മനാലബ്ധ-മുഥ്സൃജന്തി । യദശ്വ-ചരിതാനി ജുഹോതി । സര്വഹുത-മേവൈന-ങ്കരോത്യ-സ്കന്ദായ । അസ്കന്നഗ്ം ഹി തത് । യദ്ധുതസ്യ സ്കന്ദതി ॥ ഈങ്കാരായ സ്വാഹേ-ങ്കൃതായ സ്വാഹേത്യാഹ । ഏതാനി വാ അശ്വചരിതാനി । ചരിതൈരേവൈനഗ്ം സമര്ധയതി ॥ 28 ॥
അനുവാകം 8 - അശ്വചരിതാനാമശ്വരൂപാണാ-ഞ്ച ഹോമാഃ
യഥാ വൈ ഹവിഷോ ഗൃഹീതസ്യ സ്കന്ദതി ।
ഏവം-വാഁ ഏതദശ്വസ്യ സ്കന്ദതി ।
യത്പ്രോക്ഷിത-മനാലബ്ധ-മുഥ്സൃജന്തി । യദശ്വ-ചരിതാനി ജുഹോതി । സര്വഹുത-മേവൈന-ങ്കരോത്യ-സ്കന്ദായ । അസ്കന്നഗ്ം ഹി തത് । യദ്ധുതസ്യ സ്കന്ദതി ॥ ഈങ്കാരായ സ്വാഹേ-ങ്കൃതായ സ്വാഹേത്യാഹ । ഏതാനി വാ അശ്വചരിതാനി । ചരിതൈരേവൈനഗ്ം സമര്ധയതി ॥ 28 ॥
തദാഹുഃ । അനാഹുതയോ വാ അശ്വചരിതാനി ।
നൈതാ ഹോതവ്യാ ഇതി । അഥോ ഖല്വാഹുഃ । ഹോതവ്യാ ഏവ । അത്ര വാവൈവം-വിഁദ്വാനശ്വമേധഗ്ം
സഗ്ഗ്സ്ഥാപയതി । യദശ്വ-ചരിതാനി ജുഹോതി । തസ്മാ-ദ്ധോതവ്യാ ഇതി ॥ ബഹിര്ധാ വാ ഏനമേതദായതനാ-ദ്ദധാതി ।
ഭ്രാതൃവ്യമസ്മൈ ജനയതി ॥ 29 ॥
നൈതാ ഹോതവ്യാ ഇതി । അഥോ ഖല്വാഹുഃ । ഹോതവ്യാ ഏവ । അത്ര വാവൈവം-വിഁദ്വാനശ്വമേധഗ്ം
സഗ്ഗ്സ്ഥാപയതി । യദശ്വ-ചരിതാനി ജുഹോതി । തസ്മാ-ദ്ധോതവ്യാ ഇതി ॥ ബഹിര്ധാ വാ ഏനമേതദായതനാ-ദ്ദധാതി ।
ഭ്രാതൃവ്യമസ്മൈ ജനയതി ॥ 29 ॥
യസ്യാ നായതനേ-ഽന്യത്രാഗ്നേ-രാഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
സാവിത്രിയാ ഇഷ്ട്യാഃ പുരസ്താഥ്സ്വിഷ്ട കൃതഃ ।
ആഹവനീയേ-ഽശ്വചരിതാനി ജുഹോതി । ആയതന ഏവാസ്യാഹുതീ-ര്ജുഹോതി । നാസ്മൈ ഭ്രാതൃവ്യ-ഞ്ജനയതി ॥ തദാഹുഃ । യജ്ഞമുഖേ യജ്ഞമുഖേ ഹോതവ്യാഃ । യജ്ഞസ്യ ക്ലൃപ്ത്യൈ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-നുഖ്യാത്യാ ഇതി ॥ അഥോ ഖല്വാഹുഃ ॥ 30 ॥
സാവിത്രിയാ ഇഷ്ട്യാഃ പുരസ്താഥ്സ്വിഷ്ട കൃതഃ ।
ആഹവനീയേ-ഽശ്വചരിതാനി ജുഹോതി । ആയതന ഏവാസ്യാഹുതീ-ര്ജുഹോതി । നാസ്മൈ ഭ്രാതൃവ്യ-ഞ്ജനയതി ॥ തദാഹുഃ । യജ്ഞമുഖേ യജ്ഞമുഖേ ഹോതവ്യാഃ । യജ്ഞസ്യ ക്ലൃപ്ത്യൈ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-നുഖ്യാത്യാ ഇതി ॥ അഥോ ഖല്വാഹുഃ ॥ 30 ॥
യദ്യജ്ഞമുഖേ യജ്ഞമുഖേ ജുഹുയാത് ।
പശുഭി-ര്യജമാനം-വ്യഁദ്ര്ധയേത് ।
അവ സുവര്ഗാല്ലോകാ-ത്പദ്യേത । പാപീയാ-ന്ഥ്സ്യാദിതി ।
സകൃദേവ ഹോതവ്യാഃ । ന യജമാന-മ്പശുഭി-ര്വ്യദ്ര്ധയതി । അഭി സുവര്ഗം-ലോഁക-ഞ്ജയതി । ന പാപീയാ-ന്ഭവതി ॥ അഷ്ടാചത്വാരിഗ്ംശതമശ്വ രൂപാണി ജുഹോതി । അഷ്ടാചത്വാരിഗ്ംശദക്ഷരാ ജഗതീ । ജാഗതോ-ഽശ്വഃ പ്രാജാപത്യ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ ॥ ഏകമതിരിക്ത-ഞ്ജുഹോതി । തസ്മാദേകഃ പ്രജാസ്വദ്ര്ധുകഃ ॥ 31 ॥
പശുഭി-ര്യജമാനം-വ്യഁദ്ര്ധയേത് ।
അവ സുവര്ഗാല്ലോകാ-ത്പദ്യേത । പാപീയാ-ന്ഥ്സ്യാദിതി ।
സകൃദേവ ഹോതവ്യാഃ । ന യജമാന-മ്പശുഭി-ര്വ്യദ്ര്ധയതി । അഭി സുവര്ഗം-ലോഁക-ഞ്ജയതി । ന പാപീയാ-ന്ഭവതി ॥ അഷ്ടാചത്വാരിഗ്ംശതമശ്വ രൂപാണി ജുഹോതി । അഷ്ടാചത്വാരിഗ്ംശദക്ഷരാ ജഗതീ । ജാഗതോ-ഽശ്വഃ പ്രാജാപത്യ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ ॥ ഏകമതിരിക്ത-ഞ്ജുഹോതി । തസ്മാദേകഃ പ്രജാസ്വദ്ര്ധുകഃ ॥ 31 ॥
(അദ്ര്ധയതി - ജനയതി - ഖല്വാഹു--ര് ജഗതീ ത്രീണി ച) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - അശ്വസ്യ നാമ്നാമഭിവാചനമ്, ഉഥ്സര്ഗശ്ച
വിഭൂര്മാത്രാ പ്രഭൂഃ പിത്രേത്യാഹ । ഇയം-വൈഁ മാതാ । അസൌ പിതാ । ആഭ്യാമേവൈന-മ്പരിദദാതി ॥ അശ്വോ-ഽസി ഹയോ-ഽസീത്യാഹ । ശാസ്ത്യേവൈനമേതത് । തസ്മാച്ഛിഷ്ടാഃ പ്രജാ ജായന്തേ ॥ അത്യോ-ഽസീത്യാഹ ।
തസ്മാദശ്വ-സ്സര്വാ-ന്പശൂനത്യേ-ഽതി ।
തസ്മാദശ്വ-സ്സര്വേഷാ-മ്പശൂനാഗ് ശ്രൈഷ്ഠ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ 32 ॥
അനുവാകം 9 - അശ്വസ്യ നാമ്നാമഭിവാചനമ്, ഉഥ്സര്ഗശ്ച
വിഭൂര്മാത്രാ പ്രഭൂഃ പിത്രേത്യാഹ । ഇയം-വൈഁ മാതാ । അസൌ പിതാ । ആഭ്യാമേവൈന-മ്പരിദദാതി ॥ അശ്വോ-ഽസി ഹയോ-ഽസീത്യാഹ । ശാസ്ത്യേവൈനമേതത് । തസ്മാച്ഛിഷ്ടാഃ പ്രജാ ജായന്തേ ॥ അത്യോ-ഽസീത്യാഹ ।
തസ്മാദശ്വ-സ്സര്വാ-ന്പശൂനത്യേ-ഽതി ।
തസ്മാദശ്വ-സ്സര്വേഷാ-മ്പശൂനാഗ് ശ്രൈഷ്ഠ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ 32 ॥
പ്ര യശ-ശ്ശ്രൈഷ്ഠ്യമാപ്നോതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ നരോ-ഽസ്യര്വാ-ഽസി സപ്തിരസി വാജ്യസീത്യാഹ ।
രൂപമേവാസ്യൈതന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ ॥
യയുര്നാമാ-ഽസീത്യാഹ । ഏതദ്വാ അശ്വസ്യ പ്രിയ-ന്നാമധേയമ് । പ്രിയേണൈവൈന-ന്നാമധേയേനാഭിവദതി । തസ്മാദപ്യാമിത്രൌ സഗന്ത്യ । നാമ്നാ ചേദ്ധ്വയേതേ । മിത്രമേവ ഭവതഃ ॥ 33 ॥
രൂപമേവാസ്യൈതന്മഹിമാനം-വ്യാഁചഷ്ടേ ॥
യയുര്നാമാ-ഽസീത്യാഹ । ഏതദ്വാ അശ്വസ്യ പ്രിയ-ന്നാമധേയമ് । പ്രിയേണൈവൈന-ന്നാമധേയേനാഭിവദതി । തസ്മാദപ്യാമിത്രൌ സഗന്ത്യ । നാമ്നാ ചേദ്ധ്വയേതേ । മിത്രമേവ ഭവതഃ ॥ 33 ॥
ആദിത്യാനാ-മ്പത്വാ-ഽന്വിഹീത്യാഹ । ആദിത്യാനേവൈന-ങ്ഗമയതി ॥
അഗ്നയേ സ്വാഹാ സ്വാഹേന്ദ്രാഗ്നിഭ്യാമിതി പൂര്വഹോമാ-ഞ്ജുഹോതി । പൂവ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥ ഭൂരസി ഭുവേ ത്വാ ഭവ്യായ ത്വാ ഭവിഷ്യതേ ത്വേത്യുഥ്സൃജതി സര്വത്വായ ॥ ദേവാ ആശാപാലാ ഏത-ന്ദേവേഭ്യോ-ഽശ്വ-മ്മേധായ പ്രോക്ഷിത-ങ്ഗോപായതേത്യാഹ । ശതം-വൈഁ തല്പ്യാ രാജപുത്രാ ദേവാ ആശാപാലാഃ । തേഭ്യ ഏവൈന-മ്പരിദദാതി ॥
ഈശ്വരോ വാ അശ്വഃ പ്രമുക്തഃ പരാ-മ്പരാവത-ങ്ഗന്തോഃ । ഇഹ ധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ വിധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ രന്തി-സ്സ്വാഹേഹ രമതിഃ
സ്വാഹേതി ചതൃഷു പഥ്സു ജുഹോതി ॥ 34 ॥
അഗ്നയേ സ്വാഹാ സ്വാഹേന്ദ്രാഗ്നിഭ്യാമിതി പൂര്വഹോമാ-ഞ്ജുഹോതി । പൂവ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥ ഭൂരസി ഭുവേ ത്വാ ഭവ്യായ ത്വാ ഭവിഷ്യതേ ത്വേത്യുഥ്സൃജതി സര്വത്വായ ॥ ദേവാ ആശാപാലാ ഏത-ന്ദേവേഭ്യോ-ഽശ്വ-മ്മേധായ പ്രോക്ഷിത-ങ്ഗോപായതേത്യാഹ । ശതം-വൈഁ തല്പ്യാ രാജപുത്രാ ദേവാ ആശാപാലാഃ । തേഭ്യ ഏവൈന-മ്പരിദദാതി ॥
ഈശ്വരോ വാ അശ്വഃ പ്രമുക്തഃ പരാ-മ്പരാവത-ങ്ഗന്തോഃ । ഇഹ ധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ വിധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ രന്തി-സ്സ്വാഹേഹ രമതിഃ
സ്വാഹേതി ചതൃഷു പഥ്സു ജുഹോതി ॥ 34 ॥
ഏതാ വാ അശ്വസ്യ ബന്ധനമ് ।
താഭിരേവൈന-മ്ബദ്ധ്നാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പ്രമുക്തോ ബന്ധന-മാഗച്ഛതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പ്രമുക്തോ ബന്ധന-ന്ന ജഹാതി ॥
രാഷ്ട്രം-വാഁ അശ്വമേധഃ । രാഷ്ട്രേ ഖലു വാ ഏതേ വ്യായച്ഛന്തേ । യേ-ഽശ്വ-മ്മേദ്ധ്യഗ്ം രക്ഷന്തി । തേഷാം-യഁ ഉദൃച-ങ്ഗച്ഛന്തി ।
രാഷ്ട്രാദേവ തേ രാഷ്ട്ര-ങ്ഗച്ഛന്തി । അഥ യ ഉദൃച-ന്ന ഗച്ഛന്തി ॥ 35 ॥
താഭിരേവൈന-മ്ബദ്ധ്നാതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പ്രമുക്തോ ബന്ധന-മാഗച്ഛതി ।
തസ്മാദശ്വഃ പ്രമുക്തോ ബന്ധന-ന്ന ജഹാതി ॥
രാഷ്ട്രം-വാഁ അശ്വമേധഃ । രാഷ്ട്രേ ഖലു വാ ഏതേ വ്യായച്ഛന്തേ । യേ-ഽശ്വ-മ്മേദ്ധ്യഗ്ം രക്ഷന്തി । തേഷാം-യഁ ഉദൃച-ങ്ഗച്ഛന്തി ।
രാഷ്ട്രാദേവ തേ രാഷ്ട്ര-ങ്ഗച്ഛന്തി । അഥ യ ഉദൃച-ന്ന ഗച്ഛന്തി ॥ 35 ॥
രാഷ്ട്രാദേവ തേ വ്യവച്ഛിദ്യന്തേ । പരാ വാ ഏഷ സിച്യതേ । യോ-ഽബലോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । യദമിത്രാ അശ്വം-വിഁന്ദേരന്ന് ।
ഹന്യേതാസ്യ യജ്ഞഃ । ചതുശ്ശതാ രക്ഷന്തി । യജ്ഞസ്യാഘാതായ ॥ അഥാന്യ-മാനീയ പ്രോക്ഷേയുഃ । സൈവ തതഃ പ്രായശ്ചിത്തിഃ ॥ 36 ॥
ഹന്യേതാസ്യ യജ്ഞഃ । ചതുശ്ശതാ രക്ഷന്തി । യജ്ഞസ്യാഘാതായ ॥ അഥാന്യ-മാനീയ പ്രോക്ഷേയുഃ । സൈവ തതഃ പ്രായശ്ചിത്തിഃ ॥ 36 ॥
(ഗച്ഛതി - ഭവതഃ - പഥ്സു ജുഹോതി - ന ഗച്ഛന്തി - +നവ ച) (അ. 9)
അനുവാകം 10 - ദീക്ഷാഭിധാന-ന്തത്ര വൈശ്വദേവഹോമഃ
പ്രജാപതി-രകാമയതാശ്വമേധേന യജേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । തസ്യ തേപാനസ്യ । സപ്താത്മനോ ദേവതാ ഉദക്രാമന്ന് । സാ ദീക്ഷാ-ഽഭവത് । സ ഏതാനി വൈശ്വദേവാന്യപശ്യത് । താന്യ ജുഹോത് ।
തൈര്വൈ സ ദീക്ഷാമവാരുന്ധ । യദ്വൈശ്വ ദേവാനി ജുഹോതി । ദീക്ഷാമേവ-തൈര്യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥ 37 ॥
അനുവാകം 10 - ദീക്ഷാഭിധാന-ന്തത്ര വൈശ്വദേവഹോമഃ
പ്രജാപതി-രകാമയതാശ്വമേധേന യജേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । തസ്യ തേപാനസ്യ । സപ്താത്മനോ ദേവതാ ഉദക്രാമന്ന് । സാ ദീക്ഷാ-ഽഭവത് । സ ഏതാനി വൈശ്വദേവാന്യപശ്യത് । താന്യ ജുഹോത് ।
തൈര്വൈ സ ദീക്ഷാമവാരുന്ധ । യദ്വൈശ്വ ദേവാനി ജുഹോതി । ദീക്ഷാമേവ-തൈര്യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥ 37 ॥
സപ്ത ജുഹോതി । സപ്ത ഹി താ ദേവതാ ഉദക്രാമന്ന് ॥ അന്വഹ-ഞ്ജുഹോതി । അന്വഹമേവ ദീക്ഷാമവരുന്ധേ ॥ ത്രീണി വൈശ്വദേവാനി ജുഹോതി ।
ചത്വാര്യൌദ്ഗ്രഹണാനി । സപ്ത സമ്പദ്യന്തേ । സപ്ത വൈ ശീര.ഷണ്യാഃ പ്രാണാഃ ।
പ്രാണാ ദീക്ഷാ । പ്രാണൈരേവ പ്രാണാന്ദീക്ഷാമവരുന്ധേ ॥ 38 ॥
ചത്വാര്യൌദ്ഗ്രഹണാനി । സപ്ത സമ്പദ്യന്തേ । സപ്ത വൈ ശീര.ഷണ്യാഃ പ്രാണാഃ ।
പ്രാണാ ദീക്ഷാ । പ്രാണൈരേവ പ്രാണാന്ദീക്ഷാമവരുന്ധേ ॥ 38 ॥
ഏകവിഗ്ംശതിം-വൈഁശ്വദേവാനി ജുഹോതി । ഏകവിഗ്ംശതിര്വൈ ദേവലോകാഃ ।
ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ ॥ ഏഷ സുവര്ഗോ ലോകഃ । തദ്ദൈവ്യ-ങ്ക്ഷത്ത്രമ് ।
സാ ശ്രീഃ । തദ്ബ്രദ്ധ്നസ്യ വിഷ്ടപമ് । തഥ്സ്വാരാജ്യ-മുച്യതേ ॥ 39 ॥
ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ ॥ ഏഷ സുവര്ഗോ ലോകഃ । തദ്ദൈവ്യ-ങ്ക്ഷത്ത്രമ് ।
സാ ശ്രീഃ । തദ്ബ്രദ്ധ്നസ്യ വിഷ്ടപമ് । തഥ്സ്വാരാജ്യ-മുച്യതേ ॥ 39 ॥
ത്രിഗ്ംശതമൌദ്ഗ്രഹണാനി ജുഹോതി । ത്രിഗ്ംശദക്ഷരാ വിരാട് । അന്നം-വിഁരാട് । വിരാജൈവാന്നാദ്യമവരുന്ധേ ॥
ത്രേധാ വിഭജ്യ ദേവതാ-ഞ്ജുഹോതി । ത്ര്യാവൃതോ വൈ ദേവാഃ । ത്ര്യാവൃത ഇമേ ലോകാഃ । ഏഷാം-ലോഁകാനാമാപ്ത്യൈ । ഏഷാം-ലോഁകാനാ-ങ്ക്ലൃപ്ത്യൈ ॥ അപ വാ ഏതസ്മാത്പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി ॥ 40 ॥
ത്രേധാ വിഭജ്യ ദേവതാ-ഞ്ജുഹോതി । ത്ര്യാവൃതോ വൈ ദേവാഃ । ത്ര്യാവൃത ഇമേ ലോകാഃ । ഏഷാം-ലോഁകാനാമാപ്ത്യൈ । ഏഷാം-ലോഁകാനാ-ങ്ക്ലൃപ്ത്യൈ ॥ അപ വാ ഏതസ്മാത്പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി ॥ 40 ॥
യോ ദീക്ഷാമതി-രേചയതി । സപ്താഹ-മ്പ്രചരന്തി ।
സപ്ത വൈ ശീര്ഷണ്യാഃ പ്രാണാഃ । പ്രാണാ ദീക്ഷാ ।
പ്രാണൈരേവ പ്രാണാന്ദീക്ഷാമവരുന്ധേ ॥ പൂര്ണാഹുതി-മുത്തമാ-ഞ്ജുഹോതി ।
സര്വം-വൈഁ പൂര്ണാഹുതിഃ । സര്വമേവാപ്നോതി । അഥോ ഇയം-വൈഁ പൂര്ണാഹുതിഃ ।
അസ്യാമേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 41 ॥
സപ്ത വൈ ശീര്ഷണ്യാഃ പ്രാണാഃ । പ്രാണാ ദീക്ഷാ ।
പ്രാണൈരേവ പ്രാണാന്ദീക്ഷാമവരുന്ധേ ॥ പൂര്ണാഹുതി-മുത്തമാ-ഞ്ജുഹോതി ।
സര്വം-വൈഁ പൂര്ണാഹുതിഃ । സര്വമേവാപ്നോതി । അഥോ ഇയം-വൈഁ പൂര്ണാഹുതിഃ ।
അസ്യാമേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 41 ॥
(രുന്ധേ - പ്രാണാ-ന്ദീക്ഷാമവരുന്ധ - ഉച്യതേ - ക്രാമന്തി - തിഷ്ഠതി) (അ. 10)
അനുവാകം 11 - വൈശ്വദേവഹോമമന്ത്രവ്യാഖ്യാനമ്
പ്രജാപതി-രശ്വമേധ-മസൃജത । തഗ്ം സൃഷ്ട-ന്ന കിഞ്ചനോദയച്ഛത് ।
തം-വൈഁശ്വദേവാന്യേ-വോദയച്ഛന്ന് । യദ്വൈശ്വദേവാനി ജുഹോതി ।
യജ്ഞസ്യോദ്യത്യൈ ॥ സ്വാഹാ-ഽഽധിമാധീതായ സ്വാഹാ । സ്വാഹാ-ഽഽധീത-മ്മനസേ സ്വാഹാ ।
സ്വാഹാ മനഃ പ്രജാപതയേ സ്വാഹാ ।
കായ സ്വാഹാ കസ്മൈ സ്വാഹാ കതമസ്മൈ സ്വാഹേതി പ്രാജാപത്യേ മുഖ്യേ ഭവതഃ ।
പ്രജാപതി-മുഖാഭിരേവൈന-ന്ദേവതാഭിരുദ്യച്ഛതേ ॥ 42 ॥
അനുവാകം 11 - വൈശ്വദേവഹോമമന്ത്രവ്യാഖ്യാനമ്
പ്രജാപതി-രശ്വമേധ-മസൃജത । തഗ്ം സൃഷ്ട-ന്ന കിഞ്ചനോദയച്ഛത് ।
തം-വൈഁശ്വദേവാന്യേ-വോദയച്ഛന്ന് । യദ്വൈശ്വദേവാനി ജുഹോതി ।
യജ്ഞസ്യോദ്യത്യൈ ॥ സ്വാഹാ-ഽഽധിമാധീതായ സ്വാഹാ । സ്വാഹാ-ഽഽധീത-മ്മനസേ സ്വാഹാ ।
സ്വാഹാ മനഃ പ്രജാപതയേ സ്വാഹാ ।
കായ സ്വാഹാ കസ്മൈ സ്വാഹാ കതമസ്മൈ സ്വാഹേതി പ്രാജാപത്യേ മുഖ്യേ ഭവതഃ ।
പ്രജാപതി-മുഖാഭിരേവൈന-ന്ദേവതാഭിരുദ്യച്ഛതേ ॥ 42 ॥
അദിത്യൈ സ്വാഹാ-ഽദിത്യൈ മഹ്യൈ സ്വാഹാ-ഽദിത്യൈ സുമൃഡീകായൈ സ്വാഹേത്യാഹ । ഇയം-വാഁ അദിതിഃ । അസ്യാ ഏവൈന-മ്പ്രതിഷ്ഠായോദ്യച്ഛതേ ॥
സരസ്വത്യൈ സ്വാഹാ സരസ്വത്യൈ ബൃഹത്യൈ സ്വാഹാ സരസ്വത്യൈ പാവകായൈ സ്വാഹേത്യാഹ ।
വാഗ്വൈ സരസ്വതീ । വാചൈവൈനമുദ്യച്ഛതേ ॥
പൂഷ്ണേ സ്വാഹാ പൂഷ്ണേ പ്രപഥ്യായ സ്വാഹാ പൂഷ്ണേ നരന്ധിഷായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
പശവോ വൈ പൂഷാ । പശുഭിരേവൈന-മുദ്യച്ഛതേ ॥ ത്വഷ്ട്രേ സ്വാഹാ ത്വഷ്ട്ര തുരീപായ സ്വാഹാ ത്വഷ്ട്രേ പുരുരൂപായ സ്വാഹേത്യാഹ । ത്വഷ്ടാ വൈ പശൂനാ-മ്മിഥുനാനാഗ്ം രൂപകൃത് । രൂപമേവ പശുഷു ദധാതി । അഥോ രൂപൈരേവൈന-മുദ്യച്ഛതേ ॥
വിഷ്ണവേ സ്വാഹാ വിഷ്ണവേ നിഖുര്യപായ സ്വാഹാ വിഷ്ണവേ നിഭൂയപായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
യജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണുഃ । യജ്ഞായൈവൈന-മുദ്യച്ഛതേ ॥ പൂര്ണാഹുതി-മുത്തമാ-ഞ്ജുഹോതി । പ്രത്യുത്തബ്ധ്യൈ സയത്വായ ॥ 43 ॥
സരസ്വത്യൈ സ്വാഹാ സരസ്വത്യൈ ബൃഹത്യൈ സ്വാഹാ സരസ്വത്യൈ പാവകായൈ സ്വാഹേത്യാഹ ।
വാഗ്വൈ സരസ്വതീ । വാചൈവൈനമുദ്യച്ഛതേ ॥
പൂഷ്ണേ സ്വാഹാ പൂഷ്ണേ പ്രപഥ്യായ സ്വാഹാ പൂഷ്ണേ നരന്ധിഷായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
പശവോ വൈ പൂഷാ । പശുഭിരേവൈന-മുദ്യച്ഛതേ ॥ ത്വഷ്ട്രേ സ്വാഹാ ത്വഷ്ട്ര തുരീപായ സ്വാഹാ ത്വഷ്ട്രേ പുരുരൂപായ സ്വാഹേത്യാഹ । ത്വഷ്ടാ വൈ പശൂനാ-മ്മിഥുനാനാഗ്ം രൂപകൃത് । രൂപമേവ പശുഷു ദധാതി । അഥോ രൂപൈരേവൈന-മുദ്യച്ഛതേ ॥
വിഷ്ണവേ സ്വാഹാ വിഷ്ണവേ നിഖുര്യപായ സ്വാഹാ വിഷ്ണവേ നിഭൂയപായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
യജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണുഃ । യജ്ഞായൈവൈന-മുദ്യച്ഛതേ ॥ പൂര്ണാഹുതി-മുത്തമാ-ഞ്ജുഹോതി । പ്രത്യുത്തബ്ധ്യൈ സയത്വായ ॥ 43 ॥
(യച്ഛതേ - പുരുരൂപായ സ്വാഹേത്യാഹാഷ്ടൌ ച) (അ. 11)
അനുവാകം 12 - അശ്വസഞ്ചരണവഥ്സരേ പ്രതിദിന-ന്ദേവയജനദേശേ കര്തവ്യമിഷ്ടിത്രയമഭിധീയതേ
സാവിത്ര-മഷ്ടകപാല-മ്പ്രാതര്നിര്വപതി । അഷ്ടാക്ഷരാ ഗായത്രീ ।
ഗായത്ര-മ്പ്രാതസ്സവനമ് ।
പ്രാതസ്സവനാ ദേവൈന-ങ്ഗായത്രിയാ 007ആ;ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ ।
അഥോ പ്രാതസ്സവനമേവ തേനാപ്നോതി । ഗായത്രീ-ഞ്ഛന്ദഃ ॥ സവിത്രേ പ്രസവിത്ര ഏകാദശ-കപാല-മ്മദ്ധ്യന്ദിനേ । ഏകാദശാക്ഷരാ ത്രിഷ്ടുപ് ।
ത്രൈഷ്ടുഭ-മ്മാദ്ധ്യന്ദിനഗ്ം സവനമ് ।
മാദ്ധ്യന്ദിനാ-ദേവൈനഗ്ം സവനാത്ത്രിഷ്ടുഭഃ-ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ ॥ 44 ॥
അനുവാകം 12 - അശ്വസഞ്ചരണവഥ്സരേ പ്രതിദിന-ന്ദേവയജനദേശേ കര്തവ്യമിഷ്ടിത്രയമഭിധീയതേ
സാവിത്ര-മഷ്ടകപാല-മ്പ്രാതര്നിര്വപതി । അഷ്ടാക്ഷരാ ഗായത്രീ ।
ഗായത്ര-മ്പ്രാതസ്സവനമ് ।
പ്രാതസ്സവനാ ദേവൈന-ങ്ഗായത്രിയാ 007ആ;ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ ।
അഥോ പ്രാതസ്സവനമേവ തേനാപ്നോതി । ഗായത്രീ-ഞ്ഛന്ദഃ ॥ സവിത്രേ പ്രസവിത്ര ഏകാദശ-കപാല-മ്മദ്ധ്യന്ദിനേ । ഏകാദശാക്ഷരാ ത്രിഷ്ടുപ് ।
ത്രൈഷ്ടുഭ-മ്മാദ്ധ്യന്ദിനഗ്ം സവനമ് ।
മാദ്ധ്യന്ദിനാ-ദേവൈനഗ്ം സവനാത്ത്രിഷ്ടുഭഃ-ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ ॥ 44 ॥
അഥോ മാദ്ധ്യന്ദിനമേവ സവന-ന്തേനാപ്നോതി । ത്രിഷ്ടുഭ-ഞ്ഛന്ദഃ ॥ സവിത്ര ആസവിത്രേ ദ്വാദശ-കപാല-മപരാഹ്ണേ । ദ്വാദശാക്ഷരാ ജഗതീ । ജാഗത-ന്തൃതീയ സവനമ് ।
തൃതീയ സവനാദേവൈന-ഞ്ജഗത്യാ 007ആ;ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ ।
അഥോ തൃതീയ സവനമേവ തേനാപ്നോതി ।
ജഗതീ-ഞ്ഛന്ദഃ ॥ ഈശ്വരോ വാ അശ്വഃ പ്രമുക്തഃ പരാ-മ്പരാവത-ങ്ഗന്തോഃ ।
ഇഹ ധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ വിധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ രന്തി-സ്സ്വാഹേഹ രമതി-സ്സ്വാഹേതി ചതസ്ര ആഹുതീ-ര്ജുഹോതി
( ) ॥ 45 ॥
തൃതീയ സവനാദേവൈന-ഞ്ജഗത്യാ 007ആ;ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ ।
അഥോ തൃതീയ സവനമേവ തേനാപ്നോതി ।
ജഗതീ-ഞ്ഛന്ദഃ ॥ ഈശ്വരോ വാ അശ്വഃ പ്രമുക്തഃ പരാ-മ്പരാവത-ങ്ഗന്തോഃ ।
ഇഹ ധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ വിധൃതി-സ്സ്വാഹേഹ രന്തി-സ്സ്വാഹേഹ രമതി-സ്സ്വാഹേതി ചതസ്ര ആഹുതീ-ര്ജുഹോതി
( ) ॥ 45 ॥
ചതസ്രോ ദിശഃ । ദിഗ്ഭിരേവൈന-മ്പരിഗൃഹ്ണാതി ॥ ആശ്വത്ഥോ വ്രജോ ഭവതി । പ്രജാപതി-ര്ദേവേഭ്യോ നിലായത । അശ്വോ രൂപ-ങ്കൃത്വാ ।
സോ-ഽശ്വത്ഥേ സംവഁഥ്സര-മതിഷ്ഠത് । തദശ്വത്ഥസ്യാ-ശ്വത്ഥത്വമ് ।
യദാശ്വത്ഥോ വ്രജോ ഭവതി । സ്വ ഏവൈനം-യോഁനൌ പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ 46 ॥
സോ-ഽശ്വത്ഥേ സംവഁഥ്സര-മതിഷ്ഠത് । തദശ്വത്ഥസ്യാ-ശ്വത്ഥത്വമ് ।
യദാശ്വത്ഥോ വ്രജോ ഭവതി । സ്വ ഏവൈനം-യോഁനൌ പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ 46 ॥
(ത്രിഷ്ടുഭ ശ്ഛന്ദസോ-ഽധി നിര്മിമീതേ - ജുഹോതി - നവ ച) (അ. 12)
അനുവാകം 13 - സംവഁഥ്സരാദ്ര്ധ്വമുഖ്യസ്യാഗ്രേരൂപസ്ഥാനമ്
ആ ബ്രഹ്മ-ന്ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവര്ചസീ ജായതാ-മിത്യാഹ । ബ്രാഹ്മണ ഏവ ബ്രഹ്മവര്ചസ-ന്ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവര്ചസ്യ ജായത ॥ ആ-ഽസ്മി-ന്രാഷ്ട്രേ രാജന്യ ഇഷവ്യഃ ശൂരോ മഹാരഥോ ജായതാ-മിത്യാഹ । രാജന്യ ഏവ ശൌര്യ-മ്മഹിമാന-ന്ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ രാജന്യ ഇഷവ്യഃ ശൂരോ മഹാരഥോ-ഽജായത ॥
ദോഗ്ധ്രീ ധേനുരിത്യാഹ । ധേന്വാമേവ പയോ ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ ദോഗ്ധ്രീ ധേനുരജായത । വോഢാ-ഽനഡ്വാ-നിത്യാഹ ॥ 47 ॥
അനുവാകം 13 - സംവഁഥ്സരാദ്ര്ധ്വമുഖ്യസ്യാഗ്രേരൂപസ്ഥാനമ്
ആ ബ്രഹ്മ-ന്ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവര്ചസീ ജായതാ-മിത്യാഹ । ബ്രാഹ്മണ ഏവ ബ്രഹ്മവര്ചസ-ന്ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവര്ചസ്യ ജായത ॥ ആ-ഽസ്മി-ന്രാഷ്ട്രേ രാജന്യ ഇഷവ്യഃ ശൂരോ മഹാരഥോ ജായതാ-മിത്യാഹ । രാജന്യ ഏവ ശൌര്യ-മ്മഹിമാന-ന്ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ രാജന്യ ഇഷവ്യഃ ശൂരോ മഹാരഥോ-ഽജായത ॥
ദോഗ്ധ്രീ ധേനുരിത്യാഹ । ധേന്വാമേവ പയോ ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ ദോഗ്ധ്രീ ധേനുരജായത । വോഢാ-ഽനഡ്വാ-നിത്യാഹ ॥ 47 ॥
അനഡുഹ്യേവ വീര്യ-ന്ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ വോഢാ-ഽനഡ്വാനജായത । ആശു-സ്സപ്തിരിത്യാഹ । അശ്വ ഏവ ജവ-ന്ദധാതി । തസ്മാത്പുരാ-ഽഽശുരശ്വോ-ഽജായത । പുരധിംര്യോഷേത്യാഹ ।
യോഷിത്യേവ രൂപ-ന്ദധാതി । തസ്മാഥ്സ്ത്രീ യുവതിഃ പ്രിയാ ഭാവുകാ ॥ ജിഷ്ണൂ രഥേഷ്ഠാ ഇത്യാഹ । ആ ഹ വൈ തത്ര ജിഷ്ണൂ രഥേഷ്ഠാ ജായതേ ॥ 48 ॥
യോഷിത്യേവ രൂപ-ന്ദധാതി । തസ്മാഥ്സ്ത്രീ യുവതിഃ പ്രിയാ ഭാവുകാ ॥ ജിഷ്ണൂ രഥേഷ്ഠാ ഇത്യാഹ । ആ ഹ വൈ തത്ര ജിഷ്ണൂ രഥേഷ്ഠാ ജായതേ ॥ 48 ॥
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ സഭേയോ യുവേത്യാഹ । യോ വൈ പൂര്വവയസീ ।
സ സഭേയോ യുവാ । തസ്മാദ്യുവാ പുമാ-ന്പ്രിയോ ഭാവുകഃ ॥ ആ-ഽസ്യ യജമാനസ്യ വീരോ ജായതാ-മിത്യാഹ । ആ ഹ വൈ തത്ര യജമാനസ്യ വീരോ ജായതേ ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ നികാമേനികാമേ നഃ പര്ജന്യോ വര്ഷത്വിത്യാഹ ।
നികാമേനികാമേ ഹ വൈ തത്ര പര്ജന്യോ വര്ഷതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഫലിന്യോ ന ഓഷധയഃ പച്യന്താ-മിത്യാഹ ।
ഫലിന്യോ ഹ വൈ തത്രൌഷധയഃ പച്യന്തേ । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ।
യോഗക്ഷേമോ നഃ കല്പതാ-മിത്യാഹ ।
കല്പതേ ഹ വൈ തത്ര പ്രജാഭ്യോ യോഗക്ഷേമഃ ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ 49 ॥
സ സഭേയോ യുവാ । തസ്മാദ്യുവാ പുമാ-ന്പ്രിയോ ഭാവുകഃ ॥ ആ-ഽസ്യ യജമാനസ്യ വീരോ ജായതാ-മിത്യാഹ । ആ ഹ വൈ തത്ര യജമാനസ്യ വീരോ ജായതേ ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ നികാമേനികാമേ നഃ പര്ജന്യോ വര്ഷത്വിത്യാഹ ।
നികാമേനികാമേ ഹ വൈ തത്ര പര്ജന്യോ വര്ഷതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഫലിന്യോ ന ഓഷധയഃ പച്യന്താ-മിത്യാഹ ।
ഫലിന്യോ ഹ വൈ തത്രൌഷധയഃ പച്യന്തേ । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ।
യോഗക്ഷേമോ നഃ കല്പതാ-മിത്യാഹ ।
കല്പതേ ഹ വൈ തത്ര പ്രജാഭ്യോ യോഗക്ഷേമഃ ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ 49 ॥
(അനഡ്വാനിത്യാഹ - ജായതേ - വര്ഷതി സപ്ത ച) (അ. 13)
അനുവാകം 14 - അന്നഹോമാഃ. ത്രിരാത്രരൂപസ്യാശ്വമേധസ്യ പ്രഥമദിനരാത്രൌ
പ്രജാപതി-ര്ദേവേഭ്യോ യജ്ഞാന് വ്യാദിശത് ।
സ ആത്മ-ന്നശ്വമേധമധത്ത ।
ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഏഷ വാവ യജ്ഞഃ । യദശ്വമേധഃ । അപ്യേവ നോ-ഽത്രാസ്ത്വിതി ।
തേഭ്യ ഏതാനന്നഹോമാ-ന്പ്രായച്ഛത് ।
താനജുഹോത് । തൈര്വൈ സ ദേവാന പ്രീണാത് ।
യദന്ന-ഹോമാഞ്ജുഹോതി ॥ 50 ॥
അനുവാകം 14 - അന്നഹോമാഃ. ത്രിരാത്രരൂപസ്യാശ്വമേധസ്യ പ്രഥമദിനരാത്രൌ
പ്രജാപതി-ര്ദേവേഭ്യോ യജ്ഞാന് വ്യാദിശത് ।
സ ആത്മ-ന്നശ്വമേധമധത്ത ।
ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഏഷ വാവ യജ്ഞഃ । യദശ്വമേധഃ । അപ്യേവ നോ-ഽത്രാസ്ത്വിതി ।
തേഭ്യ ഏതാനന്നഹോമാ-ന്പ്രായച്ഛത് ।
താനജുഹോത് । തൈര്വൈ സ ദേവാന പ്രീണാത് ।
യദന്ന-ഹോമാഞ്ജുഹോതി ॥ 50 ॥
ദേവാനേവ തൈര്യജമാനഃ പ്രീണാതി ॥ ആജ്യേന ജുഹോതി ।
അഗ്നേര്വാ ഏതദ്രൂപമ് । യദാജ്യമ് । യദാജ്യേന ജുഹോതി । അഗ്നിമേവ തത്പ്രീണാതി ॥ മധുനാ ജുഹോതി ।
മഹത്യൈ വാ ഏതദ്ദേവതായൈ രൂപമ് । യന്മധു । യന്മധുനാ ജുഹോതി ॥ 51 ॥
അഗ്നേര്വാ ഏതദ്രൂപമ് । യദാജ്യമ് । യദാജ്യേന ജുഹോതി । അഗ്നിമേവ തത്പ്രീണാതി ॥ മധുനാ ജുഹോതി ।
മഹത്യൈ വാ ഏതദ്ദേവതായൈ രൂപമ് । യന്മധു । യന്മധുനാ ജുഹോതി ॥ 51 ॥
മഹതീമേവ തദ്ദേവതാ-മ്പ്രീണാതി । തണ്ഡുലൈ-ര്ജുഹോതി । വസൂനാം-വാഁ ഏതദ്രൂപമ് । യത്തണ്ഡുലാഃ । യത്തണ്ഡുലൈ-ര്ജുഹോതി ।
വസൂനേവ തത്പ്രീണാതി । പൃഥുകൈ-ര്ജുഹോതി (ര്ജുഹോതി) ।
രുദ്രാണാം-വാഁ ഏതദ്രൂപമ് । യത്പൃഥുകാഃ । യത്പൃഥുകൈ-ര്ജുഹോതി ॥ 52 ॥
വസൂനേവ തത്പ്രീണാതി । പൃഥുകൈ-ര്ജുഹോതി (ര്ജുഹോതി) ।
രുദ്രാണാം-വാഁ ഏതദ്രൂപമ് । യത്പൃഥുകാഃ । യത്പൃഥുകൈ-ര്ജുഹോതി ॥ 52 ॥
രുദ്രാനേവ തത്പ്രീണാതി । ലാജൈര്ജുഹോതി । ആദിത്യാനാം-വാഁ ഏതദ്രൂപമ് । യല്ലാജാഃ । യല്ലാജൈ-ര്ജുഹോതി । ആദിത്യാനേവ തത്പ്രീണാതി । കരമ്ബൈ-ര്ജുഹോതി । വിശ്വേഷാം-വാഁ ഏതദ്ദേവാനാഗ്ം രൂപമ് । യത്കരമ്ബാഃ । യത്കരമ്ബൈ-ര്ജുഹോതി ॥ 53 ॥
വിശ്വാനേവ തദ്ദേവാ-ന്പ്രീണാതി । ധാനാഭി-ര്ജുഹോതി ।
നക്ഷത്രാണാം-വാഁ ഏതദ്രൂപമ് । യദ്ധാനാഃ । യദ്ധാനാഭി-ര്ജുഹോതി । നക്ഷത്രാണ്യേവ തത്പ്രീണാതി । സക്തുഭി-ര്ജുഹോതി । പ്രജാപതേര്വാ ഏതദ്രൂപമ് ।
യഥ്സക്തവഃ । യഥ്സക്തുഭി-ര്ജുഹോതി ॥ 54 ॥
നക്ഷത്രാണാം-വാഁ ഏതദ്രൂപമ് । യദ്ധാനാഃ । യദ്ധാനാഭി-ര്ജുഹോതി । നക്ഷത്രാണ്യേവ തത്പ്രീണാതി । സക്തുഭി-ര്ജുഹോതി । പ്രജാപതേര്വാ ഏതദ്രൂപമ് ।
യഥ്സക്തവഃ । യഥ്സക്തുഭി-ര്ജുഹോതി ॥ 54 ॥
പ്രജാപതിമേവ തത്പ്രീണാതി । മസൂസ്യൈര്ജുഹോതി ।
സര്വാസാം-വാഁ ഏതദ്ദേവതാനാഗ്ം രൂപമ് । യന്മസൂസ്യാനി । യന്മസൂസ്യൈ-ര്ജുഹോതി । സര്വാ ഏവ തദ്ദേവതാഃ പ്രീണാതി । പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈ-ര്ജുഹോതി । പ്രിയാങ്ഗാ ഹ വൈ നാമൈതേ ।
ഏതൈര്വൈ ദേവാ അശ്വസ്യാങ്ഗാനി സമദധുഃ । യത്പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈ-ര്ജുഹോതി । അശ്വസ്യൈവാങ്ഗാനി സന്ദധാതി ॥ ദശാന്നാനി ജുഹോതി । ദശാക്ഷരാ വിരാട് ।
വിരാട്-കൃഥ്സ്നസ്യാ-ന്നാദ്യസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ 55 ॥
സര്വാസാം-വാഁ ഏതദ്ദേവതാനാഗ്ം രൂപമ് । യന്മസൂസ്യാനി । യന്മസൂസ്യൈ-ര്ജുഹോതി । സര്വാ ഏവ തദ്ദേവതാഃ പ്രീണാതി । പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈ-ര്ജുഹോതി । പ്രിയാങ്ഗാ ഹ വൈ നാമൈതേ ।
ഏതൈര്വൈ ദേവാ അശ്വസ്യാങ്ഗാനി സമദധുഃ । യത്പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈ-ര്ജുഹോതി । അശ്വസ്യൈവാങ്ഗാനി സന്ദധാതി ॥ ദശാന്നാനി ജുഹോതി । ദശാക്ഷരാ വിരാട് ।
വിരാട്-കൃഥ്സ്നസ്യാ-ന്നാദ്യസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ 55 ॥
(ജുഹോതി - മധുനാ ജുഹോതി - പൃഥുകൈര്ജുഹോതി - കരമ്ബൈര്ജുഹോതി - സക്തുഭിര്ജുഹോതി - പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈര്ജുഹോതി ചത്വാരി ച) (അ. 14)
(അന്നഹോമാനാജ്യേനാഗ്നേര്മധുനാ തണ്ഡുലൈഃ പൃഥുകൈര്ലാജൈഃ കരമ്ബൈദ്ര്ധാനാഭി-സ്സക്തുഭിര്മസൂസ്യൈഃ പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈ-ര്ദശാന്നാനി ദ്വാദശ)
അനുവാകം 15 - തത്പ്രകാരവിശേഷ
പ്രജാപതി-രശ്വമേധമസൃജത । തഗ്ം സൃഷ്ടഗ്ം രക്ഷാഗ്സ്യ ജിഘാഗ്ംസന്ന് ।
സ ഏതാ-ന്പ്രജാപതിര്നക്തഗ്ം ഹോമാന-പശ്യത് । താന ജുഹോത് । തൈര്വൈ സ യജ്ഞാ-ദ്രക്ഷാഗ്സ്യപാഹന്ന് । യന്നക്തഗ്ം ഹോമാഞ്ജുഹോതി । യജ്ഞാദേവ തൈര്യജമാനോ രക്ഷാഗ്സ്യപഹന്തി ॥ ആജ്യേന ജുഹോതി ।
വജ്രോ വാ ആജ്യമ് । വജ്രേണൈവ യജ്ഞാ-ദ്രക്ഷാഗ്സ്യപഹന്തി ॥ 56 ॥
(അന്നഹോമാനാജ്യേനാഗ്നേര്മധുനാ തണ്ഡുലൈഃ പൃഥുകൈര്ലാജൈഃ കരമ്ബൈദ്ര്ധാനാഭി-സ്സക്തുഭിര്മസൂസ്യൈഃ പ്രിയങ്ഗുതണ്ഡുലൈ-ര്ദശാന്നാനി ദ്വാദശ)
അനുവാകം 15 - തത്പ്രകാരവിശേഷ
പ്രജാപതി-രശ്വമേധമസൃജത । തഗ്ം സൃഷ്ടഗ്ം രക്ഷാഗ്സ്യ ജിഘാഗ്ംസന്ന് ।
സ ഏതാ-ന്പ്രജാപതിര്നക്തഗ്ം ഹോമാന-പശ്യത് । താന ജുഹോത് । തൈര്വൈ സ യജ്ഞാ-ദ്രക്ഷാഗ്സ്യപാഹന്ന് । യന്നക്തഗ്ം ഹോമാഞ്ജുഹോതി । യജ്ഞാദേവ തൈര്യജമാനോ രക്ഷാഗ്സ്യപഹന്തി ॥ ആജ്യേന ജുഹോതി ।
വജ്രോ വാ ആജ്യമ് । വജ്രേണൈവ യജ്ഞാ-ദ്രക്ഷാഗ്സ്യപഹന്തി ॥ 56 ॥
ആജ്യസ്യ പ്രതിപദ-ങ്കരോതി । പ്രാണോ വാ ആജ്യമ് ।
മുഖത ഏവാസ്യ പ്രാണ-ന്ദധാതി ॥ അന്നഹോമാ-ഞ്ജുഹോതി । ശരീരവദേവാവരുന്ധേ ॥ വ്യത്യാസ-ഞ്ജുഹോതി । ഉഭയസ്യാ വരുദ്ധ്യൈ ॥
നക്ത-ഞ്ജുഹോതി । രക്ഷസാമപഹത്യൈ ॥ ആജ്യേനാ-ന്തതോ ജുഹോതി ॥ 57 ॥
മുഖത ഏവാസ്യ പ്രാണ-ന്ദധാതി ॥ അന്നഹോമാ-ഞ്ജുഹോതി । ശരീരവദേവാവരുന്ധേ ॥ വ്യത്യാസ-ഞ്ജുഹോതി । ഉഭയസ്യാ വരുദ്ധ്യൈ ॥
നക്ത-ഞ്ജുഹോതി । രക്ഷസാമപഹത്യൈ ॥ ആജ്യേനാ-ന്തതോ ജുഹോതി ॥ 57 ॥
പ്രാണോ വാ ആജ്യമ് । ഉഭയത ഏവാസ്യ പ്രാണ-ന്ദധാതി । പുരസ്താ-ച്ചോപരിഷ്ടാച്ച ॥ ഏകസ്മൈ സ്വാഹേത്യാഹ । അസ്മിന്നേവ ലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി । ദ്വാഭ്യാഗ് സ്വാഹേത്യാഹ । അമുഷ്മിന്നേവ ലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി । ഉഭയോരേവ ലോകയാഃ പ്രതിതിഷ്ഠതി । അസ്മിഗ്ഗ്ശ്ചാ-മുഷ്മിഗ്ഗ്ശ്ച ॥ ശതായ സ്വാഹേത്യാഹ । ശതായുര്വൈ പുരുഷ-ശ്ശതവീര്യഃ । ആയുരേവ വീര്യമവരുന്ധേ ।
സഹസ്രായ സ്വാഹേത്യാഹ । ആയുര്വൈ സഹസ്രമ് । ആയുരേവാ-വരുന്ധേ ॥
സര്വസ്മൈ സ്വാഹേത്യാഹ । അപരിമിതമേവാ വരുന്ധേ ॥ 58 ॥
സഹസ്രായ സ്വാഹേത്യാഹ । ആയുര്വൈ സഹസ്രമ് । ആയുരേവാ-വരുന്ധേ ॥
സര്വസ്മൈ സ്വാഹേത്യാഹ । അപരിമിതമേവാ വരുന്ധേ ॥ 58 ॥
(ഏവ യജ്ഞ-ദ്രക്ഷാഗ്സ്യപഹന് - ത്യന്തതോ ജുഹോതി - ശതായ സ്വാഹേത്യാഹ സപ്ത ച) (അ. 15)
അനുവാകം 16 - വിവരണമേതയോഃ
പ്രജാപതിം-വാഁ ഏഷ ഈഫ്സതീത്യാഹുഃ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജത ഇതി ।
അഥോ ആഹുഃ । സര്വാണി ഭൂതാനീതി ॥
ഏകസ്മൈ സ്വാഹേത്യാഹ । പ്രജാപതിര്വാ ഏകഃ । തമേവാപ്നോതി ॥ ഏകസ്മൈ സ്വാഹാ ദ്വാഭ്യാഗ് സ്വാഹേത്യഭി-പൂര്വമാഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
അഭിപൂര്വമേവ സവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ ഏകോത്തര-ഞ്ജുഹോതി ॥ 59 ॥
അനുവാകം 16 - വിവരണമേതയോഃ
പ്രജാപതിം-വാഁ ഏഷ ഈഫ്സതീത്യാഹുഃ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജത ഇതി ।
അഥോ ആഹുഃ । സര്വാണി ഭൂതാനീതി ॥
ഏകസ്മൈ സ്വാഹേത്യാഹ । പ്രജാപതിര്വാ ഏകഃ । തമേവാപ്നോതി ॥ ഏകസ്മൈ സ്വാഹാ ദ്വാഭ്യാഗ് സ്വാഹേത്യഭി-പൂര്വമാഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
അഭിപൂര്വമേവ സവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ ഏകോത്തര-ഞ്ജുഹോതി ॥ 59 ॥
ഏകവദേവ സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ സന്തത-ഞ്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സന്തത്യൈ ॥ ശതായ സ്വാഹേത്യാഹ । ശതായുര്വൈ പുരുഷ-ശ്ശതവീര്യഃ । ആയുരേവ വീര്യമവരുന്ധേ । സഹസ്രായ സ്വാഹേത്യാഹ । ആയുര്വൈ സഹസ്രമ് । ആയുരേവാ വരുന്ധേ ॥ അയുതായ സ്വാഹാ നിയുതായ സ്വാഹാ പ്രയുതായ സ്വാഹേത്യാഹ ॥ 60 ॥
ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । ഇമാനേവ ലോകാനവരുന്ധേ ॥ അര്ബുദായ സ്വാഹേത്യാഹ । വാഗ്വാ അര്ബുദമ് । വാചമേവാ വരുന്ധേ ॥ ന്യര്ബുദായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
യോ വൈ വാചോ ഭൂമാ । തന്ന്യര്ബുദമ് ।
വാച ഏവ ഭൂമാനമവരുന്ധേ ॥
സമുദ്രായ സ്വാഹേത്യാഹ ॥ 61 ॥
യോ വൈ വാചോ ഭൂമാ । തന്ന്യര്ബുദമ് ।
വാച ഏവ ഭൂമാനമവരുന്ധേ ॥
സമുദ്രായ സ്വാഹേത്യാഹ ॥ 61 ॥
സമുദ്രമേവാപ്നോതി । മദ്ധ്യായ സ്വാഹേത്യാഹ । മദ്ധ്യമേവാപ്നോതി । അന്തായ സ്വാഹേത്യാഹ । അന്തമേ-വാപ്നോതി । പരാദ്ര്ധായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
പരാദ്ര്ധമേവാപ്നോതി ॥ ഉഷസേ സ്വാഹാ വ്യുഷ്ട്യൈ സ്വാഹേത്യാഹ । രാത്രിര്വാ ഉഷാഃ ।
അഹര്വ്യുഷ്ടിഃ । അഹോരാത്രേ ഏവാവരുന്ധേ ।
അഥോ അഹോരാത്രയോരേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
താ യദുഭയീര്ദിവാ വാ നക്തം-വാഁ ജുഹുയാത് । അഹോരാത്രേ മോഹയേത് । ഉഷസേ സ്വാഹാ വ്യുഷ്ട്യൈ സ്വാഹോദേഷ്യതേ സ്വാഹോദ്യതേ
സ്വാഹേത്യനുദിതേ ജുഹോതി । ഉദിതായ സ്വാഹാ സുവര്ഗായ സ്വാഹാ ലോകായ സ്വാഹേത്യുദിതേ ജുഹോതി ।
അഹോരാത്രയോ-രവ്യതിമോഹായ ॥ 62 ॥
പരാദ്ര്ധമേവാപ്നോതി ॥ ഉഷസേ സ്വാഹാ വ്യുഷ്ട്യൈ സ്വാഹേത്യാഹ । രാത്രിര്വാ ഉഷാഃ ।
അഹര്വ്യുഷ്ടിഃ । അഹോരാത്രേ ഏവാവരുന്ധേ ।
അഥോ അഹോരാത്രയോരേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
താ യദുഭയീര്ദിവാ വാ നക്തം-വാഁ ജുഹുയാത് । അഹോരാത്രേ മോഹയേത് । ഉഷസേ സ്വാഹാ വ്യുഷ്ട്യൈ സ്വാഹോദേഷ്യതേ സ്വാഹോദ്യതേ
സ്വാഹേത്യനുദിതേ ജുഹോതി । ഉദിതായ സ്വാഹാ സുവര്ഗായ സ്വാഹാ ലോകായ സ്വാഹേത്യുദിതേ ജുഹോതി ।
അഹോരാത്രയോ-രവ്യതിമോഹായ ॥ 62 ॥
(ഏകോത്തര-ഞ്ജുഹോതി - പ്രയുതായ സ്വാഹേത്യാഹ - സമുദ്രായ സ്വാഹേത്യാഹാഹ--ര് വ്യുഷ്ടി-സ്സപ്ത ച) (അ. 16)
അനുവാകം 17 - സപ്തമകാണ്ഡഗതാന്നഹോമാനുവാകാ വ്യാഖ്യായന്തേ
വിഭൂര്മാത്രാ പ്രഭൂഃ പിത്രേത്യശ്വ-നാമാനി ജുഹോതി ।
ഉഭയോരേവൈനം-ലോഁകയോ-ര്നാമധേയ-ങ്ഗമയതി ॥ ആയനായ സ്വാഹാ പ്രായണായ സ്വാഹേത്യു-ദ്ദ്രാവാഞ്ജുഹോതി । സര്വമേവൈന-മസ്കന്നഗ്ം സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി ॥
അഗ്നയേ സ്വാഹാ സോമായ സ്വാഹേതി പൂര്വഹാമാ-ഞ്ജുഹോതി । പൂര്വ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥
പൃഥിവ്യൈ സ്വാഹാ-ഽന്തരിക്ഷായ സ്വാഹേത്യാഹ । യഥാ യജുരേവൈതത് ॥ അഗ്നയേ സ്വാഹാ സോമായ സ്വാഹേതി പൂര്വദീക്ഷാ ജുഹോതി ।
പൂര്വ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥ 63 ॥
അനുവാകം 17 - സപ്തമകാണ്ഡഗതാന്നഹോമാനുവാകാ വ്യാഖ്യായന്തേ
വിഭൂര്മാത്രാ പ്രഭൂഃ പിത്രേത്യശ്വ-നാമാനി ജുഹോതി ।
ഉഭയോരേവൈനം-ലോഁകയോ-ര്നാമധേയ-ങ്ഗമയതി ॥ ആയനായ സ്വാഹാ പ്രായണായ സ്വാഹേത്യു-ദ്ദ്രാവാഞ്ജുഹോതി । സര്വമേവൈന-മസ്കന്നഗ്ം സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി ॥
അഗ്നയേ സ്വാഹാ സോമായ സ്വാഹേതി പൂര്വഹാമാ-ഞ്ജുഹോതി । പൂര്വ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥
പൃഥിവ്യൈ സ്വാഹാ-ഽന്തരിക്ഷായ സ്വാഹേത്യാഹ । യഥാ യജുരേവൈതത് ॥ അഗ്നയേ സ്വാഹാ സോമായ സ്വാഹേതി പൂര്വദീക്ഷാ ജുഹോതി ।
പൂര്വ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥ 63 ॥
പൃഥിവ്യൈ സ്വാഹാ-ഽന്തരിക്ഷായ സ്വാഹേത്യേ-കവിഗ്ംശിനീ-ന്ദീക്ഷാ-ഞ്ജുഹോതി ।
ഏകവിഗ്ംശതിര്വൈ ദേവലോകാഃ । ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ । ഏഷ സുവര്ഗോ ലോകഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥
ഭുവോ ദേവാനാ-ങ്കര്മണേത്യൃതു-ദീക്ഷാ ജുഹോതി ।
ഋതൂനേ-വാസ്മൈ കല്പയതി ॥ അഗ്നയേ സ്വാഹാ വായവേ സ്വാഹേതി ജുഹോത്യ-നന്തരിത്യൈ ॥ 64 ॥
ഏകവിഗ്ംശതിര്വൈ ദേവലോകാഃ । ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ । ഏഷ സുവര്ഗോ ലോകഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥
ഭുവോ ദേവാനാ-ങ്കര്മണേത്യൃതു-ദീക്ഷാ ജുഹോതി ।
ഋതൂനേ-വാസ്മൈ കല്പയതി ॥ അഗ്നയേ സ്വാഹാ വായവേ സ്വാഹേതി ജുഹോത്യ-നന്തരിത്യൈ ॥ 64 ॥
അര്വാംയഁജ്ഞ-സ്സങ്ക്രാമത്വി-ത്യാപ്തീ-ര്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാപ്ത്യൈ ॥ ഭൂത-മ്ഭവ്യ-മ്ഭവിഷ്യദിതി പര്യാപ്തീ-ര്ജുഹോതി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പര്യാപ്ത്യൈ ॥
ആ മേ ഗൃഹാ ഭവന്ത്വിത്യാഭൂ-ര്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ ഭൂത്യൈ ॥
അഗ്നിനാ തപോ-ഽന്വഭവദിത്യനുഭൂ-ര്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാനുഭൂത്യൈ ॥
സ്വാഹാ-ഽഽധിമാധീതായ സ്വാഹേതി സമസ്താനി വൈശ്വദേവാനി ജുഹോതി । സമസ്തമേവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥ 65 ॥
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പര്യാപ്ത്യൈ ॥
ആ മേ ഗൃഹാ ഭവന്ത്വിത്യാഭൂ-ര്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ ഭൂത്യൈ ॥
അഗ്നിനാ തപോ-ഽന്വഭവദിത്യനുഭൂ-ര്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാനുഭൂത്യൈ ॥
സ്വാഹാ-ഽഽധിമാധീതായ സ്വാഹേതി സമസ്താനി വൈശ്വദേവാനി ജുഹോതി । സമസ്തമേവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യ-മതിക്രാമതി ॥ 65 ॥
ദദ്ഭ്യ-സ്സ്വാഹാ ഹനൂഭ്യാഗ് സ്വാഹേത്യങ്ഗഹോമാ-ഞ്ജുഹോതി ।
അങ്ഗേ അങ്ഗേ വൈ പുരുഷസ്യ പാപ്മോപശ്ലിഷ്ടഃ ।
അങ്ഗാദങ്ഗാ ദേവൈന-മ്പാപ്മനസ്തേന മുഞ്ചതി ॥ അഞ്ജ്യേതായ സ്വാഹാ കൃഷ്ണായ സ്വാഹാ ശ്വേതായ സ്വാഹേത്യ-ശ്വരൂപാണി ജുഹോതി ।
രൂപൈരേവൈനഗ്ം സമദ്ര്ധയതി ॥
ഓഷധീഭ്യ-സ്സ്വാഹാ മൂലേഭ്യ-സ്സ്വാഹേത്യോഷധി ഹോമാഞ്ജുഹോതി । ദ്വയ്യോ വാ ഓഷധയഃ । പുഷ്പേഭ്യോ-ഽന്യാഃ ഫല-ങ്ഗൃഹ്ണന്തി ।
മൂലേഭ്യോ-ഽന്യാഃ । താ ഏവോഭയീരവരുന്ധേ ॥ 66 ॥
അങ്ഗേ അങ്ഗേ വൈ പുരുഷസ്യ പാപ്മോപശ്ലിഷ്ടഃ ।
അങ്ഗാദങ്ഗാ ദേവൈന-മ്പാപ്മനസ്തേന മുഞ്ചതി ॥ അഞ്ജ്യേതായ സ്വാഹാ കൃഷ്ണായ സ്വാഹാ ശ്വേതായ സ്വാഹേത്യ-ശ്വരൂപാണി ജുഹോതി ।
രൂപൈരേവൈനഗ്ം സമദ്ര്ധയതി ॥
ഓഷധീഭ്യ-സ്സ്വാഹാ മൂലേഭ്യ-സ്സ്വാഹേത്യോഷധി ഹോമാഞ്ജുഹോതി । ദ്വയ്യോ വാ ഓഷധയഃ । പുഷ്പേഭ്യോ-ഽന്യാഃ ഫല-ങ്ഗൃഹ്ണന്തി ।
മൂലേഭ്യോ-ഽന്യാഃ । താ ഏവോഭയീരവരുന്ധേ ॥ 66 ॥
വനസ്പതിഭ്യ-സ്സ്വാഹേതി വനസ്പതി-ഹോമാഞ്ജുഹോതി ।
ആരണ്യസ്യാന്നാദ്യസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ॥
മേഷസ്ത്വാ പചതൈ-രവത്വിത്യ-പാവ്യാനി ജുഹോതി ।
പ്രാണാ വൈ ദേവാ അപാവ്യാഃ । പ്രാണാനേവാവരുന്ധേ ॥ കൂപ്യാഭ്യ-സ്സ്വാഹാ-ഽദ്ഭ്യ-സ്സ്വാഹേത്യപാഗ്ം ഹോമാഞ്ജുഹോതി । അഫ്സു വാ ആപഃ । അന്നം-വാഁ ആപഃ । അദ്ഭ്യോ വാ അന്ന-ഞ്ജായതേ । യദേവാദ്ഭ്യോ-ഽന്ന-ഞ്ജായതേ । തദവരുന്ധേ ॥ 67 ॥
ആരണ്യസ്യാന്നാദ്യസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ॥
മേഷസ്ത്വാ പചതൈ-രവത്വിത്യ-പാവ്യാനി ജുഹോതി ।
പ്രാണാ വൈ ദേവാ അപാവ്യാഃ । പ്രാണാനേവാവരുന്ധേ ॥ കൂപ്യാഭ്യ-സ്സ്വാഹാ-ഽദ്ഭ്യ-സ്സ്വാഹേത്യപാഗ്ം ഹോമാഞ്ജുഹോതി । അഫ്സു വാ ആപഃ । അന്നം-വാഁ ആപഃ । അദ്ഭ്യോ വാ അന്ന-ഞ്ജായതേ । യദേവാദ്ഭ്യോ-ഽന്ന-ഞ്ജായതേ । തദവരുന്ധേ ॥ 67 ॥
(പൂര്വദീക്ഷാ ജുഹോതി പൂര്വ ഏവ ദ്വിഷന്ത-മ്ഭ്രാതൃവ്യമതിക്രാമ - ത്യനന്തരിത്യൈ - ക്രാമതി - രുന്ധേ - ജായത ഏക-ഞ്ച) (അ. 17)
അനുവാകം 18 - സപ്തമകാണ്ഡഗതാന്നഹോമാനുവാകാ വ്യാഖ്യായന്തേ
അമ്ഭാഗ്ംസി ജുഹോതി । അയം-വൈഁ ലോകോ-ഽമ്ഭാഗ്ംസി ।
തസ്യ വസവോ-ഽധിപതയഃ । അഗ്നിര്ജ്യോതിഃ । യദമ്ഭാഗ്ംസി ജുഹോതി ।
ഇമമേവ ലോകമവരുന്ധേ । വസൂനാഗ്ം സായുജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി । അഗ്നി-ഞ്ജ്യോതിരവരുന്ധേ ॥ നഭാഗ്ംസി ജുഹോതി । അന്തരിക്ഷം-വൈഁ നഭാഗ്ംസി ॥ 68 ॥
അനുവാകം 18 - സപ്തമകാണ്ഡഗതാന്നഹോമാനുവാകാ വ്യാഖ്യായന്തേ
അമ്ഭാഗ്ംസി ജുഹോതി । അയം-വൈഁ ലോകോ-ഽമ്ഭാഗ്ംസി ।
തസ്യ വസവോ-ഽധിപതയഃ । അഗ്നിര്ജ്യോതിഃ । യദമ്ഭാഗ്ംസി ജുഹോതി ।
ഇമമേവ ലോകമവരുന്ധേ । വസൂനാഗ്ം സായുജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി । അഗ്നി-ഞ്ജ്യോതിരവരുന്ധേ ॥ നഭാഗ്ംസി ജുഹോതി । അന്തരിക്ഷം-വൈഁ നഭാഗ്ംസി ॥ 68 ॥
തസ്യ രുദ്രാ അധിപതയഃ । വായുര്ജ്യോതിഃ । യന്നഭാഗ്ംസി ജുഹോതി । അന്തരിക്ഷമേവാ-വരുന്ധേ । രുദ്രാണാഗ്ം സായുജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ।
വായു-ഞ്ജ്യോതിരവരുന്ധേ । മഹാഗ്ംസി ജുഹോതി । അസൌ വൈ ലോകോ മഹാഗ്ംസി । തസ്യാദിത്യാ അധിപതയഃ। സൂര്യോ ജ്യോതിഃ ॥ 69 ॥
വായു-ഞ്ജ്യോതിരവരുന്ധേ । മഹാഗ്ംസി ജുഹോതി । അസൌ വൈ ലോകോ മഹാഗ്ംസി । തസ്യാദിത്യാ അധിപതയഃ। സൂര്യോ ജ്യോതിഃ ॥ 69 ॥
യന്മഹാഗ്ംസി ജുഹോതി । അമുമേവ ലോകമവരുന്ധേ । ആദിത്യാനാഗ്ം സായുജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി । സൂര്യ-ഞ്ജ്യോതിരവരുന്ധേ ॥
നമോ രാജ്ഞ നമോ വരുണായേതി യവ്യാനി ജുഹോതി ।
അന്നാദ്യസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ॥ മയോഭൂര്വാതോ അഭി വാതൂസ്രാ ഇതി ഗവ്യാനി ജുഹോതി ।
പശൂനാമവരുദ്ധ്യൈ ॥
പ്രാണായ സ്വാഹാ വ്യാനായ സ്വാഹേതി സന്തതി-ഹോമാഞ്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സന്തത്യൈ ॥ 70 ॥
നമോ രാജ്ഞ നമോ വരുണായേതി യവ്യാനി ജുഹോതി ।
അന്നാദ്യസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ॥ മയോഭൂര്വാതോ അഭി വാതൂസ്രാ ഇതി ഗവ്യാനി ജുഹോതി ।
പശൂനാമവരുദ്ധ്യൈ ॥
പ്രാണായ സ്വാഹാ വ്യാനായ സ്വാഹേതി സന്തതി-ഹോമാഞ്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സന്തത്യൈ ॥ 70 ॥
സിതായ സ്വാഹാ-ഽസിതായ സ്വാഹേതി പ്രമുക്തീ-ര്ജുഹോതി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പ്രമുക്ത്യൈ ॥ പൃഥിവ്യൈ സ്വാഹാ-ഽന്തരിക്ഷായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
യഥാ യജുരേവൈതത് ॥
ദത്ത്വതേ സ്വാഹാ-ഽദന്തകായ സ്വാഹേതി ശരീര-ഹോമാഞ്ജുഹോതി । പിതൃലോകമേവ തൈര്യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥ കസ്ത്വാ യുനക്തി സ ത്വാ യുനക്ത്വിതി പരിധീന്. യുനക്തി । ഇമേ വൈ ലോകാഃ പരിധയഃ । ഇമാനേവാസ്മൈ ലോകാന്. യുനക്തി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ 71 ॥
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പ്രമുക്ത്യൈ ॥ പൃഥിവ്യൈ സ്വാഹാ-ഽന്തരിക്ഷായ സ്വാഹേത്യാഹ ।
യഥാ യജുരേവൈതത് ॥
ദത്ത്വതേ സ്വാഹാ-ഽദന്തകായ സ്വാഹേതി ശരീര-ഹോമാഞ്ജുഹോതി । പിതൃലോകമേവ തൈര്യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥ കസ്ത്വാ യുനക്തി സ ത്വാ യുനക്ത്വിതി പരിധീന്. യുനക്തി । ഇമേ വൈ ലോകാഃ പരിധയഃ । ഇമാനേവാസ്മൈ ലോകാന്. യുനക്തി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ 71 ॥
യഃ പ്രാണതോ യ ആത്മദാ ഇതി മഹിമാനൌ ജുഹോതി ।
സുവര്ഗോ വൈ ലോകോ മഹഃ । സുവര്ഗമേവ താഭ്യാം-ലോഁകം-യഁജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥
ആ ബ്രഹ്മ-ന്ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവചര്സീ ജായതാമിതി സമസ്താനി ബ്രഹ്മവര്ചസാനി ജുഹോതി ।
ബ്രഹ്മവര്ചസമേവ തൈര്യജമാനോ
-ഽവരുന്ധേ ॥ ജജ്ഞി ബീജമിതി ജുഹോത്യ-നന്തരിത്യൈ ॥
അഗ്നയേ സമനമ-ത്പൃഥിവ്യൈ സമനമദിതി സന്നതി ഹോമാഞ്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സന്നത്യൈ ॥ ഭൂതായ സ്വാഹാ ഭവിഷ്യതേ സ്വാഹേതി ഭൂതാഭവ്യൌ ഹോമൌ ജുഹോതി ।
അയം-വൈഁ ലോകോ ഭൂതമ് ॥ 72 ॥
സുവര്ഗോ വൈ ലോകോ മഹഃ । സുവര്ഗമേവ താഭ്യാം-ലോഁകം-യഁജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥
ആ ബ്രഹ്മ-ന്ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവചര്സീ ജായതാമിതി സമസ്താനി ബ്രഹ്മവര്ചസാനി ജുഹോതി ।
ബ്രഹ്മവര്ചസമേവ തൈര്യജമാനോ
-ഽവരുന്ധേ ॥ ജജ്ഞി ബീജമിതി ജുഹോത്യ-നന്തരിത്യൈ ॥
അഗ്നയേ സമനമ-ത്പൃഥിവ്യൈ സമനമദിതി സന്നതി ഹോമാഞ്ജുഹോതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സന്നത്യൈ ॥ ഭൂതായ സ്വാഹാ ഭവിഷ്യതേ സ്വാഹേതി ഭൂതാഭവ്യൌ ഹോമൌ ജുഹോതി ।
അയം-വൈഁ ലോകോ ഭൂതമ് ॥ 72 ॥
അസൌ ഭവിഷ്യത് । അനയോരേവ ലോകയോഃ പ്രതിതിഷ്ഠതി । സര്വസ്യാപ്ത്യൈ । സര്വസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ॥ യദക്രന്ദഃ പ്രഥമ-ഞ്ജായമാന ഇത്യശ്വസ്തോമീയ-ഞ്ജുഹോതി । സര്വസ്യാപ്ത്യൈ । സര്വസ്യ ജിത്യൈ ॥ സര്വമേവ തേനാപ്നോതി ।
സര്വ-ഞ്ജയതി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ॥ 73 ॥
സര്വ-ഞ്ജയതി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ॥ 73 ॥
യ ഉ ചൈനമേവം-വേഁദ ॥ യജ്ഞഗ്ം രക്ഷാഗ്സ്യ ജിഘാഗ്ംസന്ന് । സ ഏതാ-ന്പ്രജാപതി-ര്നക്തഗ്ം ഹോമാനപശ്യത് । താനജുഹോത് ।
തൈര്വൈ സ യജ്ഞാദ്രക്ഷാഗ്സ്യപാഹന്ന് । യന്നക്തഗ്ം ഹോമാഞ്ജുഹോതി ।
യജ്ഞാദേവ തൈര്യജമാനോ
രക്ഷാഗ്സ്യപഹന്തി ॥ ഉഷസേ സ്വാഹാ വ്യുഷ്ട്യൈ സ്വാഹേത്യന്തതോ ജുഹോതി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ 74 ॥
തൈര്വൈ സ യജ്ഞാദ്രക്ഷാഗ്സ്യപാഹന്ന് । യന്നക്തഗ്ം ഹോമാഞ്ജുഹോതി ।
യജ്ഞാദേവ തൈര്യജമാനോ
രക്ഷാഗ്സ്യപഹന്തി ॥ ഉഷസേ സ്വാഹാ വ്യുഷ്ട്യൈ സ്വാഹേത്യന്തതോ ജുഹോതി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ 74 ॥
(വൈ നഭാഗ്ംസി - സൂര്യോ ജ്യോതിഃ - സന്തത്യൈ - സമഷ്ട്യൈ - ഭുതമ് - ഁയജതേ - +നവ ച) (അ. 18)
അനുവാകം 19 - ഔപസഥ്യദിനേ യൂപപ്രയോഗാഃ
ഏകയൂപോ വൈകാദശിനീ വാ । അന്യേഷാം-യഁജ്ഞാനാം-യൂഁപാ ഭവന്തി ।
ഏകവിശിന്യ-ശ്വമേധസ്യ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-ഭിജിത്യൈ ॥ ബൈല.വോ വാ ഖാദിരോ വാ പാലാശോ വാ । അന്യേഷാം-യഁജ്ഞക്രതൂനാം-യൂഁപാ ഭവന്തി । രാജ്ജുദാല ഏകവിഗ്ംശത്യ-രത്നിരശ്വമേധസ്യ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ നാന്യേഷാ-മ്പശൂനാ-ന്തേജന്യാ അവദ്യന്തി । അവദ്യന്ത്യശ്വസ്യ ॥ 75 ॥
അനുവാകം 19 - ഔപസഥ്യദിനേ യൂപപ്രയോഗാഃ
ഏകയൂപോ വൈകാദശിനീ വാ । അന്യേഷാം-യഁജ്ഞാനാം-യൂഁപാ ഭവന്തി ।
ഏകവിശിന്യ-ശ്വമേധസ്യ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-ഭിജിത്യൈ ॥ ബൈല.വോ വാ ഖാദിരോ വാ പാലാശോ വാ । അന്യേഷാം-യഁജ്ഞക്രതൂനാം-യൂഁപാ ഭവന്തി । രാജ്ജുദാല ഏകവിഗ്ംശത്യ-രത്നിരശ്വമേധസ്യ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ നാന്യേഷാ-മ്പശൂനാ-ന്തേജന്യാ അവദ്യന്തി । അവദ്യന്ത്യശ്വസ്യ ॥ 75 ॥
പാപ്മാ വൈ തേജനീ । പാപ്മനോ-ഽപഹത്യൈ ॥
പ്ലക്ഷശാഖായാമന്യേഷാ-മ്പശൂനാമവദ്യന്തി । വേതസ-ശാഖായാ-മശ്വസ്യ । അഫ്സുയോനിര്വാ അശ്വഃ । അഫ്സുജോ വേതസഃ । സ്വ ഏവാസ്യ യോനാവ-വദ്യതി ॥
യൂപേഷു ഗ്രാമ്യാ-ന്പശൂന്നി-യുഞ്ജന്തി । ആരോകേഷ്വാ-രണ്യാന്ധാരയന്തി ।
പശൂനാം-വ്യാഁവൃത്ത്യൈ ॥ ആ ഗ്രാമ്യാ-ന്പശൂന്-ഁലഭന്തേ । പ്രാരണ്യാന്ഥ്സൃജന്തി । പാപ്മനോ-ഽപഹത്യൈ ॥ 76 ॥
പ്ലക്ഷശാഖായാമന്യേഷാ-മ്പശൂനാമവദ്യന്തി । വേതസ-ശാഖായാ-മശ്വസ്യ । അഫ്സുയോനിര്വാ അശ്വഃ । അഫ്സുജോ വേതസഃ । സ്വ ഏവാസ്യ യോനാവ-വദ്യതി ॥
യൂപേഷു ഗ്രാമ്യാ-ന്പശൂന്നി-യുഞ്ജന്തി । ആരോകേഷ്വാ-രണ്യാന്ധാരയന്തി ।
പശൂനാം-വ്യാഁവൃത്ത്യൈ ॥ ആ ഗ്രാമ്യാ-ന്പശൂന്-ഁലഭന്തേ । പ്രാരണ്യാന്ഥ്സൃജന്തി । പാപ്മനോ-ഽപഹത്യൈ ॥ 76 ॥
(അശ്വസ്യ - വ്യാവൃത്ത്യ ത്രീണി ച) (അ. 19)
അനുവാകം 20 - യൂപാനാം സ്ഥാനാദയഃ
രാജ്ജുദാല-മഗ്നിഷ്ഠ-മ്മിനോതി । ഭ്രൂണഹത്യായാ അപഹത്യൈ ॥ പൌതുദ്രവാവഭിതോ ഭവതഃ । പുണ്യസ്യ ഗന്ധസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ।
ഭ്രൂണഹത്യാ-മേവാസ്മാ-ദപഹത്യ । പുണ്യേന ഗന്ധേനോഭയതഃ പരിഗൃഹ്ണാതി ॥
ഷഡ്ബൈല്.വാ ഭവന്തി । ബ്രഹ്മവര്ചസസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ ഷട്ഖാദിരാഃ ।
തേജസോ-ഽവരുദ്ധ്യൈ ॥ 77 ॥
അനുവാകം 20 - യൂപാനാം സ്ഥാനാദയഃ
രാജ്ജുദാല-മഗ്നിഷ്ഠ-മ്മിനോതി । ഭ്രൂണഹത്യായാ അപഹത്യൈ ॥ പൌതുദ്രവാവഭിതോ ഭവതഃ । പുണ്യസ്യ ഗന്ധസ്യാവരുദ്ധ്യൈ ।
ഭ്രൂണഹത്യാ-മേവാസ്മാ-ദപഹത്യ । പുണ്യേന ഗന്ധേനോഭയതഃ പരിഗൃഹ്ണാതി ॥
ഷഡ്ബൈല്.വാ ഭവന്തി । ബ്രഹ്മവര്ചസസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ ഷട്ഖാദിരാഃ ।
തേജസോ-ഽവരുദ്ധ്യൈ ॥ 77 ॥
ഷട്പാലാശാഃ । സോമപീഥസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ ഏകവിഗ്ംശതി-സ്സമ്പദ്യന്തേ ।
ഏകവിഗ്ംശതിര്വൈ ദേവലോകാഃ । ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ । ഏഷ സുവര്ഗോ ലോകഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ ശത-മ്പശവോ ഭവന്തി ॥ 78 ॥
ഏകവിഗ്ംശതിര്വൈ ദേവലോകാഃ । ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ । ഏഷ സുവര്ഗോ ലോകഃ ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ ശത-മ്പശവോ ഭവന്തി ॥ 78 ॥
ശതായുഃ പുരുഷ-ശ്ശതേന്ദ്രിയഃ । ആയുഷ്യേവേന്ദ്രിയേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
സര്വം-വാഁ അശ്വമേദ്ധ്യാപ്നോതി । അപരിമിതാ ഭവന്തി । അപരിമിതസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി । കസ്മാഥ്സത്യാത് ।
ദക്ഷിണതോ-ഽന്യേഷാ-മ്പശൂനാമവദ്യന്തി । ഉത്തരതോ-ഽശ്വസ്യേതി । വാരുണോ വാ അശ്വഃ ॥ 79 ॥
സര്വം-വാഁ അശ്വമേദ്ധ്യാപ്നോതി । അപരിമിതാ ഭവന്തി । അപരിമിതസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി । കസ്മാഥ്സത്യാത് ।
ദക്ഷിണതോ-ഽന്യേഷാ-മ്പശൂനാമവദ്യന്തി । ഉത്തരതോ-ഽശ്വസ്യേതി । വാരുണോ വാ അശ്വഃ ॥ 79 ॥
ഏഷാ വൈ വരുണസ്യ ദിക് । സ്വായാമേവാസ്യ ദിശ്യവദ്യതി । യദിതരേഷാ-മ്പശൂനാമവദ്യതി । ശതദേവത്യ-ന്തേനാവരുന്ധേ ॥
ചിതേ-ഽഗ്നാ-വധിവൈതസേ കടേ-ഽശ്വ-ഞ്ചിനോതി ।
അഫ്സു-യോനിര്വാ അശ്വഃ ।
അഫ്സുജോ വേതസഃ । സ്വ ഏവൈനം-യോഁനൌ പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ച-ന്തൂപര-ഞ്ചിനോതി । പശ്ചാത്പ്രാചീന-ങ്ഗോമൃഗമ് ॥ 80 ॥
ചിതേ-ഽഗ്നാ-വധിവൈതസേ കടേ-ഽശ്വ-ഞ്ചിനോതി ।
അഫ്സു-യോനിര്വാ അശ്വഃ ।
അഫ്സുജോ വേതസഃ । സ്വ ഏവൈനം-യോഁനൌ പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ച-ന്തൂപര-ഞ്ചിനോതി । പശ്ചാത്പ്രാചീന-ങ്ഗോമൃഗമ് ॥ 80 ॥
പ്രാണാപാനാ-വേവാസ്മിന ഥ്സമ്യഞ്ചൌ ദധാതി ॥
അശ്വ-ന്തൂപര-ങ്ഗോമൃഗമിതി സര്വഹുത ഏതാഞ്ജുഹോതി । ഏഷാം-ലോഁകാനാ-മഭിജിത്യൈ ॥ ആത്മനാ-ഽഭിജുഹോതി । സാത്മാനമേവൈനഗ്ം സതനു-ങ്കരോതി ॥ സാത്മാ-ഽമുഷ്മിന് ഁലാകേ ഭവതി ।
യ ഏവം-വേഁദ । അഥോ വസോരേവ ധാരാ-ന്തേനാവരുന്ധേ ॥ ഇലുവര്ദായ സ്വാഹാ ബലിവര്ദായ സ്വാഹേത്യാഹ । സംവഁഥ്സരോ വാ ഇലുവര്ദഃ ।
പരിവഥ്സരോ ബലിവര്ദഃ । സംവഁഥ്സരാദേവ പരിവഥ്സരാദായുര വരുന്ധേ । ആയുരേവാസ്മിന്-ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വ-മേധയാജീ ജരസാ വിസ്രസാ-ഽമും-ലോഁകമേതി ॥ 81 ॥
അശ്വ-ന്തൂപര-ങ്ഗോമൃഗമിതി സര്വഹുത ഏതാഞ്ജുഹോതി । ഏഷാം-ലോഁകാനാ-മഭിജിത്യൈ ॥ ആത്മനാ-ഽഭിജുഹോതി । സാത്മാനമേവൈനഗ്ം സതനു-ങ്കരോതി ॥ സാത്മാ-ഽമുഷ്മിന് ഁലാകേ ഭവതി ।
യ ഏവം-വേഁദ । അഥോ വസോരേവ ധാരാ-ന്തേനാവരുന്ധേ ॥ ഇലുവര്ദായ സ്വാഹാ ബലിവര്ദായ സ്വാഹേത്യാഹ । സംവഁഥ്സരോ വാ ഇലുവര്ദഃ ।
പരിവഥ്സരോ ബലിവര്ദഃ । സംവഁഥ്സരാദേവ പരിവഥ്സരാദായുര വരുന്ധേ । ആയുരേവാസ്മിന്-ദധാതി ।
തസ്മാദശ്വ-മേധയാജീ ജരസാ വിസ്രസാ-ഽമും-ലോഁകമേതി ॥ 81 ॥
(തേജസോ-ഽവരുദ്ധൈ - ഭവന് - ത്യശ്വോ - ഗോമൃഗ - മിലുവര്ദ ശ്ചത്വാരി ച) (അ. 20)
അനുവാകം 21 - ചേതവ്യാഗ്നയാദേര്വിശേഷഃ
ഏകവിഗ്ംശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ । ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ ॥
യഥാ വാ അശ്വാ വര്ര്ഷഭാ വാ വൃഷാണ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഫുരേരന്ന് । ഏവമേതഥ്സ്തോമാ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഫുരന്തേ । യദേകവിഗ്ംശാഃ । തേ യഥ്സമൃച്ഛേരന്ന് । ഹന്യേതാസ്യ യജ്ഞഃ ॥ ദ്വാദശ ഏവാഗ്നി-സ്സ്യാദിത്യാഹുഃ ।
ദ്വാദശ-സ്സ്തോമഃ ॥ 82 ॥
അനുവാകം 21 - ചേതവ്യാഗ്നയാദേര്വിശേഷഃ
ഏകവിഗ്ംശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ । ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ ॥
യഥാ വാ അശ്വാ വര്ര്ഷഭാ വാ വൃഷാണ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഫുരേരന്ന് । ഏവമേതഥ്സ്തോമാ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഫുരന്തേ । യദേകവിഗ്ംശാഃ । തേ യഥ്സമൃച്ഛേരന്ന് । ഹന്യേതാസ്യ യജ്ഞഃ ॥ ദ്വാദശ ഏവാഗ്നി-സ്സ്യാദിത്യാഹുഃ ।
ദ്വാദശ-സ്സ്തോമഃ ॥ 82 ॥
ഏകാദശ യൂപാഃ ॥ യദ്ദ്വാദശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ദ്വാദശ മാസാ-സ്സംവഁഥ്സരഃ ।
സംവഁഥ്സരേണൈവാസ്മാ അന്നമവരുന്ധേ ॥ യദ്ദശ യൂപാ ഭവന്തി । ദശാക്ഷരാ വിരാട് । അന്നം-വിഁരാട് । വിരാജൈവാന്നാദ്യ-മവരുന്ധേ ।
യ ഏകാദശഃ । സ്തന ഏവാസ്യൈ സഃ ॥ 83 ॥
സംവഁഥ്സരേണൈവാസ്മാ അന്നമവരുന്ധേ ॥ യദ്ദശ യൂപാ ഭവന്തി । ദശാക്ഷരാ വിരാട് । അന്നം-വിഁരാട് । വിരാജൈവാന്നാദ്യ-മവരുന്ധേ ।
യ ഏകാദശഃ । സ്തന ഏവാസ്യൈ സഃ ॥ 83 ॥
ദുഹ ഏവൈനാ-ന്തേന ॥ തദാഹുഃ ।
യദ്ദ്വാദശോ-ഽഗ്നി-സ്സ്യാദ്ദ്വാദശ-സ്സ്തോമ ഏകാദശ യൂപാഃ । യഥാ സ്ഥൂരിണാ യായാത് । താദൃക്തത് ॥ ഏകവിഗ്ംശ ഏവാഗ്നിഃ
സ്യാദിത്യാഹുഃ । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ ।
ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ । യഥാ പ്രഷ്ടിഭിര്യാതി ।
താദൃഗേവ തത് ॥ 84 ॥
യദ്ദ്വാദശോ-ഽഗ്നി-സ്സ്യാദ്ദ്വാദശ-സ്സ്തോമ ഏകാദശ യൂപാഃ । യഥാ സ്ഥൂരിണാ യായാത് । താദൃക്തത് ॥ ഏകവിഗ്ംശ ഏവാഗ്നിഃ
സ്യാദിത്യാഹുഃ । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ ।
ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ । യഥാ പ്രഷ്ടിഭിര്യാതി ।
താദൃഗേവ തത് ॥ 84 ॥
യോ വാ അശ്വമേധേ തിസ്രഃ കകുഭോ വേദ । കകുദ്ധ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ।
ഏകവിഗ്ംശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ । ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ ।
ഏതാ വാ അശ്വമധേ തിസ്രഃ കകുഭഃ ।
യ ഏവം-വേഁദ । കകുദ്ധ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ॥
യോ വാ അശ്വമേധേ ത്രീണി ശീര്ഷാണി വേദ ।
ശിരോ ഹ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ।
ഏകവിഗ്ംശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ । ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ ।
ഏതാനി വാ അശ്വമേധേ ത്രീണി ശീര.ഷാണി ।
യ ഏവം-വേഁദ । ശിരോ ഹ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ॥ 85 ॥
ഏകവിഗ്ംശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ । ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ ।
ഏതാ വാ അശ്വമധേ തിസ്രഃ കകുഭഃ ।
യ ഏവം-വേഁദ । കകുദ്ധ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ॥
യോ വാ അശ്വമേധേ ത്രീണി ശീര്ഷാണി വേദ ।
ശിരോ ഹ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ।
ഏകവിഗ്ംശോ-ഽഗ്നിര്ഭവതി । ഏകവിഗ്ംശ-സ്സ്തോമഃ । ഏകവിഗ്ംശതിര്യൂപാഃ ।
ഏതാനി വാ അശ്വമേധേ ത്രീണി ശീര.ഷാണി ।
യ ഏവം-വേഁദ । ശിരോ ഹ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ॥ 85 ॥
(ദ്വാദശ-സ്സ്തോമഃ-സ- ഏവ തച് - ഛിരോ ഹ രാജ്ഞാ-മ്ഭവതി ഷട്ച) (അ. 21)
അനുവാകം 22 - ഉക്ഥ്യാഖ്യേ ദ്വിതീയേ-ഽഹനി ബഹിഷ്പവമാനേ അശ്വസ്യോദ്രാതൃത്വമ്
ദേവാ വാ അശ്വമേധേ പവമാനേ । സുവര്ഗം-ലോഁക-ന്ന പ്രാജാനന്ന് । തമശ്വഃ പ്രാജാനാത് ।
യദശ്വമധേ-ഽശ്വേന മേദ്ധ്യേനോദഞ്ചോ ബഹിഷ്പവമാനഗ്ം സര്പന്തി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പ്രജ്ഞാത്യൈ । ന വൈ മനുഷ്യഃ സുവര്ഗം-ലോഁകമഞ്ജസാ വേദ ।
അശ്വോ വൈ സുവര്ഗം-ലോഁകമഞ്ജസാ വേദ ॥ യദുദ്ഗാ-തോദ്ഗായേത് । യഥാ-ഽക്ഷേത്രജ്ഞോ-ഽന്യേന പഥാ പ്രതിപാദയേത് । താദൃക്തത് ॥ 86 ॥
അനുവാകം 22 - ഉക്ഥ്യാഖ്യേ ദ്വിതീയേ-ഽഹനി ബഹിഷ്പവമാനേ അശ്വസ്യോദ്രാതൃത്വമ്
ദേവാ വാ അശ്വമേധേ പവമാനേ । സുവര്ഗം-ലോഁക-ന്ന പ്രാജാനന്ന് । തമശ്വഃ പ്രാജാനാത് ।
യദശ്വമധേ-ഽശ്വേന മേദ്ധ്യേനോദഞ്ചോ ബഹിഷ്പവമാനഗ്ം സര്പന്തി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പ്രജ്ഞാത്യൈ । ന വൈ മനുഷ്യഃ സുവര്ഗം-ലോഁകമഞ്ജസാ വേദ ।
അശ്വോ വൈ സുവര്ഗം-ലോഁകമഞ്ജസാ വേദ ॥ യദുദ്ഗാ-തോദ്ഗായേത് । യഥാ-ഽക്ഷേത്രജ്ഞോ-ഽന്യേന പഥാ പ്രതിപാദയേത് । താദൃക്തത് ॥ 86 ॥
ഉദ്ഗാതാര-മപരുദ്ധ്യ । അശ്വ-മുദ്ഗീഥായ വൃണീതേ । യഥാ ക്ഷേത്രജ്ഞോ-ഽഞ്ജസാ നയതി ।
ഏവമേവൈനമശ്വഃ സുവര്ഗം-ലോഁകമഞ്ജസാ നയതി ॥ പുച്ഛമന്വാരഭന്തേ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ ഹി-ങ്കരോതി । സാമൈവാകഃ ।
ഹി-ങ്കരോതി । ഉദ്ഗീഥ ഏവാസ്യ സഃ ॥ 87 ॥
ഏവമേവൈനമശ്വഃ സുവര്ഗം-ലോഁകമഞ്ജസാ നയതി ॥ പുച്ഛമന്വാരഭന്തേ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥ ഹി-ങ്കരോതി । സാമൈവാകഃ ।
ഹി-ങ്കരോതി । ഉദ്ഗീഥ ഏവാസ്യ സഃ ॥ 87 ॥
വഡബാ ഉപ രുന്ധന്തി । മിഥുനത്വായ പ്രജാത്യൈ ।
അഥോ യഥോപഗാതാര ഉപഗായന്തി । താദൃഗേവ തത് ॥ ഉദഗാസീദശ്വോ മേദ്ധ്യ ഇത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ । പ്രജാപതി-രുദ്ഗീഥഃ । ഉദ്ഗീഥമേവാവരുന്ധേ । അഥോ ഋഖ്സാമയോരേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ ഹിരണ്യേനോപാകരോതി ।
ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യമ് । ജ്യോതിരേവ മുഖതോ ദധാതി ।
യജമാനേ ച പ്രജാസു ച । അഥോ ഹിരണ്യജ്യോതിരേവ യജമാന-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ 88 ॥
അഥോ യഥോപഗാതാര ഉപഗായന്തി । താദൃഗേവ തത് ॥ ഉദഗാസീദശ്വോ മേദ്ധ്യ ഇത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ । പ്രജാപതി-രുദ്ഗീഥഃ । ഉദ്ഗീഥമേവാവരുന്ധേ । അഥോ ഋഖ്സാമയോരേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ ഹിരണ്യേനോപാകരോതി ।
ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യമ് । ജ്യോതിരേവ മുഖതോ ദധാതി ।
യജമാനേ ച പ്രജാസു ച । അഥോ ഹിരണ്യജ്യോതിരേവ യജമാന-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ 88 ॥
(തഥ് - സ - ഉപാകരോതി ചത്വാരി ച) (അ. 22)
അനുവാകം 23 - അശ്വേ പര്യഗ്ന്യപ്രയന്താനാ-മ്പശൂനാ-ന്നിയോജനം
പുരുഷോ വൈ യജ്ഞഃ । യജ്ഞഃ പ്രജാപതിഃ । യദശ്വേ പശൂന്നിയുഞ്ജന്തി ।
യജ്ഞാദേവ തദ്യജ്ഞ-മ്പ്രയുങ്ക്തേ ॥ അശ്വ-ന്തൂപര-ങ്ഗോമൃഗമ് । താനഗ്നിഷ്ഠ ആലഭതേ ।
സേനാമുഖമേവ തഥ്സഗ്ഗ്ശ്യതി । തസ്മാ-ദ്രാജമുഖ-മ്ഭീഷ്മ-മ്ഭാവുകമ് ॥
ആഗ്നേയ-ങ്കൃഷ്ണഗ്രീവ-മ്പുരസ്താ-ല്ലലാടേ । പൂര്വാഗ്നിമേവ ത-ങ്കുരുതേ ॥ 89 ॥
അനുവാകം 23 - അശ്വേ പര്യഗ്ന്യപ്രയന്താനാ-മ്പശൂനാ-ന്നിയോജനം
പുരുഷോ വൈ യജ്ഞഃ । യജ്ഞഃ പ്രജാപതിഃ । യദശ്വേ പശൂന്നിയുഞ്ജന്തി ।
യജ്ഞാദേവ തദ്യജ്ഞ-മ്പ്രയുങ്ക്തേ ॥ അശ്വ-ന്തൂപര-ങ്ഗോമൃഗമ് । താനഗ്നിഷ്ഠ ആലഭതേ ।
സേനാമുഖമേവ തഥ്സഗ്ഗ്ശ്യതി । തസ്മാ-ദ്രാജമുഖ-മ്ഭീഷ്മ-മ്ഭാവുകമ് ॥
ആഗ്നേയ-ങ്കൃഷ്ണഗ്രീവ-മ്പുരസ്താ-ല്ലലാടേ । പൂര്വാഗ്നിമേവ ത-ങ്കുരുതേ ॥ 89 ॥
തസ്മാ-ത്പൂര്വാഗ്നി-മ്പുരസ്താ-ഥ്സ്ഥാപയന്തി ॥ പൌഷ്ണമന്വഞ്ചമ് । അന്നം-വൈഁ പൂഷാ । തസ്മാ-ത്പൂര്വാഗ്നാ-വാഹാര്യ-മാഹരന്തി ॥
ഐന്ദ്രാപൌഷ്ണ മുപരിഷ്ടാത് । ഐന്ദ്രോ വൈ രാജന്യോ-ഽന്ന-മ്പൂഷാ ।
അന്നാദ്യേനൈവൈന-മുഭയതഃ പരിഗൃഹ്ണാതി । തസ്മാ-ദ്രാജന്യോന്നാദോ ഭാവുകഃ ॥
ആഗ്നേയൌ കൃഷ്ണഗ്രീവൌ ബാഹുവോഃ । ബാഹുവോരേവ വീര്യ-ന്ധത്തേ ॥ 90 ॥
ഐന്ദ്രാപൌഷ്ണ മുപരിഷ്ടാത് । ഐന്ദ്രോ വൈ രാജന്യോ-ഽന്ന-മ്പൂഷാ ।
അന്നാദ്യേനൈവൈന-മുഭയതഃ പരിഗൃഹ്ണാതി । തസ്മാ-ദ്രാജന്യോന്നാദോ ഭാവുകഃ ॥
ആഗ്നേയൌ കൃഷ്ണഗ്രീവൌ ബാഹുവോഃ । ബാഹുവോരേവ വീര്യ-ന്ധത്തേ ॥ 90 ॥
തസ്മാ-ദ്രാജന്യോ ബാഹുബലീ ഭാവുകഃ ॥
ത്വാഷ്ട്രൌ ലോമശസക്ഥൌ സക്ഥ്യോഃ ।
സക്ഥ്യോരേവ വീര്യ-ന്ധത്തേ । തസ്മാ-ദ്രാജന്യ ഊരുബലീ ഭാവുകഃ ॥ ശിതിപൃഷ്ഠൌ ബാര്ഹസ്പത്യൌ പൃഷ്ഠേ ।
ബ്രഹ്മവര്ചസ-മേവോപരിഷ്ടാദ്ധത്തേ ।
അഥോ കവചേ ഏവൈതേ അഭിതഃ പര്യൂഹതേ ।
തസ്മാ-ദ്രാജന്യഃ സന്നദ്ധോ വീര്യ-ങ്കരോതി ॥ ധാത്രേ പൃഷോദര-മധസ്താത് ।
പ്രതിഷ്ഠാമേവൈതാ-ങ്കുരുതേ ।
അഥോ ഇയം-വൈഁ ധാതാ ।
അസ്യാമേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ സൌര്യ-മ്ബലക്ഷ-മ്പുച്ഛേ । ഉഥ്സേധമേവ ത-ങ്കുരുതേ ।
തസ്മാദുഥ്സേധ-മ്ഭയേ പ്രജാ
അഭിസഗ്ഗ്ശ്രയന്തി ॥ 91 ॥
(കുരുതേ - ധത്തേ - കുരുതേ പഞ്ച ച) (അ. 23)
(സാഗ്രംഹണ്യാ - ചതുഷ്ടയ്യോ - യോ വൈ - യഃ പിതു - ശ്ചത്വാരാ - യഥാ നിക്തമ് - പ്രജാപതയേ ത്വാ- യഥാ പ്രോക്ഷിതം - വിഭൂരാഹ- പ്രജാപതിരകാമയതാശ്വമേധേന - പ്രജാപതിര്ന കിഞ്ച ന - സാവിത്ര - മാ ബ്രഹ്മന് - പ്രജാപതി-ര്ദേവേഭ്യഃ - പ്രജാപതി രക്ഷാഗ്ംസി - പ്രജാപതിമീഫ്സതി - വിഭുരശ്വനാമാന്യ - മ്ഭാഗ് - സ്യേകയൂപോ - രാജ്ജുദാല - മേകവിഗ്ംശോ - ദേവാഃ - പുരുഷ സ്ത്രയോവിഗ്ംശതിഃ)
(സാഗ്രംഹണ്യാ - തസ്മാദശ്വമേധയാജീ - യ-ത്പരിമിതാ - യ-ദ്യജ്ഞമുഖേ - യോ ദീക്ഷാമ് - ദേവാനേവ - ത്രയ ഇമേ - സിതായ - പ്രാണാപാനാവേവാസ്മിന് - തസ്മാ-ദ്രാജന്യ ഏകനവതിഃ)
(സാഗ്രംഹണ്യാ - സഗ്ഗ്ശ്രയന്തി)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ അഷ്ടമഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥
+++++++++++++++++++++++++++
ത്വാഷ്ട്രൌ ലോമശസക്ഥൌ സക്ഥ്യോഃ ।
സക്ഥ്യോരേവ വീര്യ-ന്ധത്തേ । തസ്മാ-ദ്രാജന്യ ഊരുബലീ ഭാവുകഃ ॥ ശിതിപൃഷ്ഠൌ ബാര്ഹസ്പത്യൌ പൃഷ്ഠേ ।
ബ്രഹ്മവര്ചസ-മേവോപരിഷ്ടാദ്ധത്തേ ।
അഥോ കവചേ ഏവൈതേ അഭിതഃ പര്യൂഹതേ ।
തസ്മാ-ദ്രാജന്യഃ സന്നദ്ധോ വീര്യ-ങ്കരോതി ॥ ധാത്രേ പൃഷോദര-മധസ്താത് ।
പ്രതിഷ്ഠാമേവൈതാ-ങ്കുരുതേ ।
അഥോ ഇയം-വൈഁ ധാതാ ।
അസ്യാമേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ സൌര്യ-മ്ബലക്ഷ-മ്പുച്ഛേ । ഉഥ്സേധമേവ ത-ങ്കുരുതേ ।
തസ്മാദുഥ്സേധ-മ്ഭയേ പ്രജാ
അഭിസഗ്ഗ്ശ്രയന്തി ॥ 91 ॥
(കുരുതേ - ധത്തേ - കുരുതേ പഞ്ച ച) (അ. 23)
(സാഗ്രംഹണ്യാ - ചതുഷ്ടയ്യോ - യോ വൈ - യഃ പിതു - ശ്ചത്വാരാ - യഥാ നിക്തമ് - പ്രജാപതയേ ത്വാ- യഥാ പ്രോക്ഷിതം - വിഭൂരാഹ- പ്രജാപതിരകാമയതാശ്വമേധേന - പ്രജാപതിര്ന കിഞ്ച ന - സാവിത്ര - മാ ബ്രഹ്മന് - പ്രജാപതി-ര്ദേവേഭ്യഃ - പ്രജാപതി രക്ഷാഗ്ംസി - പ്രജാപതിമീഫ്സതി - വിഭുരശ്വനാമാന്യ - മ്ഭാഗ് - സ്യേകയൂപോ - രാജ്ജുദാല - മേകവിഗ്ംശോ - ദേവാഃ - പുരുഷ സ്ത്രയോവിഗ്ംശതിഃ)
(സാഗ്രംഹണ്യാ - തസ്മാദശ്വമേധയാജീ - യ-ത്പരിമിതാ - യ-ദ്യജ്ഞമുഖേ - യോ ദീക്ഷാമ് - ദേവാനേവ - ത്രയ ഇമേ - സിതായ - പ്രാണാപാനാവേവാസ്മിന് - തസ്മാ-ദ്രാജന്യ ഏകനവതിഃ)
(സാഗ്രംഹണ്യാ - സഗ്ഗ്ശ്രയന്തി)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ അഷ്ടമഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥
+++++++++++++++++++++++++++