కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే అష్టమః ప్రపాఠకః - అశ్వమేధబ్రాహ్మణం-వైఁశ్వదేవ-ఙ్కాణ్డమ్
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
(అశ్వమేధబ్రాహ్మణం-వైఁశ్వదేవ-ఙ్కాణ్డం)
అనువాకం 1 - సాఙ్గ్రహణ్యేష్ట్యాదయః యాజమానసంస్కారాః
సాగ్రంహణ్యేష్ట్యా యజతే । ఇమా-ఞ్జనతాగ్ం సఙ్గహ్ణానీతి ॥ ద్వాదశారత్నీ రశనా భవతి । ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః ।
సంవఁథ్సరమేవా వరున్ధే । మౌఞ్జీ భవతి । ఊర్గ్వై ముఞ్జాః । ఊర్జమే వా వరున్ధే ॥ చిత్రా నక్షత్ర-మ్భవతి । చిత్రం-వాఁ ఏతత్కర్మ ॥ 1 ॥
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
(అశ్వమేధబ్రాహ్మణం-వైఁశ్వదేవ-ఙ్కాణ్డం)
అనువాకం 1 - సాఙ్గ్రహణ్యేష్ట్యాదయః యాజమానసంస్కారాః
సాగ్రంహణ్యేష్ట్యా యజతే । ఇమా-ఞ్జనతాగ్ం సఙ్గహ్ణానీతి ॥ ద్వాదశారత్నీ రశనా భవతి । ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః ।
సంవఁథ్సరమేవా వరున్ధే । మౌఞ్జీ భవతి । ఊర్గ్వై ముఞ్జాః । ఊర్జమే వా వరున్ధే ॥ చిత్రా నక్షత్ర-మ్భవతి । చిత్రం-వాఁ ఏతత్కర్మ ॥ 1 ॥
యదశ్వమేధ-స్సమృద్ధ్యై ॥ పుణ్యనామ దేవయజన-మద్ధ్యవస్యతి । పుణ్యామేవ తేన కీర్తిమభిజయతి ॥ అపదాతీ-నృత్విజః సమావహన్త్యా సుబ్రహ్మణ్యాయాః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ కేశశ్మశ్రు వపతే । నఖాని నికృన్తతే । దతో ధావతే । స్నాతి । అహతం-వాఁసః పరిధత్తే । పాప్మనో-ఽపహత్యై ।
వాచం-యఁత్వోపవసతి । సువర్గస్య లోకస్య గుప్త్యై । రాత్రి-ఞ్జాగరయన్త ఆసతే । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 2 ॥
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ కేశశ్మశ్రు వపతే । నఖాని నికృన్తతే । దతో ధావతే । స్నాతి । అహతం-వాఁసః పరిధత్తే । పాప్మనో-ఽపహత్యై ।
వాచం-యఁత్వోపవసతి । సువర్గస్య లోకస్య గుప్త్యై । రాత్రి-ఞ్జాగరయన్త ఆసతే । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 2 ॥
(కర్మ - ధత్తే పఞ్చ చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - బ్రహ్మౌదనాభిధానమ్
చతుష్టయ్య ఆపో భవన్తి ।
చతుశ్శఫో వా అశ్వః ప్రాజాపత్య-స్సమృద్ధ్యై ॥
తా దిగ్భ్య-స్సమాభృతా భవన్తి । దిక్షు వా ఆపః ।
అన్నం-వాఁ ఆపః । అద్భ్యో వా అన్న-ఞ్జాయతే । యదేవాద్భ్యో-ఽన్న-ఞ్జాయతే । తదవరున్ధే ॥ తాసు బ్రహ్మౌదన-మ్పచతి । రేత ఏవ తద్దధాతి ॥ 3 ॥
అనువాకం 2 - బ్రహ్మౌదనాభిధానమ్
చతుష్టయ్య ఆపో భవన్తి ।
చతుశ్శఫో వా అశ్వః ప్రాజాపత్య-స్సమృద్ధ్యై ॥
తా దిగ్భ్య-స్సమాభృతా భవన్తి । దిక్షు వా ఆపః ।
అన్నం-వాఁ ఆపః । అద్భ్యో వా అన్న-ఞ్జాయతే । యదేవాద్భ్యో-ఽన్న-ఞ్జాయతే । తదవరున్ధే ॥ తాసు బ్రహ్మౌదన-మ్పచతి । రేత ఏవ తద్దధాతి ॥ 3 ॥
చతుశ్శరావో భవతి । దిక్ష్వేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ ఉభయతో రుక్మౌ భవతః । ఉభయత ఏవాస్మిన్-రుచ-న్దధాతి । ఉద్ధరతి శృతత్వాయ ।
సర్పిష్వా-న్భవతి మేద్ధ్యత్వాయ । చత్వార ఆర్షేయాః ప్రాశ్నన్తి । దిశామేవ జ్యోతిషి జుహోతి । చత్వారి హిరణ్యాని దదాతి । దిశామవ జ్యోతీగ్ష్య వరున్ధే ॥ 4 ॥
సర్పిష్వా-న్భవతి మేద్ధ్యత్వాయ । చత్వార ఆర్షేయాః ప్రాశ్నన్తి । దిశామేవ జ్యోతిషి జుహోతి । చత్వారి హిరణ్యాని దదాతి । దిశామవ జ్యోతీగ్ష్య వరున్ధే ॥ 4 ॥
యదాజ్య-ముచ్ఛిష్యతే । తస్మిన్-రశనా-న్న్యునత్తి । ప్రజాపతిర్వా ఓదనః । రేత ఆజ్యమ్ । యదాజ్యే రశనా-న్న్యునత్తి । ప్రజాపతిమేవ రేతసా సమర్ధయతి ॥ దర్భమయీ రశనా భవతి ।
బహు వా ఏష కుచరో-ఽమేద్ధ్యముపగచ్ఛతి ।
యదశ్వః । పవిత్రం-వైఁ దర్భాః ॥ 5 ॥
బహు వా ఏష కుచరో-ఽమేద్ధ్యముపగచ్ఛతి ।
యదశ్వః । పవిత్రం-వైఁ దర్భాః ॥ 5 ॥
యద్దర్భమయీ రశనా భవతి । పునాత్యేవైనమ్ । పూతమేన-మ్మేద్ధ్య-మాలభతే ॥
అశ్వస్య వా ఆలబ్ధస్య మహిమోద-క్రామత్ ।
స మహర్త్విజః ప్రావిశత్ । తన్మహర్త్విజా-మ్మహర్త్విక్త్వమ్ । యన్మహర్త్విజః ప్రాశ్ఞన్తి ।
మహిమాన-మేవాస్మిన్-తద్దధతి ॥
అశ్వస్య వా ఆలబ్ధస్య రేత ఉదక్రామత్ ।
తథ్సువర్ణగ్ం హిరణ్య-మభవత్ । యథ్సువర్ణగ్ం హిరణ్య-న్దదాతి ।
రేత ఏవ తద్దధాతి ॥ ఓదనే దదాతి । రేతో వా ఓదనః । రేతో హిరణ్యమ్ । రేతసైవాస్మి-న్రేతో దధాతి ॥ 6 ॥
అశ్వస్య వా ఆలబ్ధస్య మహిమోద-క్రామత్ ।
స మహర్త్విజః ప్రావిశత్ । తన్మహర్త్విజా-మ్మహర్త్విక్త్వమ్ । యన్మహర్త్విజః ప్రాశ్ఞన్తి ।
మహిమాన-మేవాస్మిన్-తద్దధతి ॥
అశ్వస్య వా ఆలబ్ధస్య రేత ఉదక్రామత్ ।
తథ్సువర్ణగ్ం హిరణ్య-మభవత్ । యథ్సువర్ణగ్ం హిరణ్య-న్దదాతి ।
రేత ఏవ తద్దధాతి ॥ ఓదనే దదాతి । రేతో వా ఓదనః । రేతో హిరణ్యమ్ । రేతసైవాస్మి-న్రేతో దధాతి ॥ 6 ॥
(దధాతి - రున్ధే - దర్భా - అభవ-థ్షట్చ) (అ. 2)
అనువాకం 3 - రశనయా-ఽశ్వబన్ధనమ్
యో వై బ్రహ్మణే దేవేభ్యః ప్రజాపతయే-ఽప్రతి-ప్రోచ్యాశ్వ-మ్మేద్ధ్య-మ్బద్ధ్నాతి ।
ఆ దేవతాభ్యో వృశ్చ్యతే । పాపీయాన్భవతి । యః ప్రతిప్రోచ్య । న దేవతాభ్య ఆవృశ్చ్యతే । వసీయాన్భవతి ॥ యదాహ । బ్రహ్మన్నశ్వ-మ్మేద్ధ్య-మ్భన్థ్స్యామి దేవేభ్యః ప్రజాపతయే తేన రాద్ధ్యాసమితి । బ్రహ్మ వై బ్రహ్మా ।
బ్రహ్మణ ఏవ దేవేభ్యః ప్రజాపతయే ప్రతిప్రోచ్యాశ్వ-మ్మేద్ధ్య-మ్బద్ధ్నాతి ॥ 7 ॥
అనువాకం 3 - రశనయా-ఽశ్వబన్ధనమ్
యో వై బ్రహ్మణే దేవేభ్యః ప్రజాపతయే-ఽప్రతి-ప్రోచ్యాశ్వ-మ్మేద్ధ్య-మ్బద్ధ్నాతి ।
ఆ దేవతాభ్యో వృశ్చ్యతే । పాపీయాన్భవతి । యః ప్రతిప్రోచ్య । న దేవతాభ్య ఆవృశ్చ్యతే । వసీయాన్భవతి ॥ యదాహ । బ్రహ్మన్నశ్వ-మ్మేద్ధ్య-మ్భన్థ్స్యామి దేవేభ్యః ప్రజాపతయే తేన రాద్ధ్యాసమితి । బ్రహ్మ వై బ్రహ్మా ।
బ్రహ్మణ ఏవ దేవేభ్యః ప్రజాపతయే ప్రతిప్రోచ్యాశ్వ-మ్మేద్ధ్య-మ్బద్ధ్నాతి ॥ 7 ॥
న దేవతాభ్య ఆవృశ్చ్యతే । వసీయా-న్భవతి ॥
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇతి రశనా-మాదత్తే ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యా-మిత్యాహ । అశ్వినౌ హి దేవానా-మద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యా-మిత్యాహ యత్యై ॥
వ్యృద్ధం-వాఁ ఏతద్యజ్ఞస్య । యదయజుష్కేణ క్రియతే ।
ఇమామగృభ్ణన్-రశనా-మృతస్యే-త్యధి వదతి యజుష్కృత్యై । యజ్ఞస్య సమృద్ధ్యై ॥ 8 ॥
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇతి రశనా-మాదత్తే ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యా-మిత్యాహ । అశ్వినౌ హి దేవానా-మద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యా-మిత్యాహ యత్యై ॥
వ్యృద్ధం-వాఁ ఏతద్యజ్ఞస్య । యదయజుష్కేణ క్రియతే ।
ఇమామగృభ్ణన్-రశనా-మృతస్యే-త్యధి వదతి యజుష్కృత్యై । యజ్ఞస్య సమృద్ధ్యై ॥ 8 ॥
తదాహుః । ద్వాదశారత్నీ రశనా కర్తవ్యా(3) త్రయోదశారత్నీ(3)రితి । ఋషభో వా ఏష ఋతూనామ్ । యథ్సంవఁథ్సరః ।
తస్య త్రయోదశో మాసో విష్టపమ్ । ఋషభ ఏష యజ్ఞానామ్ । యదశ్వమేధః । యథా వా ఋషభస్య విష్టపమ్ । ఏవమేతస్య విష్టపమ్ । త్రయోదశమరత్నిగ్ం రశనాయా-ముపాదధాతి ॥ 9 ॥
తస్య త్రయోదశో మాసో విష్టపమ్ । ఋషభ ఏష యజ్ఞానామ్ । యదశ్వమేధః । యథా వా ఋషభస్య విష్టపమ్ । ఏవమేతస్య విష్టపమ్ । త్రయోదశమరత్నిగ్ం రశనాయా-ముపాదధాతి ॥ 9 ॥
యథర్షభస్య విష్టపగ్ం సగ్గ్స్కరోతి । తాదృగేవ తత్ ॥ పూర్వ ఆయుషి విదథేషు కవ్యేత్యాహ । ఆయురేవాస్మి-న్దధాతి ॥
తయా దేవా-స్సుతమాబభూవు-రిత్యాహ । భూతిమేవోపావర్తతే ॥ ఋతస్య సామన-థ్సరమారపన్తీత్యాహ । సత్యం-వాఁ ఋతమ్ ।
సత్యేనైవైన మృతేనారభతే ॥ అభిధా అసీత్యాహ ॥ 10 ॥
తయా దేవా-స్సుతమాబభూవు-రిత్యాహ । భూతిమేవోపావర్తతే ॥ ఋతస్య సామన-థ్సరమారపన్తీత్యాహ । సత్యం-వాఁ ఋతమ్ ।
సత్యేనైవైన మృతేనారభతే ॥ అభిధా అసీత్యాహ ॥ 10 ॥
తస్మా-దశ్వమేధయాజీ సర్వాణి భూతాన్యభి భవతి । భువన-మసీత్యాహ ।
భూమాన-మేవోపతి । యన్తా-ఽసీత్యాహ । యన్తారమేవైన-ఙ్కరోతి ।
ధర్తా-ఽసీత్యాహ । ధర్తారమేవైన-ఙ్కరోతి । సో-ఽగ్నిం-వైఁశ్వానర-మిత్యాహ ।
అగ్నా-వేవైనం-వైఁశ్వానరే జుహోతి । సప్రథసమిత్యాహ ॥ 11 ॥
భూమాన-మేవోపతి । యన్తా-ఽసీత్యాహ । యన్తారమేవైన-ఙ్కరోతి ।
ధర్తా-ఽసీత్యాహ । ధర్తారమేవైన-ఙ్కరోతి । సో-ఽగ్నిం-వైఁశ్వానర-మిత్యాహ ।
అగ్నా-వేవైనం-వైఁశ్వానరే జుహోతి । సప్రథసమిత్యాహ ॥ 11 ॥
ప్రజయైవైన-మ్పశుభిః ప్రథయతి ।
స్వాహాకృత ఇత్యాహ । హోమ ఏవాస్యషః ।
పృథివ్యా-మిత్యాహ । అస్యామేవైన-మ్ప్రతిష్ఠాపయతి । యన్తా రాడ్యన్తా-ఽసి యమనో ధర్తా-ఽసి ధరుణ ఇత్యాహ ।
రూపమేవాస్యై-తన్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ।
కృష్యై త్వా క్షేమాయ త్వా రయ్యై త్వా పోషాయ త్వేత్యాహ । ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥
స్వగా త్వా దేవేభ్య ఇత్యాహ ।
దేవేభ్య ఏవైనగ్గ్ స్వగా కరోతి ।
స్వాహా త్వా ప్రజాపతయ ఇత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః ।
యస్యా ఏవ దేవతాయా ఆలభ్యత । తయైవైనగ్ం సమర్ధయతి ॥ 12 ॥
స్వాహాకృత ఇత్యాహ । హోమ ఏవాస్యషః ।
పృథివ్యా-మిత్యాహ । అస్యామేవైన-మ్ప్రతిష్ఠాపయతి । యన్తా రాడ్యన్తా-ఽసి యమనో ధర్తా-ఽసి ధరుణ ఇత్యాహ ।
రూపమేవాస్యై-తన్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ।
కృష్యై త్వా క్షేమాయ త్వా రయ్యై త్వా పోషాయ త్వేత్యాహ । ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥
స్వగా త్వా దేవేభ్య ఇత్యాహ ।
దేవేభ్య ఏవైనగ్గ్ స్వగా కరోతి ।
స్వాహా త్వా ప్రజాపతయ ఇత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః ।
యస్యా ఏవ దేవతాయా ఆలభ్యత । తయైవైనగ్ం సమర్ధయతి ॥ 12 ॥
(బధ్నాతి - సమృద్ధ్యా - ఉపదధా - త్యసీత్యాహ - సప్రథసమీత్యాహ - దేవేభ్య ఇత్యాహ పఞ్చ చ) (అ. 3)
అనువాకం 4 - అశ్వస్య జలే-ఽవగాహనమ్
యః పితురనుజాయాః పుత్రః । స పురస్తాన్నయతి ।
యో మాతురనుజాయాః పుత్రః । స పశ్చాన్నయతి ।
విష్వఞ్చమేవాస్మాత్-పాప్మానం-విఁవృహతః ॥ యో అర్వన్త-ఞ్జిఘాగ్ంసతి తమభ్యమీతి వరుణ ఇతి శ్వాన-ఞ్చతురక్ష-మ్ప్రసౌతి ।
పరో మర్తః పర-శ్శ్వేతి శునశ్చతు-రక్షస్య ప్రహన్తి । శ్వేవ వై పాప్మా భ్రాతృవ్యః । పాప్మాన-మేవాస్య భ్రాతృవ్యగ్ం హన్తి ॥
సైద్ధ్రక-మ్ముసల-మ్భవతి ॥ 13 ॥
అనువాకం 4 - అశ్వస్య జలే-ఽవగాహనమ్
యః పితురనుజాయాః పుత్రః । స పురస్తాన్నయతి ।
యో మాతురనుజాయాః పుత్రః । స పశ్చాన్నయతి ।
విష్వఞ్చమేవాస్మాత్-పాప్మానం-విఁవృహతః ॥ యో అర్వన్త-ఞ్జిఘాగ్ంసతి తమభ్యమీతి వరుణ ఇతి శ్వాన-ఞ్చతురక్ష-మ్ప్రసౌతి ।
పరో మర్తః పర-శ్శ్వేతి శునశ్చతు-రక్షస్య ప్రహన్తి । శ్వేవ వై పాప్మా భ్రాతృవ్యః । పాప్మాన-మేవాస్య భ్రాతృవ్యగ్ం హన్తి ॥
సైద్ధ్రక-మ్ముసల-మ్భవతి ॥ 13 ॥
కర్మ కర్మైవాస్మై సాధయతి ॥ పౌగ్గ్శ్చలేయో హన్తి ।
పుగ్గ్శ్చల్వాం-వైఁ దేవా-శ్శుచ-న్న్యదధుః । శుచైవాస్య శుచగ్ం హన్తి ॥
పాప్మా వా ఏతమీఫ్స-తీత్యాహుః । యో-ఽశ్వమేధేన యజత ఇతి ।
అశ్వస్యాధస్పదముపాస్యతి ।
వజ్రీ వా అశ్వః ప్రాజాపత్యః ।
వజ్రేణైవ పాప్మాన-మ్భ్రాతృవ్య-మవక్రామతి ॥ దక్షిణా-ఽపప్లావయతి ॥ 14 ॥
పుగ్గ్శ్చల్వాం-వైఁ దేవా-శ్శుచ-న్న్యదధుః । శుచైవాస్య శుచగ్ం హన్తి ॥
పాప్మా వా ఏతమీఫ్స-తీత్యాహుః । యో-ఽశ్వమేధేన యజత ఇతి ।
అశ్వస్యాధస్పదముపాస్యతి ।
వజ్రీ వా అశ్వః ప్రాజాపత్యః ।
వజ్రేణైవ పాప్మాన-మ్భ్రాతృవ్య-మవక్రామతి ॥ దక్షిణా-ఽపప్లావయతి ॥ 14 ॥
పాప్మాన-మేవాస్మా-చ్ఛమల-మపప్లావయతి ॥ ఐషీక ఉదూహో భవతి । ఆయుర్వా ఇషీకాః । ఆయురే-వాస్మి-న్దధతి । అమృతం-వాఁ ఇషీకాః । అమృతమే-వాస్మి-న్దధతి ॥ వేతసశాఖోపసమ్బద్ధా భవతి ।
అఫ్సు-యోనిర్వా అశ్వః । అఫ్సుజో వేతసః ।
స్వాదేవైనం-యోఁనేర్నిర్మిమీతే ॥
పురస్తాత్-ప్రత్యఞ్చ-మభ్యుదూహతి ।
పురస్తా-దేవాస్మి-న్ప్రతీచ్య మృత-న్దధాతి ॥
అహ-ఞ్చ త్వ-ఞ్చ వృత్రహన్నితి బ్రహ్మా యజమానస్య హస్త-ఙ్గృహ్ణాతి ।
బ్రహ్మక్షత్రే ఏవ సన్దధాతి ।
అభి క్రత్వేన్ద్ర భూరధ జ్మన్నిత్య-ధ్వర్యు-ర్యజమానం-వాఁచయత్య-భిజిత్యై ॥ 15 ॥
అఫ్సు-యోనిర్వా అశ్వః । అఫ్సుజో వేతసః ।
స్వాదేవైనం-యోఁనేర్నిర్మిమీతే ॥
పురస్తాత్-ప్రత్యఞ్చ-మభ్యుదూహతి ।
పురస్తా-దేవాస్మి-న్ప్రతీచ్య మృత-న్దధాతి ॥
అహ-ఞ్చ త్వ-ఞ్చ వృత్రహన్నితి బ్రహ్మా యజమానస్య హస్త-ఙ్గృహ్ణాతి ।
బ్రహ్మక్షత్రే ఏవ సన్దధాతి ।
అభి క్రత్వేన్ద్ర భూరధ జ్మన్నిత్య-ధ్వర్యు-ర్యజమానం-వాఁచయత్య-భిజిత్యై ॥ 15 ॥
(భవతి - ప్లావయతి - మిమీతే పఞ్చ చ) (అ. 4)
అనువాకం 5 - అశ్వస్య ప్రోక్షణ-మ్మహర్త్విజామ్
చత్వార ఋత్విజ-స్సముక్షన్తి ।
ఆభ్య ఏవైన-ఞ్చతసృభ్యో దిగ్భ్యో-ఽభిసమీరయన్తి ॥ శతేన రాజపుత్రై-స్సహాద్ధ్వర్యుః । పురస్తాత్-ప్రత్యన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి । అనేనాశ్వేన మేద్ధ్యేనేష్ట్వా ।
అయగ్ం రాజా వృత్రం-వఁద్ధ్యాదితి । రాజ్యం-వాఁ అద్ధ్వర్యుః । క్షత్రగ్ం రాజపుత్రః । రాజ్యేనై-వాస్మిన్ క్షత్ర-న్దధాతి ॥
శతేనా-రాజభిరుగ్రై-స్సహ బ్రహ్మా ॥ 16 ॥
అనువాకం 5 - అశ్వస్య ప్రోక్షణ-మ్మహర్త్విజామ్
చత్వార ఋత్విజ-స్సముక్షన్తి ।
ఆభ్య ఏవైన-ఞ్చతసృభ్యో దిగ్భ్యో-ఽభిసమీరయన్తి ॥ శతేన రాజపుత్రై-స్సహాద్ధ్వర్యుః । పురస్తాత్-ప్రత్యన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి । అనేనాశ్వేన మేద్ధ్యేనేష్ట్వా ।
అయగ్ం రాజా వృత్రం-వఁద్ధ్యాదితి । రాజ్యం-వాఁ అద్ధ్వర్యుః । క్షత్రగ్ం రాజపుత్రః । రాజ్యేనై-వాస్మిన్ క్షత్ర-న్దధాతి ॥
శతేనా-రాజభిరుగ్రై-స్సహ బ్రహ్మా ॥ 16 ॥
దక్షిణత ఉదన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి । అనేనాశ్వేన మేద్ధ్యేనేష్ట్వా ।
అయగ్ం రాజా-ఽప్రతిధృష్యో-ఽస్త్వితి । బలం-వైఁ బ్రహ్మా । బలమరాజోగ్రః । బలనై-వాస్మి-న్బల-న్దధాతి ॥ శతేన సూతగ్రామణిభిః సహ హోతా । పశ్చాత్-ప్రాన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి ।
అనేనాశ్వేన మేద్ధ్యేనేష్ట్వా । అయగ్ం రాజా-ఽస్యై విశః ॥ 17 ॥
అయగ్ం రాజా-ఽప్రతిధృష్యో-ఽస్త్వితి । బలం-వైఁ బ్రహ్మా । బలమరాజోగ్రః । బలనై-వాస్మి-న్బల-న్దధాతి ॥ శతేన సూతగ్రామణిభిః సహ హోతా । పశ్చాత్-ప్రాన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి ।
అనేనాశ్వేన మేద్ధ్యేనేష్ట్వా । అయగ్ం రాజా-ఽస్యై విశః ॥ 17 ॥
బహుగ్వై బహ్వశ్వాయై బహ్వజావికాయై । బహువ్రీహియవాయై బహుమాషతిలాయై ।
బహుహిరణ్యాయై బహుహస్తికాయై । బహుదాసపూరుషాయై రయిమత్యై పుష్టిమత్యై । బహురాయస్పోషాయై రాజా-ఽస్త్వితి । భూమా వై హోతా । భూమా సూతగ్రామణ్యః । భూమ్నైవాస్మి-న్భూమాన-న్దధాతి ॥ శతేన క్షత్త-సఙ్గ్రహీతృభిః సహోద్గాతా । ఉత్తరతో దక్షిణా తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి ॥ 18 ॥
బహుహిరణ్యాయై బహుహస్తికాయై । బహుదాసపూరుషాయై రయిమత్యై పుష్టిమత్యై । బహురాయస్పోషాయై రాజా-ఽస్త్వితి । భూమా వై హోతా । భూమా సూతగ్రామణ్యః । భూమ్నైవాస్మి-న్భూమాన-న్దధాతి ॥ శతేన క్షత్త-సఙ్గ్రహీతృభిః సహోద్గాతా । ఉత్తరతో దక్షిణా తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి ॥ 18 ॥
అనేనాశ్వేన మేద్ధ్యే నేష్ట్వా ।
అయగ్ం రాజా సర్వమాయురేత్వితి ।
ఆయుర్వా ఉద్గాతా । ఆయుః క్షత్త-సఙ్గ్రహీతారః ।
ఆయుషై-వాస్మిన్నాయు-ర్దధాతి ॥ శతగ్ం శత-మ్భవన్తి । శతాయుః పురుష-శ్శతేన్ద్రియః ।
ఆయుష్యేవేన్ద్రియే ప్రతితిష్ఠతి ॥ చతు-శ్శతా భవన్తి । చతస్రో దిశః । దిక్ష్వేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 19 ॥
అయగ్ం రాజా సర్వమాయురేత్వితి ।
ఆయుర్వా ఉద్గాతా । ఆయుః క్షత్త-సఙ్గ్రహీతారః ।
ఆయుషై-వాస్మిన్నాయు-ర్దధాతి ॥ శతగ్ం శత-మ్భవన్తి । శతాయుః పురుష-శ్శతేన్ద్రియః ।
ఆయుష్యేవేన్ద్రియే ప్రతితిష్ఠతి ॥ చతు-శ్శతా భవన్తి । చతస్రో దిశః । దిక్ష్వేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 19 ॥
(బ్రహ్మా - విశ - ఉక్షతి - దిశ ఏక-ఞ్చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - భూమౌ పతతా-మ్బిన్దూనామభిమన్త్రణమ్
యథా వై హవిషో గృహీతస్య స్కన్దతి । ఏవం-వాఁ ఏతదశ్వస్య స్కన్దతి ।
యన్నిక్తమనా-లబ్ధ-ముథ్సృజన్తి । యథ్స్తోక్యా అన్వాహ । సర్వహుత-మేవైన-ఙ్కరోత్య-స్కన్దాయ । అస్కన్నగ్ం హి తత్ ।
యద్ధుతస్య స్కన్దతి ॥ సహస్ర-మన్వాహ । సహస్ర సమ్మిత-స్సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥ 20 ॥
అనువాకం 6 - భూమౌ పతతా-మ్బిన్దూనామభిమన్త్రణమ్
యథా వై హవిషో గృహీతస్య స్కన్దతి । ఏవం-వాఁ ఏతదశ్వస్య స్కన్దతి ।
యన్నిక్తమనా-లబ్ధ-ముథ్సృజన్తి । యథ్స్తోక్యా అన్వాహ । సర్వహుత-మేవైన-ఙ్కరోత్య-స్కన్దాయ । అస్కన్నగ్ం హి తత్ ।
యద్ధుతస్య స్కన్దతి ॥ సహస్ర-మన్వాహ । సహస్ర సమ్మిత-స్సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥ 20 ॥
యత్పరిమితా అనుబ్రూయాత్ । పరిమితమవరున్ధీత । అపరిమితా అన్వాహ । అపరిమిత-స్సువర్గో లోకః । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥
స్తోక్యా జుహోతి । యా ఏవ వర్ష్యా ఆపః । తా అవరున్ధే ॥ అస్యా-ఞ్జుహోతి । ఇయం-వాఁ అగ్నిర్వైశ్వానరః ॥ 21 ॥
స్తోక్యా జుహోతి । యా ఏవ వర్ష్యా ఆపః । తా అవరున్ధే ॥ అస్యా-ఞ్జుహోతి । ఇయం-వాఁ అగ్నిర్వైశ్వానరః ॥ 21 ॥
అస్యామేవైనాః ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ ఉవాచ హ ప్రజాపతిః । స్తోక్యాసు వా అహమశ్వమేధగ్ం సగ్గ్స్థాపయామి । తేన తత-స్సగ్గ్స్థితేన చరామీతి ॥ అగ్నయే స్వాహేత్యాహ ।
అగ్నయ ఏవైన-ఞ్జుహోతి ॥ సోమాయ స్వాహేత్యాహ । సోమాయైవైన-ఞ్జుహోతి । సవిత్రే స్వాహేత్యాహ । సవిత్ర ఏవైన-ఞ్జుహోతి ॥ 22 ॥
అగ్నయ ఏవైన-ఞ్జుహోతి ॥ సోమాయ స్వాహేత్యాహ । సోమాయైవైన-ఞ్జుహోతి । సవిత్రే స్వాహేత్యాహ । సవిత్ర ఏవైన-ఞ్జుహోతి ॥ 22 ॥
సరస్వత్యై స్వాహేత్యాహ । సరస్వత్యా ఏవైన-ఞ్జుహోతి । పూష్ణే స్వాహేత్యాహ । పూష్ణ ఏవైన-ఞ్జుహోతి । బృహస్పతయే స్వాహేత్యాహ ।
బృహస్పతయ ఏవైన-ఞ్జుహోతి । అపా-మ్మోదాయ స్వాహేత్యాహ । అద్భ్య ఏవైన-ఞ్జుహోతి । వాయవే స్వాహేత్యాహ । వాయవ ఏవైన-ఞ్జుహోతి ॥ 23 ॥
బృహస్పతయ ఏవైన-ఞ్జుహోతి । అపా-మ్మోదాయ స్వాహేత్యాహ । అద్భ్య ఏవైన-ఞ్జుహోతి । వాయవే స్వాహేత్యాహ । వాయవ ఏవైన-ఞ్జుహోతి ॥ 23 ॥
మిత్రాయ స్వాహేత్యాహ । మిత్రాయైవైన-ఞ్జుహోతి । వరుణాయ స్వాహేత్యాహ । వరుణాయైవైన-ఞ్జుహోతి ॥ ఏతాభ్య ఏవైన-న్దేవతాభ్యో జుహోతి ॥
దశ దశ సపాన్ద-ఞ్జుహోతి । దశాక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజై-వాన్నాద్యమవరున్ధే ॥ ప్ర వా ఏషో-ఽస్మాల్లోకా-చ్చ్యవతే ।
యః పరాచీరాహుతీ-ర్జుహోతి ।
పునః పునరభ్యావర్త-ఞ్జుహోతి ।
అస్మిన్నేవ లోకే ప్రతితిష్ఠతి ॥
ఏతాగ్ం హ వావ సో-ఽశ్వమేధస్య సగ్గ్స్థితి మువాచా-స్కన్దాయ । అస్కన్నగ్ం హి తత్ ।
యద్యజ్ఞస్య సగ్గ్స్థితస్య స్కన్దతి ॥ 24 ॥
దశ దశ సపాన్ద-ఞ్జుహోతి । దశాక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజై-వాన్నాద్యమవరున్ధే ॥ ప్ర వా ఏషో-ఽస్మాల్లోకా-చ్చ్యవతే ।
యః పరాచీరాహుతీ-ర్జుహోతి ।
పునః పునరభ్యావర్త-ఞ్జుహోతి ।
అస్మిన్నేవ లోకే ప్రతితిష్ఠతి ॥
ఏతాగ్ం హ వావ సో-ఽశ్వమేధస్య సగ్గ్స్థితి మువాచా-స్కన్దాయ । అస్కన్నగ్ం హి తత్ ।
యద్యజ్ఞస్య సగ్గ్స్థితస్య స్కన్దతి ॥ 24 ॥
(అభిజిత్యై - వైశ్వానరః - సవిత్ర ఏవైన-ఞ్జుహోతి - వాయవ ఏవైన-ఞ్జుహోతి - చ్యవతే షట్చ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - అథాధ్వర్యుప్రోక్షణమ్
ప్రజాపతయే త్వా జుష్ట-మ్ప్రోక్షామీతి పురస్తాత్-పత్యన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి ।
ప్రజాపతిర్వై దేవానా-మన్నాదో వీర్యావాన్ ।
అన్నాద్య-మేవాస్మిన్ వీర్య-న్దధాతి ।
తస్మాదశ్వః పశూనా-మన్నాదో వీర్యావత్తమః ॥ ఇన్ద్రాగ్నిభ్యా-న్త్వేతి దక్షిణతః ।
ఇన్ద్రాగ్నీ వై దేవానామోజిష్ఠౌ బలిష్ఠౌ । ఓజ ఏవాస్మి-న్బల-న్దధాతి । తస్మాదశ్వః పశూనామోజిష్ఠో బలిష్ఠః ॥ వాయవే త్వేతి పశ్చాత్ । వాయుర్వై దేవానామాశు-స్సారసారితమః ॥ 25 ॥
అనువాకం 7 - అథాధ్వర్యుప్రోక్షణమ్
ప్రజాపతయే త్వా జుష్ట-మ్ప్రోక్షామీతి పురస్తాత్-పత్యన్తిష్ఠ-న్ప్రోక్షతి ।
ప్రజాపతిర్వై దేవానా-మన్నాదో వీర్యావాన్ ।
అన్నాద్య-మేవాస్మిన్ వీర్య-న్దధాతి ।
తస్మాదశ్వః పశూనా-మన్నాదో వీర్యావత్తమః ॥ ఇన్ద్రాగ్నిభ్యా-న్త్వేతి దక్షిణతః ।
ఇన్ద్రాగ్నీ వై దేవానామోజిష్ఠౌ బలిష్ఠౌ । ఓజ ఏవాస్మి-న్బల-న్దధాతి । తస్మాదశ్వః పశూనామోజిష్ఠో బలిష్ఠః ॥ వాయవే త్వేతి పశ్చాత్ । వాయుర్వై దేవానామాశు-స్సారసారితమః ॥ 25 ॥
జవమేవాస్మిన్దధాతి । తస్మాదశ్వః పశూనామాశు-స్సారసారితమః ॥
విశ్వేభ్యస్త్వా దేవేభ్య ఇత్యుత్తరతః ।
విశ్వే వై దేవా దేవానాం-యఁశస్వితమాః ।
యశ ఏవాస్మిన్దధాతి । తస్మాదశ్వః పశూనాం-యఁశస్వితమః ॥ దేవేభ్య-స్త్వేత్యధస్తాత్ । దేవా వై దేవానా-మపచితతమాః ।
అపచితి-మేవాస్మి-న్దధాతి ।
తస్మాదశ్వః పశూనా-మపచితతమః ॥ 26 ॥
విశ్వేభ్యస్త్వా దేవేభ్య ఇత్యుత్తరతః ।
విశ్వే వై దేవా దేవానాం-యఁశస్వితమాః ।
యశ ఏవాస్మిన్దధాతి । తస్మాదశ్వః పశూనాం-యఁశస్వితమః ॥ దేవేభ్య-స్త్వేత్యధస్తాత్ । దేవా వై దేవానా-మపచితతమాః ।
అపచితి-మేవాస్మి-న్దధాతి ।
తస్మాదశ్వః పశూనా-మపచితతమః ॥ 26 ॥
సర్వేభ్యస్త్వా దేవేభ్య ఇత్యుపరిష్టాత్ ।
సర్వే వై దేవాస్త్విషిమన్తో హరస్వినః ।
త్విషిమే-వాస్మిన్. హరో దధాతి ।
తస్మాదశ్వః పశూనా-న్త్విషిమాన్ హరస్వితమః ॥ దివే త్వా-ఽన్తరిక్షాయ త్వా పృథివ్యై త్వేత్యాహ ।
ఏభ్య ఏవైనం-లోఁకేభ్యః ప్రోక్షతి ॥
సతే త్వా-ఽసతే త్వా-ఽద్భ్యస్త్వౌ-షధీభ్యస్త్వా విశ్వేభ్యస్త్వా భూతేభ్య ఇత్యాహ ।
తస్మాదశ్వమేధయాజినగ్ం సర్వాణి భూతాన్యుప జీవన్తి ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । యత్ప్రాజాపత్యో-ఽశ్వః । అథ కస్మాదేన-మన్యాభ్యో దేవతాభ్యో-ఽపి ప్రోక్షతీతి ।
అశ్వే వై సర్వా దేవతా అన్వాయత్తాః ।
తం-యఁద్విశ్వేభ్యస్త్వా భూతేభ్య ఇతి ప్రాక్షతి ।
దేవతా ఏవాస్మి-న్నన్వాయాతయతి ।
తస్మాదశ్వే సర్వా దేవతా అన్వాయత్తాః ॥ 27 ॥
సర్వే వై దేవాస్త్విషిమన్తో హరస్వినః ।
త్విషిమే-వాస్మిన్. హరో దధాతి ।
తస్మాదశ్వః పశూనా-న్త్విషిమాన్ హరస్వితమః ॥ దివే త్వా-ఽన్తరిక్షాయ త్వా పృథివ్యై త్వేత్యాహ ।
ఏభ్య ఏవైనం-లోఁకేభ్యః ప్రోక్షతి ॥
సతే త్వా-ఽసతే త్వా-ఽద్భ్యస్త్వౌ-షధీభ్యస్త్వా విశ్వేభ్యస్త్వా భూతేభ్య ఇత్యాహ ।
తస్మాదశ్వమేధయాజినగ్ం సర్వాణి భూతాన్యుప జీవన్తి ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । యత్ప్రాజాపత్యో-ఽశ్వః । అథ కస్మాదేన-మన్యాభ్యో దేవతాభ్యో-ఽపి ప్రోక్షతీతి ।
అశ్వే వై సర్వా దేవతా అన్వాయత్తాః ।
తం-యఁద్విశ్వేభ్యస్త్వా భూతేభ్య ఇతి ప్రాక్షతి ।
దేవతా ఏవాస్మి-న్నన్వాయాతయతి ।
తస్మాదశ్వే సర్వా దేవతా అన్వాయత్తాః ॥ 27 ॥
(సారసారితమో - ఽపచితతమః - ప్రాజాపత్యో-ఽశ్వ పఞ్చ చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - అశ్వచరితానామశ్వరూపాణా-ఞ్చ హోమాః
యథా వై హవిషో గృహీతస్య స్కన్దతి ।
ఏవం-వాఁ ఏతదశ్వస్య స్కన్దతి ।
యత్ప్రోక్షిత-మనాలబ్ధ-ముథ్సృజన్తి । యదశ్వ-చరితాని జుహోతి । సర్వహుత-మేవైన-ఙ్కరోత్య-స్కన్దాయ । అస్కన్నగ్ం హి తత్ । యద్ధుతస్య స్కన్దతి ॥ ఈఙ్కారాయ స్వాహే-ఙ్కృతాయ స్వాహేత్యాహ । ఏతాని వా అశ్వచరితాని । చరితైరేవైనగ్ం సమర్ధయతి ॥ 28 ॥
అనువాకం 8 - అశ్వచరితానామశ్వరూపాణా-ఞ్చ హోమాః
యథా వై హవిషో గృహీతస్య స్కన్దతి ।
ఏవం-వాఁ ఏతదశ్వస్య స్కన్దతి ।
యత్ప్రోక్షిత-మనాలబ్ధ-ముథ్సృజన్తి । యదశ్వ-చరితాని జుహోతి । సర్వహుత-మేవైన-ఙ్కరోత్య-స్కన్దాయ । అస్కన్నగ్ం హి తత్ । యద్ధుతస్య స్కన్దతి ॥ ఈఙ్కారాయ స్వాహే-ఙ్కృతాయ స్వాహేత్యాహ । ఏతాని వా అశ్వచరితాని । చరితైరేవైనగ్ం సమర్ధయతి ॥ 28 ॥
తదాహుః । అనాహుతయో వా అశ్వచరితాని ।
నైతా హోతవ్యా ఇతి । అథో ఖల్వాహుః । హోతవ్యా ఏవ । అత్ర వావైవం-విఁద్వానశ్వమేధగ్ం
సగ్గ్స్థాపయతి । యదశ్వ-చరితాని జుహోతి । తస్మా-ద్ధోతవ్యా ఇతి ॥ బహిర్ధా వా ఏనమేతదాయతనా-ద్దధాతి ।
భ్రాతృవ్యమస్మై జనయతి ॥ 29 ॥
నైతా హోతవ్యా ఇతి । అథో ఖల్వాహుః । హోతవ్యా ఏవ । అత్ర వావైవం-విఁద్వానశ్వమేధగ్ం
సగ్గ్స్థాపయతి । యదశ్వ-చరితాని జుహోతి । తస్మా-ద్ధోతవ్యా ఇతి ॥ బహిర్ధా వా ఏనమేతదాయతనా-ద్దధాతి ।
భ్రాతృవ్యమస్మై జనయతి ॥ 29 ॥
యస్యా నాయతనే-ఽన్యత్రాగ్నే-రాహుతీ-ర్జుహోతి ।
సావిత్రియా ఇష్ట్యాః పురస్తాథ్స్విష్ట కృతః ।
ఆహవనీయే-ఽశ్వచరితాని జుహోతి । ఆయతన ఏవాస్యాహుతీ-ర్జుహోతి । నాస్మై భ్రాతృవ్య-ఞ్జనయతి ॥ తదాహుః । యజ్ఞముఖే యజ్ఞముఖే హోతవ్యాః । యజ్ఞస్య క్లృప్త్యై । సువర్గస్య లోకస్యా-నుఖ్యాత్యా ఇతి ॥ అథో ఖల్వాహుః ॥ 30 ॥
సావిత్రియా ఇష్ట్యాః పురస్తాథ్స్విష్ట కృతః ।
ఆహవనీయే-ఽశ్వచరితాని జుహోతి । ఆయతన ఏవాస్యాహుతీ-ర్జుహోతి । నాస్మై భ్రాతృవ్య-ఞ్జనయతి ॥ తదాహుః । యజ్ఞముఖే యజ్ఞముఖే హోతవ్యాః । యజ్ఞస్య క్లృప్త్యై । సువర్గస్య లోకస్యా-నుఖ్యాత్యా ఇతి ॥ అథో ఖల్వాహుః ॥ 30 ॥
యద్యజ్ఞముఖే యజ్ఞముఖే జుహుయాత్ ।
పశుభి-ర్యజమానం-వ్యఁద్ర్ధయేత్ ।
అవ సువర్గాల్లోకా-త్పద్యేత । పాపీయా-న్థ్స్యాదితి ।
సకృదేవ హోతవ్యాః । న యజమాన-మ్పశుభి-ర్వ్యద్ర్ధయతి । అభి సువర్గం-లోఁక-ఞ్జయతి । న పాపీయా-న్భవతి ॥ అష్టాచత్వారిగ్ంశతమశ్వ రూపాణి జుహోతి । అష్టాచత్వారిగ్ంశదక్షరా జగతీ । జాగతో-ఽశ్వః ప్రాజాపత్య-స్సమృద్ధ్యై ॥ ఏకమతిరిక్త-ఞ్జుహోతి । తస్మాదేకః ప్రజాస్వద్ర్ధుకః ॥ 31 ॥
పశుభి-ర్యజమానం-వ్యఁద్ర్ధయేత్ ।
అవ సువర్గాల్లోకా-త్పద్యేత । పాపీయా-న్థ్స్యాదితి ।
సకృదేవ హోతవ్యాః । న యజమాన-మ్పశుభి-ర్వ్యద్ర్ధయతి । అభి సువర్గం-లోఁక-ఞ్జయతి । న పాపీయా-న్భవతి ॥ అష్టాచత్వారిగ్ంశతమశ్వ రూపాణి జుహోతి । అష్టాచత్వారిగ్ంశదక్షరా జగతీ । జాగతో-ఽశ్వః ప్రాజాపత్య-స్సమృద్ధ్యై ॥ ఏకమతిరిక్త-ఞ్జుహోతి । తస్మాదేకః ప్రజాస్వద్ర్ధుకః ॥ 31 ॥
(అద్ర్ధయతి - జనయతి - ఖల్వాహు--ర్ జగతీ త్రీణి చ) (అ. 8)
అనువాకం 9 - అశ్వస్య నామ్నామభివాచనమ్, ఉథ్సర్గశ్చ
విభూర్మాత్రా ప్రభూః పిత్రేత్యాహ । ఇయం-వైఁ మాతా । అసౌ పితా । ఆభ్యామేవైన-మ్పరిదదాతి ॥ అశ్వో-ఽసి హయో-ఽసీత్యాహ । శాస్త్యేవైనమేతత్ । తస్మాచ్ఛిష్టాః ప్రజా జాయన్తే ॥ అత్యో-ఽసీత్యాహ ।
తస్మాదశ్వ-స్సర్వా-న్పశూనత్యే-ఽతి ।
తస్మాదశ్వ-స్సర్వేషా-మ్పశూనాగ్ శ్రైష్ఠ్య-ఙ్గచ్ఛతి ॥ 32 ॥
అనువాకం 9 - అశ్వస్య నామ్నామభివాచనమ్, ఉథ్సర్గశ్చ
విభూర్మాత్రా ప్రభూః పిత్రేత్యాహ । ఇయం-వైఁ మాతా । అసౌ పితా । ఆభ్యామేవైన-మ్పరిదదాతి ॥ అశ్వో-ఽసి హయో-ఽసీత్యాహ । శాస్త్యేవైనమేతత్ । తస్మాచ్ఛిష్టాః ప్రజా జాయన్తే ॥ అత్యో-ఽసీత్యాహ ।
తస్మాదశ్వ-స్సర్వా-న్పశూనత్యే-ఽతి ।
తస్మాదశ్వ-స్సర్వేషా-మ్పశూనాగ్ శ్రైష్ఠ్య-ఙ్గచ్ఛతి ॥ 32 ॥
ప్ర యశ-శ్శ్రైష్ఠ్యమాప్నోతి । య ఏవం-వేఁద ॥ నరో-ఽస్యర్వా-ఽసి సప్తిరసి వాజ్యసీత్యాహ ।
రూపమేవాస్యైతన్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ॥
యయుర్నామా-ఽసీత్యాహ । ఏతద్వా అశ్వస్య ప్రియ-న్నామధేయమ్ । ప్రియేణైవైన-న్నామధేయేనాభివదతి । తస్మాదప్యామిత్రౌ సగన్త్య । నామ్నా చేద్ధ్వయేతే । మిత్రమేవ భవతః ॥ 33 ॥
రూపమేవాస్యైతన్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ॥
యయుర్నామా-ఽసీత్యాహ । ఏతద్వా అశ్వస్య ప్రియ-న్నామధేయమ్ । ప్రియేణైవైన-న్నామధేయేనాభివదతి । తస్మాదప్యామిత్రౌ సగన్త్య । నామ్నా చేద్ధ్వయేతే । మిత్రమేవ భవతః ॥ 33 ॥
ఆదిత్యానా-మ్పత్వా-ఽన్విహీత్యాహ । ఆదిత్యానేవైన-ఙ్గమయతి ॥
అగ్నయే స్వాహా స్వాహేన్ద్రాగ్నిభ్యామితి పూర్వహోమా-ఞ్జుహోతి । పూవ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥ భూరసి భువే త్వా భవ్యాయ త్వా భవిష్యతే త్వేత్యుథ్సృజతి సర్వత్వాయ ॥ దేవా ఆశాపాలా ఏత-న్దేవేభ్యో-ఽశ్వ-మ్మేధాయ ప్రోక్షిత-ఙ్గోపాయతేత్యాహ । శతం-వైఁ తల్ప్యా రాజపుత్రా దేవా ఆశాపాలాః । తేభ్య ఏవైన-మ్పరిదదాతి ॥
ఈశ్వరో వా అశ్వః ప్రముక్తః పరా-మ్పరావత-ఙ్గన్తోః । ఇహ ధృతి-స్స్వాహేహ విధృతి-స్స్వాహేహ రన్తి-స్స్వాహేహ రమతిః
స్వాహేతి చతృషు పథ్సు జుహోతి ॥ 34 ॥
అగ్నయే స్వాహా స్వాహేన్ద్రాగ్నిభ్యామితి పూర్వహోమా-ఞ్జుహోతి । పూవ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥ భూరసి భువే త్వా భవ్యాయ త్వా భవిష్యతే త్వేత్యుథ్సృజతి సర్వత్వాయ ॥ దేవా ఆశాపాలా ఏత-న్దేవేభ్యో-ఽశ్వ-మ్మేధాయ ప్రోక్షిత-ఙ్గోపాయతేత్యాహ । శతం-వైఁ తల్ప్యా రాజపుత్రా దేవా ఆశాపాలాః । తేభ్య ఏవైన-మ్పరిదదాతి ॥
ఈశ్వరో వా అశ్వః ప్రముక్తః పరా-మ్పరావత-ఙ్గన్తోః । ఇహ ధృతి-స్స్వాహేహ విధృతి-స్స్వాహేహ రన్తి-స్స్వాహేహ రమతిః
స్వాహేతి చతృషు పథ్సు జుహోతి ॥ 34 ॥
ఏతా వా అశ్వస్య బన్ధనమ్ ।
తాభిరేవైన-మ్బద్ధ్నాతి ।
తస్మాదశ్వః ప్రముక్తో బన్ధన-మాగచ్ఛతి ।
తస్మాదశ్వః ప్రముక్తో బన్ధన-న్న జహాతి ॥
రాష్ట్రం-వాఁ అశ్వమేధః । రాష్ట్రే ఖలు వా ఏతే వ్యాయచ్ఛన్తే । యే-ఽశ్వ-మ్మేద్ధ్యగ్ం రక్షన్తి । తేషాం-యఁ ఉదృచ-ఙ్గచ్ఛన్తి ।
రాష్ట్రాదేవ తే రాష్ట్ర-ఙ్గచ్ఛన్తి । అథ య ఉదృచ-న్న గచ్ఛన్తి ॥ 35 ॥
తాభిరేవైన-మ్బద్ధ్నాతి ।
తస్మాదశ్వః ప్రముక్తో బన్ధన-మాగచ్ఛతి ।
తస్మాదశ్వః ప్రముక్తో బన్ధన-న్న జహాతి ॥
రాష్ట్రం-వాఁ అశ్వమేధః । రాష్ట్రే ఖలు వా ఏతే వ్యాయచ్ఛన్తే । యే-ఽశ్వ-మ్మేద్ధ్యగ్ం రక్షన్తి । తేషాం-యఁ ఉదృచ-ఙ్గచ్ఛన్తి ।
రాష్ట్రాదేవ తే రాష్ట్ర-ఙ్గచ్ఛన్తి । అథ య ఉదృచ-న్న గచ్ఛన్తి ॥ 35 ॥
రాష్ట్రాదేవ తే వ్యవచ్ఛిద్యన్తే । పరా వా ఏష సిచ్యతే । యో-ఽబలో-ఽశ్వమేధేన యజతే । యదమిత్రా అశ్వం-విఁన్దేరన్న్ ।
హన్యేతాస్య యజ్ఞః । చతుశ్శతా రక్షన్తి । యజ్ఞస్యాఘాతాయ ॥ అథాన్య-మానీయ ప్రోక్షేయుః । సైవ తతః ప్రాయశ్చిత్తిః ॥ 36 ॥
హన్యేతాస్య యజ్ఞః । చతుశ్శతా రక్షన్తి । యజ్ఞస్యాఘాతాయ ॥ అథాన్య-మానీయ ప్రోక్షేయుః । సైవ తతః ప్రాయశ్చిత్తిః ॥ 36 ॥
(గచ్ఛతి - భవతః - పథ్సు జుహోతి - న గచ్ఛన్తి - +నవ చ) (అ. 9)
అనువాకం 10 - దీక్షాభిధాన-న్తత్ర వైశ్వదేవహోమః
ప్రజాపతి-రకామయతాశ్వమేధేన యజేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । తస్య తేపానస్య । సప్తాత్మనో దేవతా ఉదక్రామన్న్ । సా దీక్షా-ఽభవత్ । స ఏతాని వైశ్వదేవాన్యపశ్యత్ । తాన్య జుహోత్ ।
తైర్వై స దీక్షామవారున్ధ । యద్వైశ్వ దేవాని జుహోతి । దీక్షామేవ-తైర్యజమానో-ఽవరున్ధే ॥ 37 ॥
అనువాకం 10 - దీక్షాభిధాన-న్తత్ర వైశ్వదేవహోమః
ప్రజాపతి-రకామయతాశ్వమేధేన యజేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । తస్య తేపానస్య । సప్తాత్మనో దేవతా ఉదక్రామన్న్ । సా దీక్షా-ఽభవత్ । స ఏతాని వైశ్వదేవాన్యపశ్యత్ । తాన్య జుహోత్ ।
తైర్వై స దీక్షామవారున్ధ । యద్వైశ్వ దేవాని జుహోతి । దీక్షామేవ-తైర్యజమానో-ఽవరున్ధే ॥ 37 ॥
సప్త జుహోతి । సప్త హి తా దేవతా ఉదక్రామన్న్ ॥ అన్వహ-ఞ్జుహోతి । అన్వహమేవ దీక్షామవరున్ధే ॥ త్రీణి వైశ్వదేవాని జుహోతి ।
చత్వార్యౌద్గ్రహణాని । సప్త సమ్పద్యన్తే । సప్త వై శీర.షణ్యాః ప్రాణాః ।
ప్రాణా దీక్షా । ప్రాణైరేవ ప్రాణాన్దీక్షామవరున్ధే ॥ 38 ॥
చత్వార్యౌద్గ్రహణాని । సప్త సమ్పద్యన్తే । సప్త వై శీర.షణ్యాః ప్రాణాః ।
ప్రాణా దీక్షా । ప్రాణైరేవ ప్రాణాన్దీక్షామవరున్ధే ॥ 38 ॥
ఏకవిగ్ంశతిం-వైఁశ్వదేవాని జుహోతి । ఏకవిగ్ంశతిర్వై దేవలోకాః ।
ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః ॥ ఏష సువర్గో లోకః । తద్దైవ్య-ఙ్క్షత్త్రమ్ ।
సా శ్రీః । తద్బ్రద్ధ్నస్య విష్టపమ్ । తథ్స్వారాజ్య-ముచ్యతే ॥ 39 ॥
ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః ॥ ఏష సువర్గో లోకః । తద్దైవ్య-ఙ్క్షత్త్రమ్ ।
సా శ్రీః । తద్బ్రద్ధ్నస్య విష్టపమ్ । తథ్స్వారాజ్య-ముచ్యతే ॥ 39 ॥
త్రిగ్ంశతమౌద్గ్రహణాని జుహోతి । త్రిగ్ంశదక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజైవాన్నాద్యమవరున్ధే ॥
త్రేధా విభజ్య దేవతా-ఞ్జుహోతి । త్ర్యావృతో వై దేవాః । త్ర్యావృత ఇమే లోకాః । ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై । ఏషాం-లోఁకానా-ఙ్క్లృప్త్యై ॥ అప వా ఏతస్మాత్ప్రాణాః క్రామన్తి ॥ 40 ॥
త్రేధా విభజ్య దేవతా-ఞ్జుహోతి । త్ర్యావృతో వై దేవాః । త్ర్యావృత ఇమే లోకాః । ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై । ఏషాం-లోఁకానా-ఙ్క్లృప్త్యై ॥ అప వా ఏతస్మాత్ప్రాణాః క్రామన్తి ॥ 40 ॥
యో దీక్షామతి-రేచయతి । సప్తాహ-మ్ప్రచరన్తి ।
సప్త వై శీర్షణ్యాః ప్రాణాః । ప్రాణా దీక్షా ।
ప్రాణైరేవ ప్రాణాన్దీక్షామవరున్ధే ॥ పూర్ణాహుతి-ముత్తమా-ఞ్జుహోతి ।
సర్వం-వైఁ పూర్ణాహుతిః । సర్వమేవాప్నోతి । అథో ఇయం-వైఁ పూర్ణాహుతిః ।
అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 41 ॥
సప్త వై శీర్షణ్యాః ప్రాణాః । ప్రాణా దీక్షా ।
ప్రాణైరేవ ప్రాణాన్దీక్షామవరున్ధే ॥ పూర్ణాహుతి-ముత్తమా-ఞ్జుహోతి ।
సర్వం-వైఁ పూర్ణాహుతిః । సర్వమేవాప్నోతి । అథో ఇయం-వైఁ పూర్ణాహుతిః ।
అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 41 ॥
(రున్ధే - ప్రాణా-న్దీక్షామవరున్ధ - ఉచ్యతే - క్రామన్తి - తిష్ఠతి) (అ. 10)
అనువాకం 11 - వైశ్వదేవహోమమన్త్రవ్యాఖ్యానమ్
ప్రజాపతి-రశ్వమేధ-మసృజత । తగ్ం సృష్ట-న్న కిఞ్చనోదయచ్ఛత్ ।
తం-వైఁశ్వదేవాన్యే-వోదయచ్ఛన్న్ । యద్వైశ్వదేవాని జుహోతి ।
యజ్ఞస్యోద్యత్యై ॥ స్వాహా-ఽఽధిమాధీతాయ స్వాహా । స్వాహా-ఽఽధీత-మ్మనసే స్వాహా ।
స్వాహా మనః ప్రజాపతయే స్వాహా ।
కాయ స్వాహా కస్మై స్వాహా కతమస్మై స్వాహేతి ప్రాజాపత్యే ముఖ్యే భవతః ।
ప్రజాపతి-ముఖాభిరేవైన-న్దేవతాభిరుద్యచ్ఛతే ॥ 42 ॥
అనువాకం 11 - వైశ్వదేవహోమమన్త్రవ్యాఖ్యానమ్
ప్రజాపతి-రశ్వమేధ-మసృజత । తగ్ం సృష్ట-న్న కిఞ్చనోదయచ్ఛత్ ।
తం-వైఁశ్వదేవాన్యే-వోదయచ్ఛన్న్ । యద్వైశ్వదేవాని జుహోతి ।
యజ్ఞస్యోద్యత్యై ॥ స్వాహా-ఽఽధిమాధీతాయ స్వాహా । స్వాహా-ఽఽధీత-మ్మనసే స్వాహా ।
స్వాహా మనః ప్రజాపతయే స్వాహా ।
కాయ స్వాహా కస్మై స్వాహా కతమస్మై స్వాహేతి ప్రాజాపత్యే ముఖ్యే భవతః ।
ప్రజాపతి-ముఖాభిరేవైన-న్దేవతాభిరుద్యచ్ఛతే ॥ 42 ॥
అదిత్యై స్వాహా-ఽదిత్యై మహ్యై స్వాహా-ఽదిత్యై సుమృడీకాయై స్వాహేత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యా ఏవైన-మ్ప్రతిష్ఠాయోద్యచ్ఛతే ॥
సరస్వత్యై స్వాహా సరస్వత్యై బృహత్యై స్వాహా సరస్వత్యై పావకాయై స్వాహేత్యాహ ।
వాగ్వై సరస్వతీ । వాచైవైనముద్యచ్ఛతే ॥
పూష్ణే స్వాహా పూష్ణే ప్రపథ్యాయ స్వాహా పూష్ణే నరన్ధిషాయ స్వాహేత్యాహ ।
పశవో వై పూషా । పశుభిరేవైన-ముద్యచ్ఛతే ॥ త్వష్ట్రే స్వాహా త్వష్ట్ర తురీపాయ స్వాహా త్వష్ట్రే పురురూపాయ స్వాహేత్యాహ । త్వష్టా వై పశూనా-మ్మిథునానాగ్ం రూపకృత్ । రూపమేవ పశుషు దధాతి । అథో రూపైరేవైన-ముద్యచ్ఛతే ॥
విష్ణవే స్వాహా విష్ణవే నిఖుర్యపాయ స్వాహా విష్ణవే నిభూయపాయ స్వాహేత్యాహ ।
యజ్ఞో వై విష్ణుః । యజ్ఞాయైవైన-ముద్యచ్ఛతే ॥ పూర్ణాహుతి-ముత్తమా-ఞ్జుహోతి । ప్రత్యుత్తబ్ధ్యై సయత్వాయ ॥ 43 ॥
సరస్వత్యై స్వాహా సరస్వత్యై బృహత్యై స్వాహా సరస్వత్యై పావకాయై స్వాహేత్యాహ ।
వాగ్వై సరస్వతీ । వాచైవైనముద్యచ్ఛతే ॥
పూష్ణే స్వాహా పూష్ణే ప్రపథ్యాయ స్వాహా పూష్ణే నరన్ధిషాయ స్వాహేత్యాహ ।
పశవో వై పూషా । పశుభిరేవైన-ముద్యచ్ఛతే ॥ త్వష్ట్రే స్వాహా త్వష్ట్ర తురీపాయ స్వాహా త్వష్ట్రే పురురూపాయ స్వాహేత్యాహ । త్వష్టా వై పశూనా-మ్మిథునానాగ్ం రూపకృత్ । రూపమేవ పశుషు దధాతి । అథో రూపైరేవైన-ముద్యచ్ఛతే ॥
విష్ణవే స్వాహా విష్ణవే నిఖుర్యపాయ స్వాహా విష్ణవే నిభూయపాయ స్వాహేత్యాహ ।
యజ్ఞో వై విష్ణుః । యజ్ఞాయైవైన-ముద్యచ్ఛతే ॥ పూర్ణాహుతి-ముత్తమా-ఞ్జుహోతి । ప్రత్యుత్తబ్ధ్యై సయత్వాయ ॥ 43 ॥
(యచ్ఛతే - పురురూపాయ స్వాహేత్యాహాష్టౌ చ) (అ. 11)
అనువాకం 12 - అశ్వసఞ్చరణవథ్సరే ప్రతిదిన-న్దేవయజనదేశే కర్తవ్యమిష్టిత్రయమభిధీయతే
సావిత్ర-మష్టకపాల-మ్ప్రాతర్నిర్వపతి । అష్టాక్షరా గాయత్రీ ।
గాయత్ర-మ్ప్రాతస్సవనమ్ ।
ప్రాతస్సవనా దేవైన-ఙ్గాయత్రియా 007ఆ;ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే ।
అథో ప్రాతస్సవనమేవ తేనాప్నోతి । గాయత్రీ-ఞ్ఛన్దః ॥ సవిత్రే ప్రసవిత్ర ఏకాదశ-కపాల-మ్మద్ధ్యన్దినే । ఏకాదశాక్షరా త్రిష్టుప్ ।
త్రైష్టుభ-మ్మాద్ధ్యన్దినగ్ం సవనమ్ ।
మాద్ధ్యన్దినా-దేవైనగ్ం సవనాత్త్రిష్టుభః-ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే ॥ 44 ॥
అనువాకం 12 - అశ్వసఞ్చరణవథ్సరే ప్రతిదిన-న్దేవయజనదేశే కర్తవ్యమిష్టిత్రయమభిధీయతే
సావిత్ర-మష్టకపాల-మ్ప్రాతర్నిర్వపతి । అష్టాక్షరా గాయత్రీ ।
గాయత్ర-మ్ప్రాతస్సవనమ్ ।
ప్రాతస్సవనా దేవైన-ఙ్గాయత్రియా 007ఆ;ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే ।
అథో ప్రాతస్సవనమేవ తేనాప్నోతి । గాయత్రీ-ఞ్ఛన్దః ॥ సవిత్రే ప్రసవిత్ర ఏకాదశ-కపాల-మ్మద్ధ్యన్దినే । ఏకాదశాక్షరా త్రిష్టుప్ ।
త్రైష్టుభ-మ్మాద్ధ్యన్దినగ్ం సవనమ్ ।
మాద్ధ్యన్దినా-దేవైనగ్ం సవనాత్త్రిష్టుభః-ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే ॥ 44 ॥
అథో మాద్ధ్యన్దినమేవ సవన-న్తేనాప్నోతి । త్రిష్టుభ-ఞ్ఛన్దః ॥ సవిత్ర ఆసవిత్రే ద్వాదశ-కపాల-మపరాహ్ణే । ద్వాదశాక్షరా జగతీ । జాగత-న్తృతీయ సవనమ్ ।
తృతీయ సవనాదేవైన-ఞ్జగత్యా 007ఆ;ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే ।
అథో తృతీయ సవనమేవ తేనాప్నోతి ।
జగతీ-ఞ్ఛన్దః ॥ ఈశ్వరో వా అశ్వః ప్రముక్తః పరా-మ్పరావత-ఙ్గన్తోః ।
ఇహ ధృతి-స్స్వాహేహ విధృతి-స్స్వాహేహ రన్తి-స్స్వాహేహ రమతి-స్స్వాహేతి చతస్ర ఆహుతీ-ర్జుహోతి
( ) ॥ 45 ॥
తృతీయ సవనాదేవైన-ఞ్జగత్యా 007ఆ;ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే ।
అథో తృతీయ సవనమేవ తేనాప్నోతి ।
జగతీ-ఞ్ఛన్దః ॥ ఈశ్వరో వా అశ్వః ప్రముక్తః పరా-మ్పరావత-ఙ్గన్తోః ।
ఇహ ధృతి-స్స్వాహేహ విధృతి-స్స్వాహేహ రన్తి-స్స్వాహేహ రమతి-స్స్వాహేతి చతస్ర ఆహుతీ-ర్జుహోతి
( ) ॥ 45 ॥
చతస్రో దిశః । దిగ్భిరేవైన-మ్పరిగృహ్ణాతి ॥ ఆశ్వత్థో వ్రజో భవతి । ప్రజాపతి-ర్దేవేభ్యో నిలాయత । అశ్వో రూప-ఙ్కృత్వా ।
సో-ఽశ్వత్థే సంవఁథ్సర-మతిష్ఠత్ । తదశ్వత్థస్యా-శ్వత్థత్వమ్ ।
యదాశ్వత్థో వ్రజో భవతి । స్వ ఏవైనం-యోఁనౌ ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ 46 ॥
సో-ఽశ్వత్థే సంవఁథ్సర-మతిష్ఠత్ । తదశ్వత్థస్యా-శ్వత్థత్వమ్ ।
యదాశ్వత్థో వ్రజో భవతి । స్వ ఏవైనం-యోఁనౌ ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ 46 ॥
(త్రిష్టుభ శ్ఛన్దసో-ఽధి నిర్మిమీతే - జుహోతి - నవ చ) (అ. 12)
అనువాకం 13 - సంవఁథ్సరాద్ర్ధ్వముఖ్యస్యాగ్రేరూపస్థానమ్
ఆ బ్రహ్మ-న్బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవర్చసీ జాయతా-మిత్యాహ । బ్రాహ్మణ ఏవ బ్రహ్మవర్చస-న్దధాతి । తస్మాత్పురా బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవర్చస్య జాయత ॥ ఆ-ఽస్మి-న్రాష్ట్రే రాజన్య ఇషవ్యః శూరో మహారథో జాయతా-మిత్యాహ । రాజన్య ఏవ శౌర్య-మ్మహిమాన-న్దధాతి । తస్మాత్పురా రాజన్య ఇషవ్యః శూరో మహారథో-ఽజాయత ॥
దోగ్ధ్రీ ధేనురిత్యాహ । ధేన్వామేవ పయో దధాతి । తస్మాత్పురా దోగ్ధ్రీ ధేనురజాయత । వోఢా-ఽనడ్వా-నిత్యాహ ॥ 47 ॥
అనువాకం 13 - సంవఁథ్సరాద్ర్ధ్వముఖ్యస్యాగ్రేరూపస్థానమ్
ఆ బ్రహ్మ-న్బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవర్చసీ జాయతా-మిత్యాహ । బ్రాహ్మణ ఏవ బ్రహ్మవర్చస-న్దధాతి । తస్మాత్పురా బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవర్చస్య జాయత ॥ ఆ-ఽస్మి-న్రాష్ట్రే రాజన్య ఇషవ్యః శూరో మహారథో జాయతా-మిత్యాహ । రాజన్య ఏవ శౌర్య-మ్మహిమాన-న్దధాతి । తస్మాత్పురా రాజన్య ఇషవ్యః శూరో మహారథో-ఽజాయత ॥
దోగ్ధ్రీ ధేనురిత్యాహ । ధేన్వామేవ పయో దధాతి । తస్మాత్పురా దోగ్ధ్రీ ధేనురజాయత । వోఢా-ఽనడ్వా-నిత్యాహ ॥ 47 ॥
అనడుహ్యేవ వీర్య-న్దధాతి । తస్మాత్పురా వోఢా-ఽనడ్వానజాయత । ఆశు-స్సప్తిరిత్యాహ । అశ్వ ఏవ జవ-న్దధాతి । తస్మాత్పురా-ఽఽశురశ్వో-ఽజాయత । పురధింర్యోషేత్యాహ ।
యోషిత్యేవ రూప-న్దధాతి । తస్మాథ్స్త్రీ యువతిః ప్రియా భావుకా ॥ జిష్ణూ రథేష్ఠా ఇత్యాహ । ఆ హ వై తత్ర జిష్ణూ రథేష్ఠా జాయతే ॥ 48 ॥
యోషిత్యేవ రూప-న్దధాతి । తస్మాథ్స్త్రీ యువతిః ప్రియా భావుకా ॥ జిష్ణూ రథేష్ఠా ఇత్యాహ । ఆ హ వై తత్ర జిష్ణూ రథేష్ఠా జాయతే ॥ 48 ॥
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ సభేయో యువేత్యాహ । యో వై పూర్వవయసీ ।
స సభేయో యువా । తస్మాద్యువా పుమా-న్ప్రియో భావుకః ॥ ఆ-ఽస్య యజమానస్య వీరో జాయతా-మిత్యాహ । ఆ హ వై తత్ర యజమానస్య వీరో జాయతే ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ నికామేనికామే నః పర్జన్యో వర్షత్విత్యాహ ।
నికామేనికామే హ వై తత్ర పర్జన్యో వర్షతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఫలిన్యో న ఓషధయః పచ్యన్తా-మిత్యాహ ।
ఫలిన్యో హ వై తత్రౌషధయః పచ్యన్తే । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ।
యోగక్షేమో నః కల్పతా-మిత్యాహ ।
కల్పతే హ వై తత్ర ప్రజాభ్యో యోగక్షేమః ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ 49 ॥
స సభేయో యువా । తస్మాద్యువా పుమా-న్ప్రియో భావుకః ॥ ఆ-ఽస్య యజమానస్య వీరో జాయతా-మిత్యాహ । ఆ హ వై తత్ర యజమానస్య వీరో జాయతే ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ నికామేనికామే నః పర్జన్యో వర్షత్విత్యాహ ।
నికామేనికామే హ వై తత్ర పర్జన్యో వర్షతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఫలిన్యో న ఓషధయః పచ్యన్తా-మిత్యాహ ।
ఫలిన్యో హ వై తత్రౌషధయః పచ్యన్తే । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ।
యోగక్షేమో నః కల్పతా-మిత్యాహ ।
కల్పతే హ వై తత్ర ప్రజాభ్యో యోగక్షేమః ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ 49 ॥
(అనడ్వానిత్యాహ - జాయతే - వర్షతి సప్త చ) (అ. 13)
అనువాకం 14 - అన్నహోమాః. త్రిరాత్రరూపస్యాశ్వమేధస్య ప్రథమదినరాత్రౌ
ప్రజాపతి-ర్దేవేభ్యో యజ్ఞాన్ వ్యాదిశత్ ।
స ఆత్మ-న్నశ్వమేధమధత్త ।
త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । ఏష వావ యజ్ఞః । యదశ్వమేధః । అప్యేవ నో-ఽత్రాస్త్వితి ।
తేభ్య ఏతానన్నహోమా-న్ప్రాయచ్ఛత్ ।
తానజుహోత్ । తైర్వై స దేవాన ప్రీణాత్ ।
యదన్న-హోమాఞ్జుహోతి ॥ 50 ॥
అనువాకం 14 - అన్నహోమాః. త్రిరాత్రరూపస్యాశ్వమేధస్య ప్రథమదినరాత్రౌ
ప్రజాపతి-ర్దేవేభ్యో యజ్ఞాన్ వ్యాదిశత్ ।
స ఆత్మ-న్నశ్వమేధమధత్త ।
త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । ఏష వావ యజ్ఞః । యదశ్వమేధః । అప్యేవ నో-ఽత్రాస్త్వితి ।
తేభ్య ఏతానన్నహోమా-న్ప్రాయచ్ఛత్ ।
తానజుహోత్ । తైర్వై స దేవాన ప్రీణాత్ ।
యదన్న-హోమాఞ్జుహోతి ॥ 50 ॥
దేవానేవ తైర్యజమానః ప్రీణాతి ॥ ఆజ్యేన జుహోతి ।
అగ్నేర్వా ఏతద్రూపమ్ । యదాజ్యమ్ । యదాజ్యేన జుహోతి । అగ్నిమేవ తత్ప్రీణాతి ॥ మధునా జుహోతి ।
మహత్యై వా ఏతద్దేవతాయై రూపమ్ । యన్మధు । యన్మధునా జుహోతి ॥ 51 ॥
అగ్నేర్వా ఏతద్రూపమ్ । యదాజ్యమ్ । యదాజ్యేన జుహోతి । అగ్నిమేవ తత్ప్రీణాతి ॥ మధునా జుహోతి ।
మహత్యై వా ఏతద్దేవతాయై రూపమ్ । యన్మధు । యన్మధునా జుహోతి ॥ 51 ॥
మహతీమేవ తద్దేవతా-మ్ప్రీణాతి । తణ్డులై-ర్జుహోతి । వసూనాం-వాఁ ఏతద్రూపమ్ । యత్తణ్డులాః । యత్తణ్డులై-ర్జుహోతి ।
వసూనేవ తత్ప్రీణాతి । పృథుకై-ర్జుహోతి (ర్జుహోతి) ।
రుద్రాణాం-వాఁ ఏతద్రూపమ్ । యత్పృథుకాః । యత్పృథుకై-ర్జుహోతి ॥ 52 ॥
వసూనేవ తత్ప్రీణాతి । పృథుకై-ర్జుహోతి (ర్జుహోతి) ।
రుద్రాణాం-వాఁ ఏతద్రూపమ్ । యత్పృథుకాః । యత్పృథుకై-ర్జుహోతి ॥ 52 ॥
రుద్రానేవ తత్ప్రీణాతి । లాజైర్జుహోతి । ఆదిత్యానాం-వాఁ ఏతద్రూపమ్ । యల్లాజాః । యల్లాజై-ర్జుహోతి । ఆదిత్యానేవ తత్ప్రీణాతి । కరమ్బై-ర్జుహోతి । విశ్వేషాం-వాఁ ఏతద్దేవానాగ్ం రూపమ్ । యత్కరమ్బాః । యత్కరమ్బై-ర్జుహోతి ॥ 53 ॥
విశ్వానేవ తద్దేవా-న్ప్రీణాతి । ధానాభి-ర్జుహోతి ।
నక్షత్రాణాం-వాఁ ఏతద్రూపమ్ । యద్ధానాః । యద్ధానాభి-ర్జుహోతి । నక్షత్రాణ్యేవ తత్ప్రీణాతి । సక్తుభి-ర్జుహోతి । ప్రజాపతేర్వా ఏతద్రూపమ్ ।
యథ్సక్తవః । యథ్సక్తుభి-ర్జుహోతి ॥ 54 ॥
నక్షత్రాణాం-వాఁ ఏతద్రూపమ్ । యద్ధానాః । యద్ధానాభి-ర్జుహోతి । నక్షత్రాణ్యేవ తత్ప్రీణాతి । సక్తుభి-ర్జుహోతి । ప్రజాపతేర్వా ఏతద్రూపమ్ ।
యథ్సక్తవః । యథ్సక్తుభి-ర్జుహోతి ॥ 54 ॥
ప్రజాపతిమేవ తత్ప్రీణాతి । మసూస్యైర్జుహోతి ।
సర్వాసాం-వాఁ ఏతద్దేవతానాగ్ం రూపమ్ । యన్మసూస్యాని । యన్మసూస్యై-ర్జుహోతి । సర్వా ఏవ తద్దేవతాః ప్రీణాతి । ప్రియఙ్గుతణ్డులై-ర్జుహోతి । ప్రియాఙ్గా హ వై నామైతే ।
ఏతైర్వై దేవా అశ్వస్యాఙ్గాని సమదధుః । యత్ప్రియఙ్గుతణ్డులై-ర్జుహోతి । అశ్వస్యైవాఙ్గాని సన్దధాతి ॥ దశాన్నాని జుహోతి । దశాక్షరా విరాట్ ।
విరాట్-కృథ్స్నస్యా-న్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ 55 ॥
సర్వాసాం-వాఁ ఏతద్దేవతానాగ్ం రూపమ్ । యన్మసూస్యాని । యన్మసూస్యై-ర్జుహోతి । సర్వా ఏవ తద్దేవతాః ప్రీణాతి । ప్రియఙ్గుతణ్డులై-ర్జుహోతి । ప్రియాఙ్గా హ వై నామైతే ।
ఏతైర్వై దేవా అశ్వస్యాఙ్గాని సమదధుః । యత్ప్రియఙ్గుతణ్డులై-ర్జుహోతి । అశ్వస్యైవాఙ్గాని సన్దధాతి ॥ దశాన్నాని జుహోతి । దశాక్షరా విరాట్ ।
విరాట్-కృథ్స్నస్యా-న్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ 55 ॥
(జుహోతి - మధునా జుహోతి - పృథుకైర్జుహోతి - కరమ్బైర్జుహోతి - సక్తుభిర్జుహోతి - ప్రియఙ్గుతణ్డులైర్జుహోతి చత్వారి చ) (అ. 14)
(అన్నహోమానాజ్యేనాగ్నేర్మధునా తణ్డులైః పృథుకైర్లాజైః కరమ్బైద్ర్ధానాభి-స్సక్తుభిర్మసూస్యైః ప్రియఙ్గుతణ్డులై-ర్దశాన్నాని ద్వాదశ)
అనువాకం 15 - తత్ప్రకారవిశేష
ప్రజాపతి-రశ్వమేధమసృజత । తగ్ం సృష్టగ్ం రక్షాగ్స్య జిఘాగ్ంసన్న్ ।
స ఏతా-న్ప్రజాపతిర్నక్తగ్ం హోమాన-పశ్యత్ । తాన జుహోత్ । తైర్వై స యజ్ఞా-ద్రక్షాగ్స్యపాహన్న్ । యన్నక్తగ్ం హోమాఞ్జుహోతి । యజ్ఞాదేవ తైర్యజమానో రక్షాగ్స్యపహన్తి ॥ ఆజ్యేన జుహోతి ।
వజ్రో వా ఆజ్యమ్ । వజ్రేణైవ యజ్ఞా-ద్రక్షాగ్స్యపహన్తి ॥ 56 ॥
(అన్నహోమానాజ్యేనాగ్నేర్మధునా తణ్డులైః పృథుకైర్లాజైః కరమ్బైద్ర్ధానాభి-స్సక్తుభిర్మసూస్యైః ప్రియఙ్గుతణ్డులై-ర్దశాన్నాని ద్వాదశ)
అనువాకం 15 - తత్ప్రకారవిశేష
ప్రజాపతి-రశ్వమేధమసృజత । తగ్ం సృష్టగ్ం రక్షాగ్స్య జిఘాగ్ంసన్న్ ।
స ఏతా-న్ప్రజాపతిర్నక్తగ్ం హోమాన-పశ్యత్ । తాన జుహోత్ । తైర్వై స యజ్ఞా-ద్రక్షాగ్స్యపాహన్న్ । యన్నక్తగ్ం హోమాఞ్జుహోతి । యజ్ఞాదేవ తైర్యజమానో రక్షాగ్స్యపహన్తి ॥ ఆజ్యేన జుహోతి ।
వజ్రో వా ఆజ్యమ్ । వజ్రేణైవ యజ్ఞా-ద్రక్షాగ్స్యపహన్తి ॥ 56 ॥
ఆజ్యస్య ప్రతిపద-ఙ్కరోతి । ప్రాణో వా ఆజ్యమ్ ।
ముఖత ఏవాస్య ప్రాణ-న్దధాతి ॥ అన్నహోమా-ఞ్జుహోతి । శరీరవదేవావరున్ధే ॥ వ్యత్యాస-ఞ్జుహోతి । ఉభయస్యా వరుద్ధ్యై ॥
నక్త-ఞ్జుహోతి । రక్షసామపహత్యై ॥ ఆజ్యేనా-న్తతో జుహోతి ॥ 57 ॥
ముఖత ఏవాస్య ప్రాణ-న్దధాతి ॥ అన్నహోమా-ఞ్జుహోతి । శరీరవదేవావరున్ధే ॥ వ్యత్యాస-ఞ్జుహోతి । ఉభయస్యా వరుద్ధ్యై ॥
నక్త-ఞ్జుహోతి । రక్షసామపహత్యై ॥ ఆజ్యేనా-న్తతో జుహోతి ॥ 57 ॥
ప్రాణో వా ఆజ్యమ్ । ఉభయత ఏవాస్య ప్రాణ-న్దధాతి । పురస్తా-చ్చోపరిష్టాచ్చ ॥ ఏకస్మై స్వాహేత్యాహ । అస్మిన్నేవ లోకే ప్రతితిష్ఠతి । ద్వాభ్యాగ్ స్వాహేత్యాహ । అముష్మిన్నేవ లోకే ప్రతితిష్ఠతి । ఉభయోరేవ లోకయాః ప్రతితిష్ఠతి । అస్మిగ్గ్శ్చా-ముష్మిగ్గ్శ్చ ॥ శతాయ స్వాహేత్యాహ । శతాయుర్వై పురుష-శ్శతవీర్యః । ఆయురేవ వీర్యమవరున్ధే ।
సహస్రాయ స్వాహేత్యాహ । ఆయుర్వై సహస్రమ్ । ఆయురేవా-వరున్ధే ॥
సర్వస్మై స్వాహేత్యాహ । అపరిమితమేవా వరున్ధే ॥ 58 ॥
సహస్రాయ స్వాహేత్యాహ । ఆయుర్వై సహస్రమ్ । ఆయురేవా-వరున్ధే ॥
సర్వస్మై స్వాహేత్యాహ । అపరిమితమేవా వరున్ధే ॥ 58 ॥
(ఏవ యజ్ఞ-ద్రక్షాగ్స్యపహన్ - త్యన్తతో జుహోతి - శతాయ స్వాహేత్యాహ సప్త చ) (అ. 15)
అనువాకం 16 - వివరణమేతయోః
ప్రజాపతిం-వాఁ ఏష ఈఫ్సతీత్యాహుః । యో-ఽశ్వమేధేన యజత ఇతి ।
అథో ఆహుః । సర్వాణి భూతానీతి ॥
ఏకస్మై స్వాహేత్యాహ । ప్రజాపతిర్వా ఏకః । తమేవాప్నోతి ॥ ఏకస్మై స్వాహా ద్వాభ్యాగ్ స్వాహేత్యభి-పూర్వమాహుతీ-ర్జుహోతి ।
అభిపూర్వమేవ సవర్గం-లోఁకమేతి ॥ ఏకోత్తర-ఞ్జుహోతి ॥ 59 ॥
అనువాకం 16 - వివరణమేతయోః
ప్రజాపతిం-వాఁ ఏష ఈఫ్సతీత్యాహుః । యో-ఽశ్వమేధేన యజత ఇతి ।
అథో ఆహుః । సర్వాణి భూతానీతి ॥
ఏకస్మై స్వాహేత్యాహ । ప్రజాపతిర్వా ఏకః । తమేవాప్నోతి ॥ ఏకస్మై స్వాహా ద్వాభ్యాగ్ స్వాహేత్యభి-పూర్వమాహుతీ-ర్జుహోతి ।
అభిపూర్వమేవ సవర్గం-లోఁకమేతి ॥ ఏకోత్తర-ఞ్జుహోతి ॥ 59 ॥
ఏకవదేవ సువర్గం-లోఁకమేతి ॥ సన్తత-ఞ్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సన్తత్యై ॥ శతాయ స్వాహేత్యాహ । శతాయుర్వై పురుష-శ్శతవీర్యః । ఆయురేవ వీర్యమవరున్ధే । సహస్రాయ స్వాహేత్యాహ । ఆయుర్వై సహస్రమ్ । ఆయురేవా వరున్ధే ॥ అయుతాయ స్వాహా నియుతాయ స్వాహా ప్రయుతాయ స్వాహేత్యాహ ॥ 60 ॥
త్రయ ఇమే లోకాః । ఇమానేవ లోకానవరున్ధే ॥ అర్బుదాయ స్వాహేత్యాహ । వాగ్వా అర్బుదమ్ । వాచమేవా వరున్ధే ॥ న్యర్బుదాయ స్వాహేత్యాహ ।
యో వై వాచో భూమా । తన్న్యర్బుదమ్ ।
వాచ ఏవ భూమానమవరున్ధే ॥
సముద్రాయ స్వాహేత్యాహ ॥ 61 ॥
యో వై వాచో భూమా । తన్న్యర్బుదమ్ ।
వాచ ఏవ భూమానమవరున్ధే ॥
సముద్రాయ స్వాహేత్యాహ ॥ 61 ॥
సముద్రమేవాప్నోతి । మద్ధ్యాయ స్వాహేత్యాహ । మద్ధ్యమేవాప్నోతి । అన్తాయ స్వాహేత్యాహ । అన్తమే-వాప్నోతి । పరాద్ర్ధాయ స్వాహేత్యాహ ।
పరాద్ర్ధమేవాప్నోతి ॥ ఉషసే స్వాహా వ్యుష్ట్యై స్వాహేత్యాహ । రాత్రిర్వా ఉషాః ।
అహర్వ్యుష్టిః । అహోరాత్రే ఏవావరున్ధే ।
అథో అహోరాత్రయోరేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥
తా యదుభయీర్దివా వా నక్తం-వాఁ జుహుయాత్ । అహోరాత్రే మోహయేత్ । ఉషసే స్వాహా వ్యుష్ట్యై స్వాహోదేష్యతే స్వాహోద్యతే
స్వాహేత్యనుదితే జుహోతి । ఉదితాయ స్వాహా సువర్గాయ స్వాహా లోకాయ స్వాహేత్యుదితే జుహోతి ।
అహోరాత్రయో-రవ్యతిమోహాయ ॥ 62 ॥
పరాద్ర్ధమేవాప్నోతి ॥ ఉషసే స్వాహా వ్యుష్ట్యై స్వాహేత్యాహ । రాత్రిర్వా ఉషాః ।
అహర్వ్యుష్టిః । అహోరాత్రే ఏవావరున్ధే ।
అథో అహోరాత్రయోరేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥
తా యదుభయీర్దివా వా నక్తం-వాఁ జుహుయాత్ । అహోరాత్రే మోహయేత్ । ఉషసే స్వాహా వ్యుష్ట్యై స్వాహోదేష్యతే స్వాహోద్యతే
స్వాహేత్యనుదితే జుహోతి । ఉదితాయ స్వాహా సువర్గాయ స్వాహా లోకాయ స్వాహేత్యుదితే జుహోతి ।
అహోరాత్రయో-రవ్యతిమోహాయ ॥ 62 ॥
(ఏకోత్తర-ఞ్జుహోతి - ప్రయుతాయ స్వాహేత్యాహ - సముద్రాయ స్వాహేత్యాహాహ--ర్ వ్యుష్టి-స్సప్త చ) (అ. 16)
అనువాకం 17 - సప్తమకాణ్డగతాన్నహోమానువాకా వ్యాఖ్యాయన్తే
విభూర్మాత్రా ప్రభూః పిత్రేత్యశ్వ-నామాని జుహోతి ।
ఉభయోరేవైనం-లోఁకయో-ర్నామధేయ-ఙ్గమయతి ॥ ఆయనాయ స్వాహా ప్రాయణాయ స్వాహేత్యు-ద్ద్రావాఞ్జుహోతి । సర్వమేవైన-మస్కన్నగ్ం సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి ॥
అగ్నయే స్వాహా సోమాయ స్వాహేతి పూర్వహామా-ఞ్జుహోతి । పూర్వ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥
పృథివ్యై స్వాహా-ఽన్తరిక్షాయ స్వాహేత్యాహ । యథా యజురేవైతత్ ॥ అగ్నయే స్వాహా సోమాయ స్వాహేతి పూర్వదీక్షా జుహోతి ।
పూర్వ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥ 63 ॥
అనువాకం 17 - సప్తమకాణ్డగతాన్నహోమానువాకా వ్యాఖ్యాయన్తే
విభూర్మాత్రా ప్రభూః పిత్రేత్యశ్వ-నామాని జుహోతి ।
ఉభయోరేవైనం-లోఁకయో-ర్నామధేయ-ఙ్గమయతి ॥ ఆయనాయ స్వాహా ప్రాయణాయ స్వాహేత్యు-ద్ద్రావాఞ్జుహోతి । సర్వమేవైన-మస్కన్నగ్ం సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి ॥
అగ్నయే స్వాహా సోమాయ స్వాహేతి పూర్వహామా-ఞ్జుహోతి । పూర్వ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥
పృథివ్యై స్వాహా-ఽన్తరిక్షాయ స్వాహేత్యాహ । యథా యజురేవైతత్ ॥ అగ్నయే స్వాహా సోమాయ స్వాహేతి పూర్వదీక్షా జుహోతి ।
పూర్వ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥ 63 ॥
పృథివ్యై స్వాహా-ఽన్తరిక్షాయ స్వాహేత్యే-కవిగ్ంశినీ-న్దీక్షా-ఞ్జుహోతి ।
ఏకవిగ్ంశతిర్వై దేవలోకాః । ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః । ఏష సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥
భువో దేవానా-ఙ్కర్మణేత్యృతు-దీక్షా జుహోతి ।
ఋతూనే-వాస్మై కల్పయతి ॥ అగ్నయే స్వాహా వాయవే స్వాహేతి జుహోత్య-నన్తరిత్యై ॥ 64 ॥
ఏకవిగ్ంశతిర్వై దేవలోకాః । ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః । ఏష సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥
భువో దేవానా-ఙ్కర్మణేత్యృతు-దీక్షా జుహోతి ।
ఋతూనే-వాస్మై కల్పయతి ॥ అగ్నయే స్వాహా వాయవే స్వాహేతి జుహోత్య-నన్తరిత్యై ॥ 64 ॥
అర్వాంయఁజ్ఞ-స్సఙ్క్రామత్వి-త్యాప్తీ-ర్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్యాప్త్యై ॥ భూత-మ్భవ్య-మ్భవిష్యదితి పర్యాప్తీ-ర్జుహోతి ।
సువర్గస్య లోకస్య పర్యాప్త్యై ॥
ఆ మే గృహా భవన్త్విత్యాభూ-ర్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్యా భూత్యై ॥
అగ్నినా తపో-ఽన్వభవదిత్యనుభూ-ర్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్యానుభూత్యై ॥
స్వాహా-ఽఽధిమాధీతాయ స్వాహేతి సమస్తాని వైశ్వదేవాని జుహోతి । సమస్తమేవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥ 65 ॥
సువర్గస్య లోకస్య పర్యాప్త్యై ॥
ఆ మే గృహా భవన్త్విత్యాభూ-ర్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్యా భూత్యై ॥
అగ్నినా తపో-ఽన్వభవదిత్యనుభూ-ర్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్యానుభూత్యై ॥
స్వాహా-ఽఽధిమాధీతాయ స్వాహేతి సమస్తాని వైశ్వదేవాని జుహోతి । సమస్తమేవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్య-మతిక్రామతి ॥ 65 ॥
దద్భ్య-స్స్వాహా హనూభ్యాగ్ స్వాహేత్యఙ్గహోమా-ఞ్జుహోతి ।
అఙ్గే అఙ్గే వై పురుషస్య పాప్మోపశ్లిష్టః ।
అఙ్గాదఙ్గా దేవైన-మ్పాప్మనస్తేన ముఞ్చతి ॥ అఞ్జ్యేతాయ స్వాహా కృష్ణాయ స్వాహా శ్వేతాయ స్వాహేత్య-శ్వరూపాణి జుహోతి ।
రూపైరేవైనగ్ం సమద్ర్ధయతి ॥
ఓషధీభ్య-స్స్వాహా మూలేభ్య-స్స్వాహేత్యోషధి హోమాఞ్జుహోతి । ద్వయ్యో వా ఓషధయః । పుష్పేభ్యో-ఽన్యాః ఫల-ఙ్గృహ్ణన్తి ।
మూలేభ్యో-ఽన్యాః । తా ఏవోభయీరవరున్ధే ॥ 66 ॥
అఙ్గే అఙ్గే వై పురుషస్య పాప్మోపశ్లిష్టః ।
అఙ్గాదఙ్గా దేవైన-మ్పాప్మనస్తేన ముఞ్చతి ॥ అఞ్జ్యేతాయ స్వాహా కృష్ణాయ స్వాహా శ్వేతాయ స్వాహేత్య-శ్వరూపాణి జుహోతి ।
రూపైరేవైనగ్ం సమద్ర్ధయతి ॥
ఓషధీభ్య-స్స్వాహా మూలేభ్య-స్స్వాహేత్యోషధి హోమాఞ్జుహోతి । ద్వయ్యో వా ఓషధయః । పుష్పేభ్యో-ఽన్యాః ఫల-ఙ్గృహ్ణన్తి ।
మూలేభ్యో-ఽన్యాః । తా ఏవోభయీరవరున్ధే ॥ 66 ॥
వనస్పతిభ్య-స్స్వాహేతి వనస్పతి-హోమాఞ్జుహోతి ।
ఆరణ్యస్యాన్నాద్యస్యావరుద్ధ్యై ॥
మేషస్త్వా పచతై-రవత్విత్య-పావ్యాని జుహోతి ।
ప్రాణా వై దేవా అపావ్యాః । ప్రాణానేవావరున్ధే ॥ కూప్యాభ్య-స్స్వాహా-ఽద్భ్య-స్స్వాహేత్యపాగ్ం హోమాఞ్జుహోతి । అఫ్సు వా ఆపః । అన్నం-వాఁ ఆపః । అద్భ్యో వా అన్న-ఞ్జాయతే । యదేవాద్భ్యో-ఽన్న-ఞ్జాయతే । తదవరున్ధే ॥ 67 ॥
ఆరణ్యస్యాన్నాద్యస్యావరుద్ధ్యై ॥
మేషస్త్వా పచతై-రవత్విత్య-పావ్యాని జుహోతి ।
ప్రాణా వై దేవా అపావ్యాః । ప్రాణానేవావరున్ధే ॥ కూప్యాభ్య-స్స్వాహా-ఽద్భ్య-స్స్వాహేత్యపాగ్ం హోమాఞ్జుహోతి । అఫ్సు వా ఆపః । అన్నం-వాఁ ఆపః । అద్భ్యో వా అన్న-ఞ్జాయతే । యదేవాద్భ్యో-ఽన్న-ఞ్జాయతే । తదవరున్ధే ॥ 67 ॥
(పూర్వదీక్షా జుహోతి పూర్వ ఏవ ద్విషన్త-మ్భ్రాతృవ్యమతిక్రామ - త్యనన్తరిత్యై - క్రామతి - రున్ధే - జాయత ఏక-ఞ్చ) (అ. 17)
అనువాకం 18 - సప్తమకాణ్డగతాన్నహోమానువాకా వ్యాఖ్యాయన్తే
అమ్భాగ్ంసి జుహోతి । అయం-వైఁ లోకో-ఽమ్భాగ్ంసి ।
తస్య వసవో-ఽధిపతయః । అగ్నిర్జ్యోతిః । యదమ్భాగ్ంసి జుహోతి ।
ఇమమేవ లోకమవరున్ధే । వసూనాగ్ం సాయుజ్య-ఙ్గచ్ఛతి । అగ్ని-ఞ్జ్యోతిరవరున్ధే ॥ నభాగ్ంసి జుహోతి । అన్తరిక్షం-వైఁ నభాగ్ంసి ॥ 68 ॥
అనువాకం 18 - సప్తమకాణ్డగతాన్నహోమానువాకా వ్యాఖ్యాయన్తే
అమ్భాగ్ంసి జుహోతి । అయం-వైఁ లోకో-ఽమ్భాగ్ంసి ।
తస్య వసవో-ఽధిపతయః । అగ్నిర్జ్యోతిః । యదమ్భాగ్ంసి జుహోతి ।
ఇమమేవ లోకమవరున్ధే । వసూనాగ్ం సాయుజ్య-ఙ్గచ్ఛతి । అగ్ని-ఞ్జ్యోతిరవరున్ధే ॥ నభాగ్ంసి జుహోతి । అన్తరిక్షం-వైఁ నభాగ్ంసి ॥ 68 ॥
తస్య రుద్రా అధిపతయః । వాయుర్జ్యోతిః । యన్నభాగ్ంసి జుహోతి । అన్తరిక్షమేవా-వరున్ధే । రుద్రాణాగ్ం సాయుజ్య-ఙ్గచ్ఛతి ।
వాయు-ఞ్జ్యోతిరవరున్ధే । మహాగ్ంసి జుహోతి । అసౌ వై లోకో మహాగ్ంసి । తస్యాదిత్యా అధిపతయః। సూర్యో జ్యోతిః ॥ 69 ॥
వాయు-ఞ్జ్యోతిరవరున్ధే । మహాగ్ంసి జుహోతి । అసౌ వై లోకో మహాగ్ంసి । తస్యాదిత్యా అధిపతయః। సూర్యో జ్యోతిః ॥ 69 ॥
యన్మహాగ్ంసి జుహోతి । అముమేవ లోకమవరున్ధే । ఆదిత్యానాగ్ం సాయుజ్య-ఙ్గచ్ఛతి । సూర్య-ఞ్జ్యోతిరవరున్ధే ॥
నమో రాజ్ఞ నమో వరుణాయేతి యవ్యాని జుహోతి ।
అన్నాద్యస్యావరుద్ధ్యై ॥ మయోభూర్వాతో అభి వాతూస్రా ఇతి గవ్యాని జుహోతి ।
పశూనామవరుద్ధ్యై ॥
ప్రాణాయ స్వాహా వ్యానాయ స్వాహేతి సన్తతి-హోమాఞ్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సన్తత్యై ॥ 70 ॥
నమో రాజ్ఞ నమో వరుణాయేతి యవ్యాని జుహోతి ।
అన్నాద్యస్యావరుద్ధ్యై ॥ మయోభూర్వాతో అభి వాతూస్రా ఇతి గవ్యాని జుహోతి ।
పశూనామవరుద్ధ్యై ॥
ప్రాణాయ స్వాహా వ్యానాయ స్వాహేతి సన్తతి-హోమాఞ్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సన్తత్యై ॥ 70 ॥
సితాయ స్వాహా-ఽసితాయ స్వాహేతి ప్రముక్తీ-ర్జుహోతి ।
సువర్గస్య లోకస్య ప్రముక్త్యై ॥ పృథివ్యై స్వాహా-ఽన్తరిక్షాయ స్వాహేత్యాహ ।
యథా యజురేవైతత్ ॥
దత్త్వతే స్వాహా-ఽదన్తకాయ స్వాహేతి శరీర-హోమాఞ్జుహోతి । పితృలోకమేవ తైర్యజమానో-ఽవరున్ధే ॥ కస్త్వా యునక్తి స త్వా యునక్త్వితి పరిధీన్. యునక్తి । ఇమే వై లోకాః పరిధయః । ఇమానేవాస్మై లోకాన్. యునక్తి ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 71 ॥
సువర్గస్య లోకస్య ప్రముక్త్యై ॥ పృథివ్యై స్వాహా-ఽన్తరిక్షాయ స్వాహేత్యాహ ।
యథా యజురేవైతత్ ॥
దత్త్వతే స్వాహా-ఽదన్తకాయ స్వాహేతి శరీర-హోమాఞ్జుహోతి । పితృలోకమేవ తైర్యజమానో-ఽవరున్ధే ॥ కస్త్వా యునక్తి స త్వా యునక్త్వితి పరిధీన్. యునక్తి । ఇమే వై లోకాః పరిధయః । ఇమానేవాస్మై లోకాన్. యునక్తి ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 71 ॥
యః ప్రాణతో య ఆత్మదా ఇతి మహిమానౌ జుహోతి ।
సువర్గో వై లోకో మహః । సువర్గమేవ తాభ్యాం-లోఁకం-యఁజమానో-ఽవరున్ధే ॥
ఆ బ్రహ్మ-న్బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవచర్సీ జాయతామితి సమస్తాని బ్రహ్మవర్చసాని జుహోతి ।
బ్రహ్మవర్చసమేవ తైర్యజమానో
-ఽవరున్ధే ॥ జజ్ఞి బీజమితి జుహోత్య-నన్తరిత్యై ॥
అగ్నయే సమనమ-త్పృథివ్యై సమనమదితి సన్నతి హోమాఞ్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సన్నత్యై ॥ భూతాయ స్వాహా భవిష్యతే స్వాహేతి భూతాభవ్యౌ హోమౌ జుహోతి ।
అయం-వైఁ లోకో భూతమ్ ॥ 72 ॥
సువర్గో వై లోకో మహః । సువర్గమేవ తాభ్యాం-లోఁకం-యఁజమానో-ఽవరున్ధే ॥
ఆ బ్రహ్మ-న్బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవచర్సీ జాయతామితి సమస్తాని బ్రహ్మవర్చసాని జుహోతి ।
బ్రహ్మవర్చసమేవ తైర్యజమానో
-ఽవరున్ధే ॥ జజ్ఞి బీజమితి జుహోత్య-నన్తరిత్యై ॥
అగ్నయే సమనమ-త్పృథివ్యై సమనమదితి సన్నతి హోమాఞ్జుహోతి । సువర్గస్య లోకస్య సన్నత్యై ॥ భూతాయ స్వాహా భవిష్యతే స్వాహేతి భూతాభవ్యౌ హోమౌ జుహోతి ।
అయం-వైఁ లోకో భూతమ్ ॥ 72 ॥
అసౌ భవిష్యత్ । అనయోరేవ లోకయోః ప్రతితిష్ఠతి । సర్వస్యాప్త్యై । సర్వస్యావరుద్ధ్యై ॥ యదక్రన్దః ప్రథమ-ఞ్జాయమాన ఇత్యశ్వస్తోమీయ-ఞ్జుహోతి । సర్వస్యాప్త్యై । సర్వస్య జిత్యై ॥ సర్వమేవ తేనాప్నోతి ।
సర్వ-ఞ్జయతి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ॥ 73 ॥
సర్వ-ఞ్జయతి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ॥ 73 ॥
య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ యజ్ఞగ్ం రక్షాగ్స్య జిఘాగ్ంసన్న్ । స ఏతా-న్ప్రజాపతి-ర్నక్తగ్ం హోమానపశ్యత్ । తానజుహోత్ ।
తైర్వై స యజ్ఞాద్రక్షాగ్స్యపాహన్న్ । యన్నక్తగ్ం హోమాఞ్జుహోతి ।
యజ్ఞాదేవ తైర్యజమానో
రక్షాగ్స్యపహన్తి ॥ ఉషసే స్వాహా వ్యుష్ట్యై స్వాహేత్యన్తతో జుహోతి ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 74 ॥
తైర్వై స యజ్ఞాద్రక్షాగ్స్యపాహన్న్ । యన్నక్తగ్ం హోమాఞ్జుహోతి ।
యజ్ఞాదేవ తైర్యజమానో
రక్షాగ్స్యపహన్తి ॥ ఉషసే స్వాహా వ్యుష్ట్యై స్వాహేత్యన్తతో జుహోతి ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 74 ॥
(వై నభాగ్ంసి - సూర్యో జ్యోతిః - సన్తత్యై - సమష్ట్యై - భుతమ్ - ఁయజతే - +నవ చ) (అ. 18)
అనువాకం 19 - ఔపసథ్యదినే యూపప్రయోగాః
ఏకయూపో వైకాదశినీ వా । అన్యేషాం-యఁజ్ఞానాం-యూఁపా భవన్తి ।
ఏకవిశిన్య-శ్వమేధస్య । సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥ బైల.వో వా ఖాదిరో వా పాలాశో వా । అన్యేషాం-యఁజ్ఞక్రతూనాం-యూఁపా భవన్తి । రాజ్జుదాల ఏకవిగ్ంశత్య-రత్నిరశ్వమేధస్య । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ నాన్యేషా-మ్పశూనా-న్తేజన్యా అవద్యన్తి । అవద్యన్త్యశ్వస్య ॥ 75 ॥
అనువాకం 19 - ఔపసథ్యదినే యూపప్రయోగాః
ఏకయూపో వైకాదశినీ వా । అన్యేషాం-యఁజ్ఞానాం-యూఁపా భవన్తి ।
ఏకవిశిన్య-శ్వమేధస్య । సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥ బైల.వో వా ఖాదిరో వా పాలాశో వా । అన్యేషాం-యఁజ్ఞక్రతూనాం-యూఁపా భవన్తి । రాజ్జుదాల ఏకవిగ్ంశత్య-రత్నిరశ్వమేధస్య । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ నాన్యేషా-మ్పశూనా-న్తేజన్యా అవద్యన్తి । అవద్యన్త్యశ్వస్య ॥ 75 ॥
పాప్మా వై తేజనీ । పాప్మనో-ఽపహత్యై ॥
ప్లక్షశాఖాయామన్యేషా-మ్పశూనామవద్యన్తి । వేతస-శాఖాయా-మశ్వస్య । అఫ్సుయోనిర్వా అశ్వః । అఫ్సుజో వేతసః । స్వ ఏవాస్య యోనావ-వద్యతి ॥
యూపేషు గ్రామ్యా-న్పశూన్ని-యుఞ్జన్తి । ఆరోకేష్వా-రణ్యాన్ధారయన్తి ।
పశూనాం-వ్యాఁవృత్త్యై ॥ ఆ గ్రామ్యా-న్పశూన్-ఁలభన్తే । ప్రారణ్యాన్థ్సృజన్తి । పాప్మనో-ఽపహత్యై ॥ 76 ॥
ప్లక్షశాఖాయామన్యేషా-మ్పశూనామవద్యన్తి । వేతస-శాఖాయా-మశ్వస్య । అఫ్సుయోనిర్వా అశ్వః । అఫ్సుజో వేతసః । స్వ ఏవాస్య యోనావ-వద్యతి ॥
యూపేషు గ్రామ్యా-న్పశూన్ని-యుఞ్జన్తి । ఆరోకేష్వా-రణ్యాన్ధారయన్తి ।
పశూనాం-వ్యాఁవృత్త్యై ॥ ఆ గ్రామ్యా-న్పశూన్-ఁలభన్తే । ప్రారణ్యాన్థ్సృజన్తి । పాప్మనో-ఽపహత్యై ॥ 76 ॥
(అశ్వస్య - వ్యావృత్త్య త్రీణి చ) (అ. 19)
అనువాకం 20 - యూపానాం స్థానాదయః
రాజ్జుదాల-మగ్నిష్ఠ-మ్మినోతి । భ్రూణహత్యాయా అపహత్యై ॥ పౌతుద్రవావభితో భవతః । పుణ్యస్య గన్ధస్యావరుద్ధ్యై ।
భ్రూణహత్యా-మేవాస్మా-దపహత్య । పుణ్యేన గన్ధేనోభయతః పరిగృహ్ణాతి ॥
షడ్బైల్.వా భవన్తి । బ్రహ్మవర్చసస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ షట్ఖాదిరాః ।
తేజసో-ఽవరుద్ధ్యై ॥ 77 ॥
అనువాకం 20 - యూపానాం స్థానాదయః
రాజ్జుదాల-మగ్నిష్ఠ-మ్మినోతి । భ్రూణహత్యాయా అపహత్యై ॥ పౌతుద్రవావభితో భవతః । పుణ్యస్య గన్ధస్యావరుద్ధ్యై ।
భ్రూణహత్యా-మేవాస్మా-దపహత్య । పుణ్యేన గన్ధేనోభయతః పరిగృహ్ణాతి ॥
షడ్బైల్.వా భవన్తి । బ్రహ్మవర్చసస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ షట్ఖాదిరాః ।
తేజసో-ఽవరుద్ధ్యై ॥ 77 ॥
షట్పాలాశాః । సోమపీథస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ ఏకవిగ్ంశతి-స్సమ్పద్యన్తే ।
ఏకవిగ్ంశతిర్వై దేవలోకాః । ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః । ఏష సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ శత-మ్పశవో భవన్తి ॥ 78 ॥
ఏకవిగ్ంశతిర్వై దేవలోకాః । ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః । ఏష సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ శత-మ్పశవో భవన్తి ॥ 78 ॥
శతాయుః పురుష-శ్శతేన్ద్రియః । ఆయుష్యేవేన్ద్రియే ప్రతితిష్ఠతి ॥
సర్వం-వాఁ అశ్వమేద్ధ్యాప్నోతి । అపరిమితా భవన్తి । అపరిమితస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । కస్మాథ్సత్యాత్ ।
దక్షిణతో-ఽన్యేషా-మ్పశూనామవద్యన్తి । ఉత్తరతో-ఽశ్వస్యేతి । వారుణో వా అశ్వః ॥ 79 ॥
సర్వం-వాఁ అశ్వమేద్ధ్యాప్నోతి । అపరిమితా భవన్తి । అపరిమితస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । కస్మాథ్సత్యాత్ ।
దక్షిణతో-ఽన్యేషా-మ్పశూనామవద్యన్తి । ఉత్తరతో-ఽశ్వస్యేతి । వారుణో వా అశ్వః ॥ 79 ॥
ఏషా వై వరుణస్య దిక్ । స్వాయామేవాస్య దిశ్యవద్యతి । యదితరేషా-మ్పశూనామవద్యతి । శతదేవత్య-న్తేనావరున్ధే ॥
చితే-ఽగ్నా-వధివైతసే కటే-ఽశ్వ-ఞ్చినోతి ।
అఫ్సు-యోనిర్వా అశ్వః ।
అఫ్సుజో వేతసః । స్వ ఏవైనం-యోఁనౌ ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ పురస్తా-త్ప్రత్యఞ్చ-న్తూపర-ఞ్చినోతి । పశ్చాత్ప్రాచీన-ఙ్గోమృగమ్ ॥ 80 ॥
చితే-ఽగ్నా-వధివైతసే కటే-ఽశ్వ-ఞ్చినోతి ।
అఫ్సు-యోనిర్వా అశ్వః ।
అఫ్సుజో వేతసః । స్వ ఏవైనం-యోఁనౌ ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ పురస్తా-త్ప్రత్యఞ్చ-న్తూపర-ఞ్చినోతి । పశ్చాత్ప్రాచీన-ఙ్గోమృగమ్ ॥ 80 ॥
ప్రాణాపానా-వేవాస్మిన థ్సమ్యఞ్చౌ దధాతి ॥
అశ్వ-న్తూపర-ఙ్గోమృగమితి సర్వహుత ఏతాఞ్జుహోతి । ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥ ఆత్మనా-ఽభిజుహోతి । సాత్మానమేవైనగ్ం సతను-ఙ్కరోతి ॥ సాత్మా-ఽముష్మిన్ ఁలాకే భవతి ।
య ఏవం-వేఁద । అథో వసోరేవ ధారా-న్తేనావరున్ధే ॥ ఇలువర్దాయ స్వాహా బలివర్దాయ స్వాహేత్యాహ । సంవఁథ్సరో వా ఇలువర్దః ।
పరివథ్సరో బలివర్దః । సంవఁథ్సరాదేవ పరివథ్సరాదాయుర వరున్ధే । ఆయురేవాస్మిన్-దధాతి ।
తస్మాదశ్వ-మేధయాజీ జరసా విస్రసా-ఽముం-లోఁకమేతి ॥ 81 ॥
అశ్వ-న్తూపర-ఙ్గోమృగమితి సర్వహుత ఏతాఞ్జుహోతి । ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥ ఆత్మనా-ఽభిజుహోతి । సాత్మానమేవైనగ్ం సతను-ఙ్కరోతి ॥ సాత్మా-ఽముష్మిన్ ఁలాకే భవతి ।
య ఏవం-వేఁద । అథో వసోరేవ ధారా-న్తేనావరున్ధే ॥ ఇలువర్దాయ స్వాహా బలివర్దాయ స్వాహేత్యాహ । సంవఁథ్సరో వా ఇలువర్దః ।
పరివథ్సరో బలివర్దః । సంవఁథ్సరాదేవ పరివథ్సరాదాయుర వరున్ధే । ఆయురేవాస్మిన్-దధాతి ।
తస్మాదశ్వ-మేధయాజీ జరసా విస్రసా-ఽముం-లోఁకమేతి ॥ 81 ॥
(తేజసో-ఽవరుద్ధై - భవన్ - త్యశ్వో - గోమృగ - మిలువర్ద శ్చత్వారి చ) (అ. 20)
అనువాకం 21 - చేతవ్యాగ్నయాదేర్విశేషః
ఏకవిగ్ంశో-ఽగ్నిర్భవతి । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః । ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః ॥
యథా వా అశ్వా వర్ర్షభా వా వృషాణ-స్సగ్గ్స్ఫురేరన్న్ । ఏవమేతథ్స్తోమా-స్సగ్గ్స్ఫురన్తే । యదేకవిగ్ంశాః । తే యథ్సమృచ్ఛేరన్న్ । హన్యేతాస్య యజ్ఞః ॥ ద్వాదశ ఏవాగ్ని-స్స్యాదిత్యాహుః ।
ద్వాదశ-స్స్తోమః ॥ 82 ॥
అనువాకం 21 - చేతవ్యాగ్నయాదేర్విశేషః
ఏకవిగ్ంశో-ఽగ్నిర్భవతి । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః । ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః ॥
యథా వా అశ్వా వర్ర్షభా వా వృషాణ-స్సగ్గ్స్ఫురేరన్న్ । ఏవమేతథ్స్తోమా-స్సగ్గ్స్ఫురన్తే । యదేకవిగ్ంశాః । తే యథ్సమృచ్ఛేరన్న్ । హన్యేతాస్య యజ్ఞః ॥ ద్వాదశ ఏవాగ్ని-స్స్యాదిత్యాహుః ।
ద్వాదశ-స్స్తోమః ॥ 82 ॥
ఏకాదశ యూపాః ॥ యద్ద్వాదశో-ఽగ్నిర్భవతి । ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః ।
సంవఁథ్సరేణైవాస్మా అన్నమవరున్ధే ॥ యద్దశ యూపా భవన్తి । దశాక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజైవాన్నాద్య-మవరున్ధే ।
య ఏకాదశః । స్తన ఏవాస్యై సః ॥ 83 ॥
సంవఁథ్సరేణైవాస్మా అన్నమవరున్ధే ॥ యద్దశ యూపా భవన్తి । దశాక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ । విరాజైవాన్నాద్య-మవరున్ధే ।
య ఏకాదశః । స్తన ఏవాస్యై సః ॥ 83 ॥
దుహ ఏవైనా-న్తేన ॥ తదాహుః ।
యద్ద్వాదశో-ఽగ్ని-స్స్యాద్ద్వాదశ-స్స్తోమ ఏకాదశ యూపాః । యథా స్థూరిణా యాయాత్ । తాదృక్తత్ ॥ ఏకవిగ్ంశ ఏవాగ్నిః
స్యాదిత్యాహుః । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః ।
ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః । యథా ప్రష్టిభిర్యాతి ।
తాదృగేవ తత్ ॥ 84 ॥
యద్ద్వాదశో-ఽగ్ని-స్స్యాద్ద్వాదశ-స్స్తోమ ఏకాదశ యూపాః । యథా స్థూరిణా యాయాత్ । తాదృక్తత్ ॥ ఏకవిగ్ంశ ఏవాగ్నిః
స్యాదిత్యాహుః । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః ।
ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః । యథా ప్రష్టిభిర్యాతి ।
తాదృగేవ తత్ ॥ 84 ॥
యో వా అశ్వమేధే తిస్రః కకుభో వేద । కకుద్ధ రాజ్ఞా-మ్భవతి ।
ఏకవిగ్ంశో-ఽగ్నిర్భవతి । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః । ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః ।
ఏతా వా అశ్వమధే తిస్రః కకుభః ।
య ఏవం-వేఁద । కకుద్ధ రాజ్ఞా-మ్భవతి ॥
యో వా అశ్వమేధే త్రీణి శీర్షాణి వేద ।
శిరో హ రాజ్ఞా-మ్భవతి ।
ఏకవిగ్ంశో-ఽగ్నిర్భవతి । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః । ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః ।
ఏతాని వా అశ్వమేధే త్రీణి శీర.షాణి ।
య ఏవం-వేఁద । శిరో హ రాజ్ఞా-మ్భవతి ॥ 85 ॥
ఏకవిగ్ంశో-ఽగ్నిర్భవతి । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః । ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః ।
ఏతా వా అశ్వమధే తిస్రః కకుభః ।
య ఏవం-వేఁద । కకుద్ధ రాజ్ఞా-మ్భవతి ॥
యో వా అశ్వమేధే త్రీణి శీర్షాణి వేద ।
శిరో హ రాజ్ఞా-మ్భవతి ।
ఏకవిగ్ంశో-ఽగ్నిర్భవతి । ఏకవిగ్ంశ-స్స్తోమః । ఏకవిగ్ంశతిర్యూపాః ।
ఏతాని వా అశ్వమేధే త్రీణి శీర.షాణి ।
య ఏవం-వేఁద । శిరో హ రాజ్ఞా-మ్భవతి ॥ 85 ॥
(ద్వాదశ-స్స్తోమః-స- ఏవ తచ్ - ఛిరో హ రాజ్ఞా-మ్భవతి షట్చ) (అ. 21)
అనువాకం 22 - ఉక్థ్యాఖ్యే ద్వితీయే-ఽహని బహిష్పవమానే అశ్వస్యోద్రాతృత్వమ్
దేవా వా అశ్వమేధే పవమానే । సువర్గం-లోఁక-న్న ప్రాజానన్న్ । తమశ్వః ప్రాజానాత్ ।
యదశ్వమధే-ఽశ్వేన మేద్ధ్యేనోదఞ్చో బహిష్పవమానగ్ం సర్పన్తి । సువర్గస్య లోకస్య ప్రజ్ఞాత్యై । న వై మనుష్యః సువర్గం-లోఁకమఞ్జసా వేద ।
అశ్వో వై సువర్గం-లోఁకమఞ్జసా వేద ॥ యదుద్గా-తోద్గాయేత్ । యథా-ఽక్షేత్రజ్ఞో-ఽన్యేన పథా ప్రతిపాదయేత్ । తాదృక్తత్ ॥ 86 ॥
అనువాకం 22 - ఉక్థ్యాఖ్యే ద్వితీయే-ఽహని బహిష్పవమానే అశ్వస్యోద్రాతృత్వమ్
దేవా వా అశ్వమేధే పవమానే । సువర్గం-లోఁక-న్న ప్రాజానన్న్ । తమశ్వః ప్రాజానాత్ ।
యదశ్వమధే-ఽశ్వేన మేద్ధ్యేనోదఞ్చో బహిష్పవమానగ్ం సర్పన్తి । సువర్గస్య లోకస్య ప్రజ్ఞాత్యై । న వై మనుష్యః సువర్గం-లోఁకమఞ్జసా వేద ।
అశ్వో వై సువర్గం-లోఁకమఞ్జసా వేద ॥ యదుద్గా-తోద్గాయేత్ । యథా-ఽక్షేత్రజ్ఞో-ఽన్యేన పథా ప్రతిపాదయేత్ । తాదృక్తత్ ॥ 86 ॥
ఉద్గాతార-మపరుద్ధ్య । అశ్వ-ముద్గీథాయ వృణీతే । యథా క్షేత్రజ్ఞో-ఽఞ్జసా నయతి ।
ఏవమేవైనమశ్వః సువర్గం-లోఁకమఞ్జసా నయతి ॥ పుచ్ఛమన్వారభన్తే । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ హి-ఙ్కరోతి । సామైవాకః ।
హి-ఙ్కరోతి । ఉద్గీథ ఏవాస్య సః ॥ 87 ॥
ఏవమేవైనమశ్వః సువర్గం-లోఁకమఞ్జసా నయతి ॥ పుచ్ఛమన్వారభన్తే । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ హి-ఙ్కరోతి । సామైవాకః ।
హి-ఙ్కరోతి । ఉద్గీథ ఏవాస్య సః ॥ 87 ॥
వడబా ఉప రున్ధన్తి । మిథునత్వాయ ప్రజాత్యై ।
అథో యథోపగాతార ఉపగాయన్తి । తాదృగేవ తత్ ॥ ఉదగాసీదశ్వో మేద్ధ్య ఇత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః । ప్రజాపతి-రుద్గీథః । ఉద్గీథమేవావరున్ధే । అథో ఋఖ్సామయోరేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ హిరణ్యేనోపాకరోతి ।
జ్యోతిర్వై హిరణ్యమ్ । జ్యోతిరేవ ముఖతో దధాతి ।
యజమానే చ ప్రజాసు చ । అథో హిరణ్యజ్యోతిరేవ యజమాన-స్సువర్గం-లోఁకమేతి ॥ 88 ॥
అథో యథోపగాతార ఉపగాయన్తి । తాదృగేవ తత్ ॥ ఉదగాసీదశ్వో మేద్ధ్య ఇత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః । ప్రజాపతి-రుద్గీథః । ఉద్గీథమేవావరున్ధే । అథో ఋఖ్సామయోరేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ హిరణ్యేనోపాకరోతి ।
జ్యోతిర్వై హిరణ్యమ్ । జ్యోతిరేవ ముఖతో దధాతి ।
యజమానే చ ప్రజాసు చ । అథో హిరణ్యజ్యోతిరేవ యజమాన-స్సువర్గం-లోఁకమేతి ॥ 88 ॥
(తథ్ - స - ఉపాకరోతి చత్వారి చ) (అ. 22)
అనువాకం 23 - అశ్వే పర్యగ్న్యప్రయన్తానా-మ్పశూనా-న్నియోజనం
పురుషో వై యజ్ఞః । యజ్ఞః ప్రజాపతిః । యదశ్వే పశూన్నియుఞ్జన్తి ।
యజ్ఞాదేవ తద్యజ్ఞ-మ్ప్రయుఙ్క్తే ॥ అశ్వ-న్తూపర-ఙ్గోమృగమ్ । తానగ్నిష్ఠ ఆలభతే ।
సేనాముఖమేవ తథ్సగ్గ్శ్యతి । తస్మా-ద్రాజముఖ-మ్భీష్మ-మ్భావుకమ్ ॥
ఆగ్నేయ-ఙ్కృష్ణగ్రీవ-మ్పురస్తా-ల్లలాటే । పూర్వాగ్నిమేవ త-ఙ్కురుతే ॥ 89 ॥
అనువాకం 23 - అశ్వే పర్యగ్న్యప్రయన్తానా-మ్పశూనా-న్నియోజనం
పురుషో వై యజ్ఞః । యజ్ఞః ప్రజాపతిః । యదశ్వే పశూన్నియుఞ్జన్తి ।
యజ్ఞాదేవ తద్యజ్ఞ-మ్ప్రయుఙ్క్తే ॥ అశ్వ-న్తూపర-ఙ్గోమృగమ్ । తానగ్నిష్ఠ ఆలభతే ।
సేనాముఖమేవ తథ్సగ్గ్శ్యతి । తస్మా-ద్రాజముఖ-మ్భీష్మ-మ్భావుకమ్ ॥
ఆగ్నేయ-ఙ్కృష్ణగ్రీవ-మ్పురస్తా-ల్లలాటే । పూర్వాగ్నిమేవ త-ఙ్కురుతే ॥ 89 ॥
తస్మా-త్పూర్వాగ్ని-మ్పురస్తా-థ్స్థాపయన్తి ॥ పౌష్ణమన్వఞ్చమ్ । అన్నం-వైఁ పూషా । తస్మా-త్పూర్వాగ్నా-వాహార్య-మాహరన్తి ॥
ఐన్ద్రాపౌష్ణ ముపరిష్టాత్ । ఐన్ద్రో వై రాజన్యో-ఽన్న-మ్పూషా ।
అన్నాద్యేనైవైన-ముభయతః పరిగృహ్ణాతి । తస్మా-ద్రాజన్యోన్నాదో భావుకః ॥
ఆగ్నేయౌ కృష్ణగ్రీవౌ బాహువోః । బాహువోరేవ వీర్య-న్ధత్తే ॥ 90 ॥
ఐన్ద్రాపౌష్ణ ముపరిష్టాత్ । ఐన్ద్రో వై రాజన్యో-ఽన్న-మ్పూషా ।
అన్నాద్యేనైవైన-ముభయతః పరిగృహ్ణాతి । తస్మా-ద్రాజన్యోన్నాదో భావుకః ॥
ఆగ్నేయౌ కృష్ణగ్రీవౌ బాహువోః । బాహువోరేవ వీర్య-న్ధత్తే ॥ 90 ॥
తస్మా-ద్రాజన్యో బాహుబలీ భావుకః ॥
త్వాష్ట్రౌ లోమశసక్థౌ సక్థ్యోః ।
సక్థ్యోరేవ వీర్య-న్ధత్తే । తస్మా-ద్రాజన్య ఊరుబలీ భావుకః ॥ శితిపృష్ఠౌ బార్హస్పత్యౌ పృష్ఠే ।
బ్రహ్మవర్చస-మేవోపరిష్టాద్ధత్తే ।
అథో కవచే ఏవైతే అభితః పర్యూహతే ।
తస్మా-ద్రాజన్యః సన్నద్ధో వీర్య-ఙ్కరోతి ॥ ధాత్రే పృషోదర-మధస్తాత్ ।
ప్రతిష్ఠామేవైతా-ఙ్కురుతే ।
అథో ఇయం-వైఁ ధాతా ।
అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ సౌర్య-మ్బలక్ష-మ్పుచ్ఛే । ఉథ్సేధమేవ త-ఙ్కురుతే ।
తస్మాదుథ్సేధ-మ్భయే ప్రజా
అభిసగ్గ్శ్రయన్తి ॥ 91 ॥
(కురుతే - ధత్తే - కురుతే పఞ్చ చ) (అ. 23)
(సాగ్రంహణ్యా - చతుష్టయ్యో - యో వై - యః పితు - శ్చత్వారా - యథా నిక్తమ్ - ప్రజాపతయే త్వా- యథా ప్రోక్షితం - విభూరాహ- ప్రజాపతిరకామయతాశ్వమేధేన - ప్రజాపతిర్న కిఞ్చ న - సావిత్ర - మా బ్రహ్మన్ - ప్రజాపతి-ర్దేవేభ్యః - ప్రజాపతి రక్షాగ్ంసి - ప్రజాపతిమీఫ్సతి - విభురశ్వనామాన్య - మ్భాగ్ - స్యేకయూపో - రాజ్జుదాల - మేకవిగ్ంశో - దేవాః - పురుష స్త్రయోవిగ్ంశతిః)
(సాగ్రంహణ్యా - తస్మాదశ్వమేధయాజీ - య-త్పరిమితా - య-ద్యజ్ఞముఖే - యో దీక్షామ్ - దేవానేవ - త్రయ ఇమే - సితాయ - ప్రాణాపానావేవాస్మిన్ - తస్మా-ద్రాజన్య ఏకనవతిః)
(సాగ్రంహణ్యా - సగ్గ్శ్రయన్తి)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే అష్టమః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥
+++++++++++++++++++++++++++
త్వాష్ట్రౌ లోమశసక్థౌ సక్థ్యోః ।
సక్థ్యోరేవ వీర్య-న్ధత్తే । తస్మా-ద్రాజన్య ఊరుబలీ భావుకః ॥ శితిపృష్ఠౌ బార్హస్పత్యౌ పృష్ఠే ।
బ్రహ్మవర్చస-మేవోపరిష్టాద్ధత్తే ।
అథో కవచే ఏవైతే అభితః పర్యూహతే ।
తస్మా-ద్రాజన్యః సన్నద్ధో వీర్య-ఙ్కరోతి ॥ ధాత్రే పృషోదర-మధస్తాత్ ।
ప్రతిష్ఠామేవైతా-ఙ్కురుతే ।
అథో ఇయం-వైఁ ధాతా ।
అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ సౌర్య-మ్బలక్ష-మ్పుచ్ఛే । ఉథ్సేధమేవ త-ఙ్కురుతే ।
తస్మాదుథ్సేధ-మ్భయే ప్రజా
అభిసగ్గ్శ్రయన్తి ॥ 91 ॥
(కురుతే - ధత్తే - కురుతే పఞ్చ చ) (అ. 23)
(సాగ్రంహణ్యా - చతుష్టయ్యో - యో వై - యః పితు - శ్చత్వారా - యథా నిక్తమ్ - ప్రజాపతయే త్వా- యథా ప్రోక్షితం - విభూరాహ- ప్రజాపతిరకామయతాశ్వమేధేన - ప్రజాపతిర్న కిఞ్చ న - సావిత్ర - మా బ్రహ్మన్ - ప్రజాపతి-ర్దేవేభ్యః - ప్రజాపతి రక్షాగ్ంసి - ప్రజాపతిమీఫ్సతి - విభురశ్వనామాన్య - మ్భాగ్ - స్యేకయూపో - రాజ్జుదాల - మేకవిగ్ంశో - దేవాః - పురుష స్త్రయోవిగ్ంశతిః)
(సాగ్రంహణ్యా - తస్మాదశ్వమేధయాజీ - య-త్పరిమితా - య-ద్యజ్ఞముఖే - యో దీక్షామ్ - దేవానేవ - త్రయ ఇమే - సితాయ - ప్రాణాపానావేవాస్మిన్ - తస్మా-ద్రాజన్య ఏకనవతిః)
(సాగ్రంహణ్యా - సగ్గ్శ్రయన్తి)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే అష్టమః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥
+++++++++++++++++++++++++++