3.2 - યો વૈ પવમાનાનામ્ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય સંહિતા પાઠઃ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-ન્તૃતીયકાણ્ડે દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ - પવમાનગ્રાહાદીનાં-વ્યાઁખ્યાનં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
યો વૈ પવમાનાનામન્વારોહાન્. વિદ્વાન્. યજતે-ઽનુ પવમાનાના રોહતિ ન પવમાનેભ્યો-ઽવ ચ્છિદ્યતે શ્યેનો-ઽસિ ગાયત્રછન્દા અનુ ત્વા-ઽઽરભે સ્વસ્તિ મા સ-મ્પારય સુપર્ણો-ઽસિ ત્રિષ્ટુપ્છન્દા અનુ ત્વા-ઽઽરભે સ્વસ્તિ મા સ-મ્પારય સઘા-ઽસિ જગતીછન્દા અનુ ત્વા-ઽઽરભે સ્વસ્તિ મા સમ્પારયેત્યાહૈતે [ ] 1
વૈ પવમાનાનામન્વારોહાસ્તાન્. ય એવં-વિઁદ્વાન્. યજતે-ઽનુ પવમાનાના રોહતિ ન પવમાનેભ્યો-ઽવ ચ્છિદ્યતે યો વૈ પવમાનસ્ય સન્તતિં-વેઁદ સર્વમાયુરેતિ ન પુરા-ઽઽયુષઃ પ્ર મીયતે પશુમા-ન્ભવતિ વિન્દતે પ્રજા-મ્પવમાનસ્ય ગ્રહા ગૃહ્યન્તે-ઽથ વા અસ્યૈતે-ઽગૃહીતા દ્રોણકલશ આધવનીયઃ પૂતભૃ-ત્તાન્. યદગૃહીત્વોપાકુર્યા-ત્પવમાનં-વિઁ- [-ત્પવમાનં-વિઁ, છિન્દ્યા-ત્તં-વિઁચ્છિદ્યમાન-] 2
ચ્છિન્દ્યા-ત્તં-વિઁચ્છિદ્યમાન-મદ્ધ્વર્યોઃ પ્રાણો-ઽનુ વિચ્છિદ્યે-તોપયામગૃહીતો-ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વેતિ દ્રોણકલશમભિ મૃશેદિન્દ્રાય ત્વેત્યાધવનીયં-વિઁશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્ય ઇતિ પૂતભૃત-મ્પવમાનમેવ ત-થ્સ-ન્તનોતિ સર્વમાયુરેતિ ન પુરા-ઽઽયુષઃ પ્રમીયતે પશુમા-ન્ભવતિ વિન્દતે પ્રજામ્ ॥ 3 ॥

(એતે - વિ - દ્વિચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 1)
ત્રીણિ વાવ સવનાન્યથ તૃતીયગ્ં સવનમવ લુમ્પન્ત્યનગ્ંશુ કુર્વન્ત ઉપાગ્ંશુગ્ંહુત્વોપાગ્ંશુપાત્રે-ઽગ્ંશુમવાસ્ય તન્તૃતીયસવને ઽપિસૃજ્યાભિ ષુણુયાદ્યદાપ્યાયયતિ તેનાગ્ંશુમદ્યદભિષુણોતિ તેનર્જીષિ સર્વાણ્યેવ ત-થ્સવનાન્યગ્ંશુમન્તિ શુક્રવન્તિ સમાવદ્વીર્યાણિ કરોતિ દ્વૌ સમુદ્રૌ વિતતાવજૂર્યૌ પર્યાવર્તેતે જઠરેવ પાદાઃ । તયોઃ પશ્યન્તો અતિ યન્ત્યન્ય-મપશ્યન્ત- [યન્ત્યન્ય-મપશ્યન્તઃ, સેતુના-ઽતિ] 4
-સ્સેતુના-ઽતિ યન્ત્યન્યમ્ ॥ દ્વે દ્રધસી સતતી વસ્ત એકઃ કેશી વિશ્વા ભુવનાનિ વિદ્વાન્ । તિરોધાયૈત્યસિતં-વઁસાન-શ્શુક્રમા દત્તે અનુહાય જાર્યૈ ॥ દેવા વૈ યદ્યજ્ઞે-ઽકુર્વત તદસુરા અકુર્વત તે દેવા એત-મ્મહાયજ્ઞમપશ્ય-ન્તમતન્વતાગ્નિહોત્રં-વ્રઁતમકુર્વત તસ્મા-દ્દ્વિવ્રત-સ્સ્યા-દ્દ્વિર્હ્યગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહ્વતિ પૌર્ણમાસં-યઁજ્ઞ-મગ્નીષોમીય- [-મગ્નીષોમીયમ્, પશુમકુર્વત] 5
-મ્પશુમકુર્વત દાર્શ્યં-યઁજ્ઞમાગ્નેય-મ્પશુમકુર્વત વૈશ્વદેવ-મ્પ્રાતસ્સવન -મકુર્વત વરુણપ્રઘાસા-ન્માદ્ધ્યદિન્નગ્ં સવનગ્ં સાકમેધા-ન્પિતૃયજ્ઞ-ન્ત્ર્યમ્બકાગ્-સ્તૃતીયસવનમકુર્વત તમેષામસુરા યજ્ઞ -મન્વવાજિગાગ્ંસ-ન્ત-ન્ના-ઽન્વવાય-ન્તે-ઽબ્રુવન્નદ્ધ્વર્તવ્યા વા ઇમે દેવા અભૂવન્નિતિ તદદ્ધ્વરસ્યા ઽદ્ધ્વરત્વ-ન્તતો દેવા અભવ-ન્પરા-ઽસુરા ય એવં-વિઁદ્વાન્-થ્સોમેન યજતે ભવત્યાત્મના પરા ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥ 6 ॥

(અપશ્યન્તો-ઽ - ગ્નીષોમીય - માત્મના પરા - ત્રીણિ ચ) (અ. 2)
પરિભૂરગ્નિ-મ્પરિભૂરિન્દ્ર-મ્પરિભૂર્વિશ્વા-ન્દેવા-ન્પરિભૂર્માગ્ં સહ બ્રહ્મવર્ચસેન સ નઃ પવસ્વ શ-ઙ્ગવે શ-ઞ્જનાય શમર્વતે શગ્ં રાજન્નોષધીભ્યો ઽચ્છિન્નસ્ય તે રયિપતે સુવીર્યસ્ય રાયસ્પોષસ્ય દદિતારઃ સ્યામ । તસ્ય મે રાસ્વ તસ્ય તે ભક્ષીય તસ્ય ત ઇદમુન્મૃજે ॥ પ્રાણાય મે વર્ચોદા વર્ચસે પવસ્વા પાનાય વ્યાનાય વાચે [વાચે, દક્ષક્રતુભ્યા-ઞ્ચક્ષુર્ભ્યા-મ્મે] 7
દક્ષક્રતુભ્યા-ઞ્ચક્ષુર્ભ્યા-મ્મે વર્ચોદૌ વર્ચસે પવેથાગ્ શ્રોત્રાયા ઽઽત્મને ઽઙ્ગેભ્ય આયુષે વીર્યાય વિષ્ણોરિન્દ્રસ્ય વિશ્વેષા-ન્દેવાના-ઞ્જઠરમસિ વર્ચોદા મે વર્ચસે પવસ્વ કો-ઽસિ કો નામ કસ્મૈ ત્વા કાય ત્વા ય-ન્ત્વા સોમેનાતીતૃપં-યઁ-ન્ત્વા સોમેનામીમદગ્ં સુપ્રજાઃ પ્રજયા ભૂયાસગ્ં સુવીરો વીરૈ-સ્સુવર્ચા વર્ચસા સુપોષઃ પોષૈ-ર્વિશ્વેભ્યો મે રૂપેભ્યો વર્ચોદા [વર્ચોદાઃ, વર્ચસે] 8
વર્ચસે પવસ્વ તસ્ય મે રાસ્વ તસ્ય તે ભક્ષીય તસ્ય ત ઇદમુન્મૃજે ॥ બુભૂષન્નવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્તમેવ તર્પયતિ સ એન-ન્તૃપ્તો ભૂત્યા-ઽભિ પવતે બ્રહ્મવર્ચસકામો-ઽવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્તમેવ તર્પયતિ સ એન-ન્તૃપ્તો બ્રહ્મવર્ચસેનાભિ પવત આમયા- [આમયાવી, અવેક્ષેતૈષ વૈ] 9
-વ્યવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્તમેવ તર્પયતિ સ એન-ન્તૃપ્ત આયુષા-ઽભિ પવતે-ઽભિચરન્નવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્તમેવ તર્પયતિ સ એન-ન્તૃપ્તઃ પ્રાણાપાનાભ્યાં-વાઁચો દક્ષક્રતુભ્યા-ઞ્ચક્ષુર્ભ્યાગ્ શ્રોત્રાભ્યા-માત્મનો-ઽઙ્ગેભ્ય આયુષો-ઽન્તરેતિ તાજ-ક્પ્ર ધન્વતિ ॥ 10 ॥

(વાચે-રૂપેભ્યો વર્ચોદા - આમયાવી - પઞ્ચચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 3)
સ્ફ્ય-સ્સ્વસ્તિર્વિઘન-સ્સ્વસ્તિઃ પર્શુર્વેદિઃ પરશુર્નઃ સ્વસ્તિઃ । યજ્ઞિયા યજ્ઞકૃતઃ સ્થ તે માસ્મિન્ યજ્ઞ ઉપ હ્વયદ્ધ્વમુપ મા દ્યાવાપૃથિવી હ્વયેતામુપા-ઽઽસ્તાવઃ કલશ-સ્સોમો અગ્નિરુપ દેવા ઉપ યજ્ઞ ઉપ મા હોત્રા ઉપહવે હ્વયન્તા-ન્નમો-ઽગ્નયે મખઘ્નેમખસ્ય મા યશો-ઽર્યાદિત્યાહવનીયમુપ તિષ્ઠતે યજ્ઞો વૈ મખો [યજ્ઞો વૈ મખઃ, યજ્ઞં-વાઁવ] 11
યજ્ઞં-વાઁવ સ તદહ-ન્તસ્મા એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્રસર્પત્યાત્મનો-ઽનાર્ત્યૈ નમો રુદ્રાય મખઘ્ને નમસ્કૃત્યા મા પાહીત્યાગ્નીદ્ધ્ર-ન્તસ્મા એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્રસર્પત્યાત્મનો-ઽનાર્ત્યૈ નમ ઇન્દ્રાય મખઘ્ન ઇન્દ્રિય-મ્મે વીર્ય-મ્મા નિર્વધીરિતિ હોત્રીયમાશિષમેવૈતામા શાસ્તૈન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાનિર્ઘાતાય યા વૈ [ ] 12
દેવતા-સ્સદસ્યાર્તિમાર્પયન્તિ યસ્તા વિદ્વા-ન્પ્રસર્પતિ ન સદસ્યાર્તિમાર્ચ્છતિ નમો-ઽગ્નયે મખઘ્ન ઇત્યાહૈતા વૈ દેવતા-સ્સદસ્યાર્તિમા-ઽર્પયન્તિ તા ય એવં-વિઁદ્વા-ન્પ્રસર્પતિ ન સદસ્યાર્તિમાર્ચ્છતિ દ્દૃઢે સ્થઃ શિથિરે સમીચી મા-ઽગ્ંહસસ્પાતગ્ં સૂર્યો મા દેવો દિવ્યાદગ્ંહસસ્પાતુ વાયુરન્તરિક્ષા- [વાયુરન્તરિક્ષાત્, અગ્નિઃ પૃથિવ્યા] 13
-દગ્નિઃ પૃથિવ્યા યમઃ પિતૃભ્ય-સ્સરસ્વતી મનુષ્યેભ્યો દેવી દ્વારૌ મા મા સ-ન્તાપ્ત-ન્નમ-સ્સદસે નમ-સ્સદસસ્પતયે નમ-સ્સખીના-મ્પુરોગાણા-ઞ્ચક્ષુષે નમો દિવે નમઃ પૃથિવ્યા અહે દૈધિષવ્યોદતસ્તિષ્ઠા-ઽન્યસ્ય સદને સીદ યો-ઽસ્મ-ત્પાકતર ઉન્નિવત ઉદુદ્વતશ્ચ ગેષ-મ્પાત-મ્મા દ્યાવાપૃથિવી અદ્યાહ્ન-સ્સદો વૈ પ્રસર્પન્ત- [વૈ પ્રસર્પન્તમ્, પિતરો-ઽનુ] 14
-મ્પિતરો-ઽનુ પ્રસર્પન્તિ ત એનમીશ્વરા હિગ્ંસિતો-સ્સદઃ પ્રસૃપ્ય દક્ષિણાર્ધ-મ્પરેક્ષેતા-ઽગન્ત પિતરઃ પિતૃમાનહં-યુઁષ્માભિર્ભૂયાસગ્ં સુપ્રજસો મયા યૂય-મ્ભૂયાસ્તેતિ તેભ્ય એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્રસર્પત્યાત્મનો-ઽનાર્ત્યૈ ॥ 15 ॥

(મખો - વા - અન્તરિક્ષાત્ - પ્રસર્પન્તં - ત્રયસ્ત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 4)
ભક્ષેહિ મા ઽઽવિશ દીર્ઘાયુત્વાય શન્તનુત્વાય રાયસ્પોષાય વર્ચસે સુપ્રજાસ્ત્વાયેહિ વસો પુરો વસો પ્રિયો મે હૃદો-ઽસ્યશ્વિનોસ્ત્વા બાહુભ્યાગ્ં સઘ્યાસ-ન્નૃચક્ષસ-ન્ત્વા દેવ સોમ સુચક્ષા અવ ખ્યેષ-મ્મન્દ્રા-ઽભિભૂતિઃ કેતુર્યજ્ઞાનાં-વાઁગ્જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ મન્દ્રા સ્વર્વાચ્યદિતિરનાહત શીર્ષ્ણી વાગ્જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યત્વેહિ વિશ્વચર્ષણે [ ] 16
શમ્ભૂર્મયોભૂ-સ્સ્વસ્તિ મા હરિવર્ણ પ્રચર ક્રત્વે દક્ષાય રાયસ્પોષાય સુવીરતાયૈ મા મા રાજન્. વિ બીભિષો મા મે હાર્દિ ત્વિષા વધીઃ । વૃષણે શુષ્માયા-ઽઽયુષે વર્ચસે ॥ વસુમ-દ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદઃ પ્રાતસ્સવનસ્ય ગાયત્રછન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશગ્ંસપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ રુદ્રવ-દ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદો માદ્ધ્યન્દિનસ્ય સવનસ્ય ત્રિષ્ટુપ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશગ્ં સપીતસ્ય [ ] 17
પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામ્યાદિત્યવ-દ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદસ્તૃતીયસ્ય સવનસ્ય જગતીછન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશગ્ં સપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ॥ આપ્યાયસ્વ સમેતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સઙ્ગથે ॥ હિન્વ મે ગાત્રા હરિવો ગણા-ન્મે મા વિતીતૃષઃ । શિવો મે સપ્તર્ષીનુપ તિષ્ઠસ્વ મા મે-ઽવાન્નાભિમતિ [મા મે-ઽવાન્નાભિમતિ, ગાઃ ।] 18
ગાઃ ॥ અપામ સોમમમૃતા અભૂમા-ઽદર્શ્મ જ્યોતિરવિદામ દેવાન્ । કિમસ્માન્ કૃણવદરાતિઃ કિમુ ધૂર્તિરમૃત મર્ત્યસ્ય ॥ યન્મ આત્મનો મિન્દા-ઽભૂદગ્નિસ્ત-ત્પુનરા-ઽહાર્જાતવેદા વિચર્ષણિઃ ॥ પુનરગ્નિશ્ચક્ષુરદાત્-પુનરિન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । પુનર્મે અશ્વિના યુવ-ઞ્ચક્ષુરા ધત્તમક્ષ્યોઃ ॥ ઇષ્ટયજુષસ્તે દેવ સોમ સ્તુતસ્તોમસ્ય [ ] 19
શસ્તોક્થસ્ય હરિવત ઇન્દ્રપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ॥ આપૂર્યા-સ્સ્થા-ઽઽમા પૂરયત પ્રજયા ચ ધનેન ચ ॥ એત-ત્તે તત યે ચ ત્વામન્વેત-ત્તે પિતામહ પ્રપિતામહ યે ચ ત્વામન્વત્ર પિતરો યથાભાગ-મ્મન્દદ્ધ્વ-ન્નમો વઃ પિતરો રસાય નમો વઃ પિતર-શ્શુષ્માય નમો વઃ પિતરો જીવાય નમો વઃ પિતર- [નમો વઃ પિતરઃ, સ્વધાયૈ] 20
-સ્સ્વધાયૈ નમો વઃ પિતરો મન્યવે નમો વઃ પિતરો ઘોરાય પિતરો નમો વો ય એતસ્મિન્ ઁલોકેસ્થ યુષ્માગ્સ્તે-ઽનુ યે-ઽસ્મિન્ ઁલોકે મા-ન્તે-ઽનુ ય એતસ્મિન્ ઁલોકે સ્થ યૂય-ન્તેષાં-વઁસિષ્ઠા ભૂયાસ્ત યે-ઽસ્મિન્ ઁલોકે-ઽહ-ન્તેષાં-વઁસિષ્ઠો ભૂયાસ-મ્પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્યો વિશ્વા જાતાનિ પરિતા બભૂવ । 21
ય-ત્કામાસ્તે જુહુમસ્તન્નો અસ્તુ વયગ્ગ્ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥ દેવકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમસિ મનુષ્યકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમસિ પિતૃકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમસ્યફ્સુ ધૌતસ્ય સોમ દેવ તે નૃભિઃ સુતસ્યેષ્ટ યજુષ-સ્સ્તુતસ્તોમસ્ય શસ્તોક્થસ્ય યો ભક્ષોઅશ્વસનિર્યો ગોસનિસ્તસ્ય તે પિતૃભિર્ભક્ષ-ઙ્કૃતસ્યો-પહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ॥ 22 ॥

(વિશ્વચર્ષણે - ત્રિષ્ટુપ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશગ્ં સપીતસ્યા - ઽતિ -સ્તુતસ્તોમસ્ય - જીવાય નમો વઃ પિતરો - બભૂવ - ચતુશ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 5)
મહીના-મ્પયો-ઽસિ વિશ્વેષા-ન્દેવાના-ન્તનૂર્-ઋદ્ધ્યાસમદ્ય પૃષતીના-ઙ્ગ્રહ-મ્પૃષતીના-ઙ્ગ્રહો-ઽસિ વિષ્ણોર્હૃદયમસ્યેકમિષ વિષ્ણુસ્ત્વા-ઽનુ વિચક્રમે ભૂતિર્દદ્ધ્ના ઘૃતેન વર્ધતા-ન્તસ્ય મેષ્ટસ્ય વીતસ્ય દ્રવિણમા ગમ્યાજ્જ્યોતિરસિ વૈશ્વાનર-મ્પૃશ્ઞિયૈ દુગ્ધં-યાઁવતી દ્યાવાપૃથિવી મહિત્વા યાવચ્ચ સપ્ત સિન્ધવો વિતસ્થુઃ । તાવન્તમિન્દ્ર તે [તાવન્તમિન્દ્ર તે, ગ્રહગ્ં] 23
ગ્રહગ્ં સહોર્જા ગૃહ્ણામ્યસ્તૃતમ્ ॥ ય-ત્કૃષ્ણશકુનઃ પૃષદાજ્યમવમૃશેચ્છૂદ્રા અસ્ય પ્રમાયુકા-સ્સ્યુર્યચ્છ્વા ઽવમૃશેચ્ચતુષ્પાદો-ઽસ્ય પશવઃ પ્રમાયુકા-સ્સ્યુર્ય-થ્સ્કન્દે-દ્યજમાનઃ પ્રમાયુક-સ્સ્યા-ત્પશવો વૈ પૃષદાજ્ય-મ્પશવો વા એતસ્ય સ્કન્દન્તિ યસ્ય પૃષદાજ્યગ્ગ્ સ્કન્દતિ ય-ત્પૃષદાજ્ય-મ્પુનર્ગૃહ્ણાતિ પશૂનેવાસ્મૈ પુનર્ગૃહ્ણાતિ પ્રાણો વૈ પૃષદાજ્ય-મ્પ્રાણો વા [પૃષદાજ્ય-મ્પ્રાણો વૈ, એતસ્ય] 24
એતસ્ય સ્કન્દતિ યસ્ય પૃષદાજ્યગ્ગ્ સ્કન્દતિ ય-ત્પૃષદાજ્ય-મ્પુનર્ગૃહ્ણાતિ પ્રાણમેવાસ્મૈ પુનર્ગૃહ્ણાતિ હિરણ્યમવધાય ગૃહ્ણાત્યમૃતં-વૈઁ હિરણ્ય-મ્પ્રાણઃ પૃષદાજ્યમમૃતમેવાસ્ય પ્રાણે દધાતિ શતમાન-મ્ભવતિ શતાયુઃ પુરુષ-શ્શતેન્દ્રિય આયુષ્યેવેન્દ્રિયે પ્રતિતિષ્ઠત્યશ્વમવ ઘ્રાપયતિ પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રાજાપત્યઃ પ્રાણ-સ્સ્વાદેવાસ્મૈ યોનેઃ પ્રાણ-ન્નિર્મિમીતે વિ વા એતસ્ય યજ્ઞશ્છિદ્યતે યસ્ય પૃષદાજ્યગ્ગ્ સ્કન્દતિ વૈષ્ણવ્યર્ચા પુનર્ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞગ્ં સ-ન્તનોતિ ॥ 25 ॥

(તે - પૃષદાજ્ય-મ્પ્રાણો વૈ - યોનેઃ પ્રાણં - દ્વાવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 6)
દેવ સવિતરેત-ત્તે પ્રા-ઽઽહ ત-ત્પ્ર ચ સુવ પ્ર ચ યજ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મા ઽઽયુષ્મત્યા ઋચો મા ગાત તનૂપા-થ્સામ્નઃ સત્યા વ આશિષઃ સન્તુ સત્યા આકૂતય ઋત-ઞ્ચ સત્ય-ઞ્ચ વદત સ્તુત દેવસ્ય સવિતુઃ પ્રસવે સ્તુતસ્ય સ્તુતમસ્યૂર્જ-મ્મહ્યગ્ગ્ સ્તુત-ન્દુહામા મા સ્તુતસ્ય સ્તુત-ઙ્ગમ્યાચ્છસ્ત્રસ્ય શસ્ત્ર- [શસ્ત્રમ્, અસ્યૂર્જ-મ્મહ્યગ્ં] 26
-મસ્યૂર્જ-મ્મહ્યગ્ં શસ્ત્ર-ન્દુહામા મા શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્ર-ઙ્ગમ્યા-દિન્દ્રિયાવન્તો વનામહે ધુક્ષીમહિ પ્રજામિષમ્ ॥ સા મે સત્યા-ઽઽશીર્દેવેષુ ભૂયા-દ્બ્રહ્મવર્ચસ-મ્મા-ઽઽ ગમ્યાત્ ॥ યજ્ઞો બભૂવ સ આ બભૂવ સપ્રજજ્ઞે સ વાવૃધે । સ દેવાનામધિ-પતિર્બભૂવ સો અસ્માગ્ં અધિપતીન્ કરોતુ વયગ્ગ્ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥ યજ્ઞો વા વૈ [ ] 27
યજ્ઞપતિ-ન્દુહે યજ્ઞપતિર્વા યજ્ઞ-ન્દુહે સ ય-સ્સ્તુતશસ્ત્રયોર્દોહમ વિદ્વાન્. યજતે તં-યઁજ્ઞો દુહે સ ઇષ્ટ્વા પાપીયા-ન્ભવતિ ય એનયોર્દોહં-વિઁદ્વાન્. યજતે સ યજ્ઞ-ન્દુહે સ ઇષ્ટ્વા વસીયા-ન્ભવતિ સ્તુતસ્ય સ્તુતમસ્યૂર્જ-મ્મહ્યગ્ગ્ સ્તુત-ન્દુહામા મા સ્તુતસ્ય સ્તુત-ઙ્ગમ્યાચ્છસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રમસ્યૂર્જ-મ્મહ્યગ્ં શસ્ત્ર-ન્દુહા મા મા શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્ર-ઙ્ગમ્યાદિત્યાહૈષ વૈ સ્તુતશસ્ત્રયોર્દોહસ્તં-યઁ એવં-વિઁદ્વાન્. યજતે દુહ એવ યજ્ઞમિષ્ટ્વા વસીયા-ન્ભવતિ ॥ 28 ॥

(શસ્ત્રં - ઁવૈ - શસ્ત્રન્દુહાં - દ્વાવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 7)
શ્યેનાય પત્વને સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમો વિષ્ટમ્ભાય ધર્મણે સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પરિધયે જનપ્રથનાય સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમ ઊર્જે હોત્રાણાગ્ સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પયસે હોત્રાણાગ્ સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમ ઋતમૃતપા-સ્સુવર્વાટ્થ્સ્વાહા વટ્થ્સ્વયમભિગૂર્તાય નમસ્તૃમ્પન્તાગ્ં હોત્રા મધોર્ઘૃતસ્ય યજ્ઞપતિમૃષય એનસા- [એનસા, આહુઃ ।] 29
-ઽઽહુઃ । પ્રજા નિર્ભક્તા અનુતપ્યમાના મધવ્યૌ સ્તોકાવપ તૌ રરાધ ॥ સ-ન્નસ્તાભ્યાગ્ં સૃજતુવિશ્વકર્મા ઘોરા ઋષયો નમો અસ્ત્વેભ્યઃ । ચક્ષુષ એષા-મ્મનસશ્ચ સન્ધૌ બૃહસ્પતયે મહિ ષ-દ્દ્યુમન્નમઃ ॥ નમો વિશ્વકર્મણે સ ઉ પાત્વસ્માનનન્યાન્-થ્સોમપા-ન્મન્યમાનઃ । પ્રાણસ્ય વિદ્વાન્-થ્સમરે ન ધીર એનશ્ચકૃવા-ન્મહિ બદ્ધ એષામ્ ॥ તં-વિઁશ્વકર્મ- [તં-વિઁશ્વકર્મન્ન્, પ્ર મુઞ્ચા સ્વસ્તયે] 30
-ન્પ્ર મુઞ્ચા સ્વસ્તયે યે ભક્ષયન્તો ન વસૂન્યાનૃહુઃ । યાનગ્નયો-ઽન્વતપ્યન્ત ધિષ્ણિયા ઇય-ન્તેષામવયા દુરિષ્ટ્યૈ સ્વિષ્ટિ-ન્નસ્તા-ઙ્કૃણોતુ વિશ્વકર્મા ॥ નમઃ પિતૃભ્યો અભિ યે નો અખ્યન્. યજ્ઞકૃતો યજ્ઞકામા-સ્સુદેવા અકામા વો દક્ષિણા-ન્ન નીનિમ મા નસ્તસ્મા દેનસઃ પાપયિષ્ટ । યાવન્તો વૈ સદસ્યાસ્તે સર્વે દક્ષિણ્યાસ્તેભ્યો યો દક્ષિણા-ન્ન [ ] 31
નયેદૈભ્યો વૃશ્ચ્યેત ય-દ્વૈશ્વકર્મણાનિ જુહોતિ સદસ્યાનેવ ત-ત્પ્રીણાત્યસ્મે દેવાસો વપુષે ચિકિથ્સત યમાશિરા દમ્પતી વામમશ્ઞુતઃ । પુમા-ન્પુત્રો જાયતે વિન્દતે વસ્વથ વિશ્વે અરપા એધતે ગૃહઃ ॥ આશીર્દાયા દમ્પતી વામમશ્ઞુતામરિષ્ટો રાયઃ સચતાગ્ં સમોકસા । ય આ-ઽસિચ-થ્સ-ન્દુગ્ધ-ઙ્કુમ્ભ્યા સહેષ્ટેન યામન્નમતિ-ઞ્જહાતુ સઃ ॥ સર્પિર્ગ્રીવી [ ] 32
પીવર્યસ્ય જાયા પીવાનઃ પુત્રા અકૃશાસો અસ્ય । સહજાનિર્ય-સ્સુમખસ્યમાન ઇન્દ્રાયા-ઽઽશિરગ્ં સહ કુમ્ભ્યા-ઽદાત્ ॥ આશીર્મ ઊર્જમુત સુપ્રજાસ્ત્વમિષ-ન્દધાતુ દ્રવિણગ્ં સવર્ચસમ્ । સ-ઞ્જયન્ ક્ષેત્રાણિ સહસા-ઽહમિન્દ્ર કૃણ્વાનો અન્યાગ્ં અધરાન્થ્સપત્નાન્ ॥ ભૂતમસિ ભૂતે મા ધા મુખમસિ મુખ-મ્ભૂયાસ-ન્દ્યાવાપૃથિવીભ્યા-ન્ત્વા પરિગૃહ્ણામિ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ [વૈશ્વાનરાઃ, પ્રચ્યાવયન્તુ] 33
પ્રચ્યાવયન્તુ દિવિ દેવા-ન્દૃગ્ંહાન્તરિક્ષે વયાગ્ંસિ પૃથિવ્યા-મ્પાર્થિવા-ન્ધ્રુવ-ન્ધ્રુવેણ હવિષા-ઽવ સોમ-ન્નયામસિ । યથા ન-સ્સર્વમિજ્જગદયક્ષ્મગ્ં સુમના અસત્ । યથા ન ઇન્દ્ર ઇદ્વિશઃ કેવલી-સ્સર્વા-સ્સમનસઃ કરત્ । યથા ન-સ્સર્વા ઇદ્દિશો-ઽસ્માક-ઙ્કેવલીરસન્ન્ ॥ 34 ॥

(એનસા - વિશ્વકર્મન્ - યો દક્ષિણા-ન્ન - સર્પિર્ગ્રીવી - વૈશ્વનરા - શ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 8)
યદ્વૈ હોતા-ઽદ્ધ્વર્યુમભ્યાહ્વયતે વજ્રમેનમભિ પ્રવર્તયત્યુક્થશા ઇત્યાહ પ્રાતસ્સવન-મ્પ્રતિગીર્ય ત્રીણ્યેતાન્યક્ષરાણિ ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્ર-મ્પ્રાતસ્સવન-ઙ્ગાયત્રિયૈવ પ્રાતસ્સવને વજ્રમન્તર્ધત્ત ઉક્થં-વાઁચીત્યાહ માદ્ધ્યદિન્નગ્ં સવન-મ્પ્રતિગીર્ય ચત્વાર્યેતાન્ય-ક્ષરાણિ ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુ-પ્ત્રૈષ્ટુભ-મ્માદ્ધ્યદિન્નગ્ં સવન-ન્ત્રિષ્ટુભૈવ માદ્ધ્યન્દિને સવને વજ્રમન્તર્ધત્ત [વજ્રમન્તર્ધત્તે, ઉક્થં-વાઁચીન્દ્રાયેત્યાહ] 35
ઉક્થં-વાઁચીન્દ્રાયેત્યાહ તૃતીયસવન-મ્પ્રતિગીર્ય સપ્તૈતાન્યક્ષરાણિ સપ્તપદા શક્વરી શાક્વરો વજ્રો વજ્રેણૈવ તૃતીયસવને વજ્રમન્તર્ધત્તે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વા અદ્ધ્વર્યુ-સ્સ્યાદ્યો યથાસવન-મ્પ્રતિગરે છન્દાગ્ંસિ સમ્પાદયે-ત્તેજઃ પ્રાત-સ્સવન આત્મ-ન્દધીતેન્દ્રિય-મ્માદ્ધ્યન્દિને સવને પશૂગ્ સ્તૃતીયસવન ઇત્યુક્થશા ઇત્યાહ પ્રાતસ્સવન-મ્પ્રતિગીર્ય ત્રીણ્યેતાન્યક્ષરાણિ [ ] 36
ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્ર-મ્પ્રાતસ્સવન-મ્પ્રાતસ્સવન એવ પ્રતિગરે છન્દાગ્ંસિ સમ્પાદયત્યથો તેજો વૈ ગાયત્રી તેજઃ પ્રાત-સ્સવન-ન્તેજ એવ પ્રાતસ્સવન આત્મ-ન્ધત્ત ઉક્થં-વાઁચીત્યાહ માદ્ધ્યન્દિનગ્ં સવન-મ્પ્રતિગીર્ય ચત્વાર્યેતાન્યક્ષરાણિ ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુ-પ્ત્રૈષ્ટુભ-મ્માદ્ધ્યન્દિનગ્ં સવન-મ્માદ્ધ્યદિન્ન એવ સવને પ્રતિગરે છન્દાગ્ંસિ સમ્પાદયત્યથો ઇન્દ્રિયં-વૈઁ ત્રિષ્ટુગિન્દ્રિય-મ્માદ્ધ્યદિન્નગ્ં સવન- [સવનમ્, ઇન્દ્રિયમેવ] 37
-મિન્દ્રિયમેવ માદ્ધ્યન્દિને સવન આત્મ-ન્ધત્ત ઉક્થં-વાઁચીન્દ્રાયેત્યાહ તૃતીયસવન-મ્પ્રતિગીર્ય સપ્તૈતાન્યક્ષરાણિ સપ્તપદા શક્વરી શાક્વરાઃ પશવો જાગત-ન્તૃતીયસવન-ન્તૃતીયસવન એવ પ્રતિગરે છન્દાગ્ંસિ સમ્પાદયત્યથો પશવો વૈ જગતી પશવસ્તૃતીયસવન-મ્પશૂનેવ તૃતીયસવન આત્મ-ન્ધત્તે યદ્વૈ હોતા-ઽદ્ધ્વર્યુમભ્યાહ્વયત આવ્યમસ્મિ-ન્દધાતિ તદ્યન્ના- [તદ્યન્ન, અપહનીત પુરા-ઽસ્ય] 38
-ઽપહનીત પુરા-ઽસ્ય સંવઁથ્સરા-દ્ગૃહ આ વેવીરઞ્છોગ્ંસા મોદ ઇવેતિ પ્રત્યાહ્વયતે તેનૈવ તદપ હતે યથા વા આયતા-મ્પ્રતીક્ષત એવમદ્ધ્વર્યુઃ પ્રતિગર-મ્પ્રતીક્ષતે યદભિ પ્રતિગૃણીયાદ્યથા ઽઽયતયા સમૃચ્છતે તાદૃગેવ તદ્યદર્ધર્ચાલ્લુપ્યેત યથા ધાવદ્ભ્યો હીયતે તાદૃગેવ ત-ત્પ્રબાહુગ્વા ઋત્વિજામુદ્ગીથા ઉદ્ગીથ એવો-દ્ગાતૃણા- [એવો-દ્ગાતૃણામ્, ઋચઃ પ્રણવ] 39
-મૃચઃ પ્રણવ ઉક્થશગ્ંસિના-મ્પ્રતિગરો-ઽદ્ધ્વર્યૂણાં-યઁ એવં-વિઁદ્વા-ન્પ્રતિગૃણાત્યન્નાદ એવ ભવત્યા-ઽસ્ય પ્રજાયાં-વાઁજી જાયત ઇયં-વૈઁ હોતા-ઽસાવદ્ધ્વર્યુર્યદાસીન-શ્શગ્ં સત્યસ્યા એવ તદ્ધોતા નૈત્યાસ્ત ઇવ હીયમથો ઇમામેવ તેન યજમાનો દુહે ય-ત્તિષ્ઠ-ન્પ્રતિગૃણાત્યમુષ્યા એવ તદદ્ધ્વર્યુર્નૈતિ [તદદ્ધ્વર્યુર્નૈતિ, તિષ્ઠતીવ હ્યસાવથો] 40
તિષ્ઠતીવ હ્યસાવથો અમૂમેવ તેન યજમાનો દુહે યદાસીન-શ્શગ્ંસતિ તસ્માદિતઃ પ્રદાન-ન્દેવા ઉપ જીવન્તિ ય-ત્તિષ્ઠ-ન્પ્રતિગૃણાતિ તસ્માદમુતઃ પ્રદાન-મ્મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ ય-ત્પ્રાંઆસીન-શ્શગ્ંસતિ પ્રત્ય-ન્તિષ્ઠ-ન્પ્રતિગૃણાતિ તસ્મા-ત્પ્રાચીનગ્ં રેતો ધીયતે પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે યદ્વૈ હોતા-ઽદ્ધ્વર્યુમભ્યાહ્વયતે વજ્રમેનમભિ પ્રવર્તયતિ પરાંઆ વર્તતે વજ્રમેવ તન્નિ કરોતિ ॥ 41 ॥

(સવને વજ્રમન્તર્ધત્તે - ત્રીણ્યેતાન્યક્ષરાણી - ન્દ્રિય-મ્માધ્યન્દિનગ્ં સવનં - નો - દ્ગાતૃણા - મધ્વર્યુર્નૈતિ - વર્તયત્ય - ષ્ટૌ ચ) (અ. 9)
ઉપયામગૃહીતો-ઽસિ વાક્ષસદસિ વાક્પાભ્યા-ન્ત્વા ક્રતુપાભ્યામસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યા-ઽદ્ધ્ય-ક્ષાભ્યા-ઙ્ગૃહ્ણા-મ્યુપયામગૃહીતો-ઽસ્યૃતસદસિ ચક્ષુષ્પાભ્યા-ન્ત્વા ક્રતુપાભ્યામસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યા-ઽદ્ધ્યક્ષાભ્યા-ઙ્ગૃહ્ણામ્યુપયામગૃહીતો-ઽસિ શ્રુતસદસિ શ્રોત્રપાભ્યા-ન્ત્વા ક્રતુપાભ્યામસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યા-ઽદ્ધ્યક્ષાભ્યા-ઙ્ગૃહ્ણામિ દેવેભ્યસ્ત્વા વિશ્વદેવેભ્યસ્ત્વા વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યો વિષ્ણવુરુક્રમૈષ તે સોમસ્તગ્ં રક્ષસ્વ [સોમસ્તગ્ં રક્ષસ્વ, ત-ન્તે] 42
ત-ન્તે દુશ્ચક્ષા મા-ઽવ ખ્યન્મયિ વસુઃ પુરોવસુર્વાક્પા વાચ-મ્મે પાહિ મયિ વસુર્વિદદ્વસુશ્ચક્ષુષ્પાશ્ચક્ષુ-ર્મે પાહિ મયિ વસુઃ સંયઁદ્વસુ-શ્શ્રોત્રપા-શ્શ્રોત્ર-મ્મે પાહિ ભૂરસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીના-મ્પ્રાણપાઃ પ્રાણ-મ્મે પાહિ ધૂરસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામપાનપા અપાન-મ્મે પાહિ યો ન ઇન્દ્રવાયૂ મિત્રાવરુણા-વશ્વિનાવભિદાસતિ ભ્રાતૃવ્ય ઉત્પિપીતે શુભસ્પતી ઇદમહ-ન્તમધર-મ્પાદયામિ યથેન્દ્રા-ઽહમુત્તમશ્ચેતયાનિ ॥ 43 ॥

(રક્ષસ્વ - ભ્ર્રાતૃવ્ય - સ્ત્રયોદશ ચ) (અ. 10)
પ્ર સો અગ્ને તવોતિભિઃ સુવીરાભિસ્તરતિ વાજકર્મભિઃ । યસ્ય ત્વગ્ં સખ્યમાવિથ ॥ પ્ર હોત્રે પૂર્વ્યં-વઁચો-ઽગ્નયે ભરતા બૃહત્ । વિપા-ઞ્જ્યોતીગ્ંષિ બિભ્રતે ન વેધસે ॥ અગ્ને ત્રી તે વાજિના ત્રી ષધસ્થા તિસ્રસ્તે જિહ્વા ઋતજાત પૂર્વીઃ । તિસ્ર ઉ તે તનુવો દેવવાતાસ્તાભિર્નઃ પાહિ ગિરો અપ્રયુચ્છન્ન્ ॥ સં-વાઁ-ઙ્કર્મણા સમિષા [સમિષા, હિનોમીન્દ્રા-વિષ્ણૂ] 44
હિનોમીન્દ્રા-વિષ્ણૂ અપસસ્પારે અસ્ય । જુષેથાં-યઁજ્ઞ-ન્દ્રવિણ-ઞ્ચ ધત્તમરિષ્ટૈર્નઃ પથિભિઃ પારયન્તા ॥ ઉભા જિગ્યથુર્ન પરા જયેથે ન પરા જિગ્યે કતરશ્ચનૈનોઃ । ઇન્દ્રશ્ચ વિષ્ણો યદપસ્પૃધેથા-ન્ત્રેધા સહસ્રં-વિઁ તદૈરયેથામ્ ॥ ત્રીણ્યાયૂગ્ંષિ તવ જાતવેદસ્તિસ્ર આજાનીરુષસસ્તે અગ્ને । તાભિર્દેવાનામવો યક્ષિ વિદ્વાનથા [વિદ્વાનથ, ભવ યજમાનાય શંયોઁઃ ।] 45
-ભવ યજમાનાય શંયોઁઃ ॥ અગ્નિસ્ત્રીણિ ત્રિધાતૂન્યા ક્ષેતિ વિદથા કવિઃ । સ ત્રીગ્ંરેકાદશાગ્ં ઇહ ॥ યક્ષચ્ચ પિપ્રયચ્ચ નો વિપ્રો દૂતઃ પરિષ્કૃતઃ । નભન્તામન્યકે સમે ॥ ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ દૃગ્ંહિતા-શ્શમ્બરસ્ય નવ પુરો નવતિ-ઞ્ચ- શ્ઞથિષ્ટમ્ । શતં-વઁર્ચિનઃ સહસ્ર-ઞ્ચ સાકગ્ં હથો અપ્રત્યસુરસ્ય વીરાન્ ॥ ઉત માતા મહિષ મન્વવેનદમી ત્વા જહતિ પુત્ર દેવાઃ । અથાબ્રવી-દ્વૃત્રમિન્દ્રો હનિષ્યન્-થ્સખે વિષ્ણો વિતરં-વિઁક્રમસ્વ ॥ 46 ॥