કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-ન્તૃતીયકાણ્ડે તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ - વૈકૃતવિધીનામભિધાનં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અગ્ને તેજસ્વિ-ન્તેજસ્વી ત્વ-ન્દેવેષુ ભૂયાસ્તેજસ્વન્ત-મ્મામાયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્ત-મ્મનુષ્યેષુ કુરુ દીક્ષાયૈ ચ ત્વા તપસશ્ચ તેજસે જુહોમિ તેજોવિદસિ તેજો મા મા હાસીન્મા-ઽહ-ન્તેજો હાસિષ-મ્મા મા-ન્તેજો હાસીદિન્દ્રૌજસ્વિન્નોજસ્વી ત્વ-ન્દેવેષુ ભૂયા ઓજસ્વન્ત-મ્મામાયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્ત-મ્મનુષ્યેષુ કુરુ બ્રહ્મણશ્ચ ત્વા ક્ષત્રસ્ય ચૌ- [ક્ષત્રસ્ય ચ, ઓજસે જુહોમ્યોજોવિ-] 1
-જસે જુહોમ્યોજોવિ-દસ્યોજો મા મા હાસીન્મા-ઽહમોજો હાસિષ-મ્મા મામોજો હાસી-થ્સૂર્ય ભ્રાજસ્વિ-ન્ભ્રાજસ્વી ત્વ-ન્દેવેષુ ભૂયા ભ્રાજસ્વન્ત-મ્મામાયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્ત-મ્મનુષ્યેષુ કુરુ વાયોશ્ચ ત્વા-ઽપાઞ્ચ ભ્રાજસે જુહોમિસુવર્વિદસિ સુવર્મા મા હાસીન્મા-ઽહગ્ં સુવર્હાસિષ-મ્મા માગ્ં સુવર્હાસી-ન્મયિ મેધા-મ્મયિ પ્રજા-મ્મય્યગ્નિસ્તેજો દધાતુ મયિ મેધા-મ્મયિ પ્રજા-મ્મયીન્દ્ર ઇન્દ્રિય-ન્દધાતુ મયિ મેધા-મ્મયિ પ્રજા-મ્મયિ સૂર્યો ભ્રાજો દધાતુ ॥ 2 ॥
અગ્ને તેજસ્વિ-ન્તેજસ્વી ત્વ-ન્દેવેષુ ભૂયાસ્તેજસ્વન્ત-મ્મામાયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્ત-મ્મનુષ્યેષુ કુરુ દીક્ષાયૈ ચ ત્વા તપસશ્ચ તેજસે જુહોમિ તેજોવિદસિ તેજો મા મા હાસીન્મા-ઽહ-ન્તેજો હાસિષ-મ્મા મા-ન્તેજો હાસીદિન્દ્રૌજસ્વિન્નોજસ્વી ત્વ-ન્દેવેષુ ભૂયા ઓજસ્વન્ત-મ્મામાયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્ત-મ્મનુષ્યેષુ કુરુ બ્રહ્મણશ્ચ ત્વા ક્ષત્રસ્ય ચૌ- [ક્ષત્રસ્ય ચ, ઓજસે જુહોમ્યોજોવિ-] 1
-જસે જુહોમ્યોજોવિ-દસ્યોજો મા મા હાસીન્મા-ઽહમોજો હાસિષ-મ્મા મામોજો હાસી-થ્સૂર્ય ભ્રાજસ્વિ-ન્ભ્રાજસ્વી ત્વ-ન્દેવેષુ ભૂયા ભ્રાજસ્વન્ત-મ્મામાયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્ત-મ્મનુષ્યેષુ કુરુ વાયોશ્ચ ત્વા-ઽપાઞ્ચ ભ્રાજસે જુહોમિસુવર્વિદસિ સુવર્મા મા હાસીન્મા-ઽહગ્ં સુવર્હાસિષ-મ્મા માગ્ં સુવર્હાસી-ન્મયિ મેધા-મ્મયિ પ્રજા-મ્મય્યગ્નિસ્તેજો દધાતુ મયિ મેધા-મ્મયિ પ્રજા-મ્મયીન્દ્ર ઇન્દ્રિય-ન્દધાતુ મયિ મેધા-મ્મયિ પ્રજા-મ્મયિ સૂર્યો ભ્રાજો દધાતુ ॥ 2 ॥
(ક્ષત્રસ્ય ચ - મયિ - ત્રયોવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 1)
વાયુર્હિકંર્તા-ઽગ્નિઃ પ્રસ્તોતા પ્રજાપતિ-સ્સામ બૃહસ્પતિરુદ્ગાતા વિશ્વે દેવા ઉપગાતારો મરુતઃ પ્રતિહર્તાર ઇન્દ્રો નિધનન્તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણ-મ્મયિ દધત્વેતદ્વૈ સર્વમદ્ધ્વર્યુ-રુપાકુર્વન્નુદ્ગાતૃભ્ય ઉપાકરોતિ તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણ-મ્મયિ દધત્વિત્યાહૈતદેવ સવર્માત્મ-ન્ધત્ત ઇડા દેવહૂ ર્મનુ-ર્યજ્ઞની-ર્બૃહસ્પતિરુક્થામદાનિ શગ્ંસિષ-દ્વિશ્વે દેવા- [દેવાઃ, સૂક્તવાચઃ પૃથિવિ] 3
-સ્સૂક્તવાચઃ પૃથિવિ માતર્મા માહિગ્ંસી ર્મધુ મનિષ્યે મધુ જનિષ્યે મધુવક્ષ્યામિ મધુવદિષ્યામિ મધુમતી-ન્દેવેભ્યો વાચમુદ્યાસગ્ં શુશ્રૂષેણ્યા-મ્મનુષ્યેભ્યસ્ત-મ્મા દેવા અવન્તુ શોભાયૈ પિતરો-ઽનુ મદન્તુ ॥ 4 ॥
વાયુર્હિકંર્તા-ઽગ્નિઃ પ્રસ્તોતા પ્રજાપતિ-સ્સામ બૃહસ્પતિરુદ્ગાતા વિશ્વે દેવા ઉપગાતારો મરુતઃ પ્રતિહર્તાર ઇન્દ્રો નિધનન્તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણ-મ્મયિ દધત્વેતદ્વૈ સર્વમદ્ધ્વર્યુ-રુપાકુર્વન્નુદ્ગાતૃભ્ય ઉપાકરોતિ તે દેવાઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રાણ-મ્મયિ દધત્વિત્યાહૈતદેવ સવર્માત્મ-ન્ધત્ત ઇડા દેવહૂ ર્મનુ-ર્યજ્ઞની-ર્બૃહસ્પતિરુક્થામદાનિ શગ્ંસિષ-દ્વિશ્વે દેવા- [દેવાઃ, સૂક્તવાચઃ પૃથિવિ] 3
-સ્સૂક્તવાચઃ પૃથિવિ માતર્મા માહિગ્ંસી ર્મધુ મનિષ્યે મધુ જનિષ્યે મધુવક્ષ્યામિ મધુવદિષ્યામિ મધુમતી-ન્દેવેભ્યો વાચમુદ્યાસગ્ં શુશ્રૂષેણ્યા-મ્મનુષ્યેભ્યસ્ત-મ્મા દેવા અવન્તુ શોભાયૈ પિતરો-ઽનુ મદન્તુ ॥ 4 ॥
(શગ્ંસિષ-દ્વિશ્વે દેવા - અષ્ટાવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 2)
વસવસ્ત્વા પ્રવહન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા-ઽગ્નેઃ પ્રિય-મ્પાથ ઉપેહિ રુદ્રાસ્ત્વા પ્રવૃહન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિય-મ્પાથ ઉપેહ્યાદિત્યાસ્ત્વા પ્રવૃહન્તુ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષા-ન્દેવાના-મ્પ્રિય-મ્પાથ ઉપેહિ માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમા ધૂનોમિ ભન્દનાસુ કોતનાસુ નૂતનાસુ રેશીષુ મેષીષુ વાશીષુ વિશ્વભૃથ્સુ માદ્ધ્વીષુ કકુહાસુ શક્વરીષુ [ ] 5
શુક્રાસુ તે શુક્ર શુક્રમા ધૂનોમિ શુક્ર-ન્તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામ્યહ્નો રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ॥ આ-ઽસ્મિન્નુગ્રા અચુચ્યવુર્દિવો ધારા અસશ્ચત ॥ કકુહગ્ં રૂપં-વૃઁષભસ્ય રોચતે બૃહ-થ્સોમ-સ્સોમસ્ય પુરોગા-શ્શુક્ર-શ્શુક્રસ્ય પુરોગાઃ ॥ ય-ત્તે સોમાદાભ્ય-ન્નામ જાગૃવિ તસ્મૈ તે સોમ સોમાય સ્વાહોશિ-ક્ત્વ-ન્દેવ સોમ ગાયત્રેણ છન્દસા-ઽગ્નેઃ [છન્દસા-ઽગ્નેઃ, પ્રિય-મ્પાથો] 6
પ્રિય-મ્પાથો અપીહિ વશી ત્વ-ન્દેવ સોમ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિય-મ્પાથો અપીહ્યસ્મથ્સખા ત્વ-ન્દેવ સોમ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષા-ન્દેવાના-મ્પ્રિય-મ્પાથો અપીહ્યા નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત આ-ઽન્તરિક્ષાદ્દિવસ્પરિ । આયુઃ પૃથિવ્યા અદ્ધ્યમૃતમસિ પ્રાણાય ત્વા ॥ ઇન્દ્રાગ્ની મે વર્ચઃ કૃણુતાં-વઁર્ચ-સ્સોમો બૃહસ્પતિઃ । વર્ચો મે વિશ્વેદેવા વર્ચો મે ધત્તમશ્વિના ॥ દધન્વે વા યદીમનુ વોચદ્બ્રહ્માણિ વેરુ તત્ । પરિ વિશ્વાનિ કાવ્યા નેમિશ્ચક્રમિવા ભવત્ ॥ 7 ॥
વસવસ્ત્વા પ્રવહન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા-ઽગ્નેઃ પ્રિય-મ્પાથ ઉપેહિ રુદ્રાસ્ત્વા પ્રવૃહન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિય-મ્પાથ ઉપેહ્યાદિત્યાસ્ત્વા પ્રવૃહન્તુ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષા-ન્દેવાના-મ્પ્રિય-મ્પાથ ઉપેહિ માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમા ધૂનોમિ ભન્દનાસુ કોતનાસુ નૂતનાસુ રેશીષુ મેષીષુ વાશીષુ વિશ્વભૃથ્સુ માદ્ધ્વીષુ કકુહાસુ શક્વરીષુ [ ] 5
શુક્રાસુ તે શુક્ર શુક્રમા ધૂનોમિ શુક્ર-ન્તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામ્યહ્નો રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ॥ આ-ઽસ્મિન્નુગ્રા અચુચ્યવુર્દિવો ધારા અસશ્ચત ॥ કકુહગ્ં રૂપં-વૃઁષભસ્ય રોચતે બૃહ-થ્સોમ-સ્સોમસ્ય પુરોગા-શ્શુક્ર-શ્શુક્રસ્ય પુરોગાઃ ॥ ય-ત્તે સોમાદાભ્ય-ન્નામ જાગૃવિ તસ્મૈ તે સોમ સોમાય સ્વાહોશિ-ક્ત્વ-ન્દેવ સોમ ગાયત્રેણ છન્દસા-ઽગ્નેઃ [છન્દસા-ઽગ્નેઃ, પ્રિય-મ્પાથો] 6
પ્રિય-મ્પાથો અપીહિ વશી ત્વ-ન્દેવ સોમ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રસ્ય પ્રિય-મ્પાથો અપીહ્યસ્મથ્સખા ત્વ-ન્દેવ સોમ જાગતેન છન્દસા વિશ્વેષા-ન્દેવાના-મ્પ્રિય-મ્પાથો અપીહ્યા નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત આ-ઽન્તરિક્ષાદ્દિવસ્પરિ । આયુઃ પૃથિવ્યા અદ્ધ્યમૃતમસિ પ્રાણાય ત્વા ॥ ઇન્દ્રાગ્ની મે વર્ચઃ કૃણુતાં-વઁર્ચ-સ્સોમો બૃહસ્પતિઃ । વર્ચો મે વિશ્વેદેવા વર્ચો મે ધત્તમશ્વિના ॥ દધન્વે વા યદીમનુ વોચદ્બ્રહ્માણિ વેરુ તત્ । પરિ વિશ્વાનિ કાવ્યા નેમિશ્ચક્રમિવા ભવત્ ॥ 7 ॥
(શક્વરીષ્વ - ગ્ને - ર્બૃહસ્પતિઃ - પઞ્ચવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 3)
એતદ્વા અપા-ન્નામધેય-ઙ્ગુહ્યં-યઁદાધાવા માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમા ધૂનોમીત્યાહાપામેવ નામધેયેન ગુહ્યેન દિવો વૃષ્ટિમવ રુન્ધે શુક્ર-ન્તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામીત્યાહૈતદ્વા અહ્નો રૂપં-યઁદ્રાત્રિ-સ્સૂર્યસ્ય રશ્મયો વૃષ્ટ્યા ઈશતે-ઽહ્ન એવ રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્દિવો વૃષ્ટિ-ઞ્ચ્યાવયત્યા-ઽસ્મિન્નુગ્રા [-ઽસ્મિન્નુગ્રાઃ, અચુચ્યવુરિત્યાહ] 8
અચુચ્યવુરિત્યાહ યથાયજુરેવૈત-ત્કકુહગ્ં રૂપં-વૃઁષભસ્ય રોચતે બૃહદિત્યાહૈતદ્વા અસ્ય કકુહગ્ં રૂપં-યઁ-દ્વૃષ્ટી રૂપેણૈવ વૃષ્ટિમવ રુન્ધે યત્તે સોમાદાભ્ય-ન્નામ જાગૃવીત્યાહૈષ હ વૈ હવિષા હવિર્યજતિ યો-ઽદાભ્ય-ઙ્ગૃહીત્વા સોમાય જુહોતિપરા વા એતસ્યા-ઽઽયુઃ પ્રાણ એતિ [પ્રાણ એતિ, યો-ઽગ્ંશુ-] 9
યો-ઽગ્ંશુ-ઙ્ગૃહ્ણાત્યા નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત ઇત્યાહા-ઽઽયુરેવ પ્રાણમાત્મ-ન્ધત્તે ઽમૃતમસિ પ્રાણાય ત્વેતિ હિરણ્યમભિ વ્યનિત્યમૃતં-વૈઁ હિરણ્યમાયુઃ પ્રાણો-ઽમૃતેનૈવા-ઽઽયુરાત્મ-ન્ધત્તે શતમાન-મ્ભવતિ શતાયુઃ પુરુષ-શ્શતેન્દ્રિય આયુષ્યેવેન્દ્રિયે પ્રતિતિષ્ઠત્યપ ઉપ સ્પૃશતિ ભેષજં-વાઁ આપો ભેષજમેવ કુરુતે ॥ 10 ॥
એતદ્વા અપા-ન્નામધેય-ઙ્ગુહ્યં-યઁદાધાવા માન્દાસુ તે શુક્ર શુક્રમા ધૂનોમીત્યાહાપામેવ નામધેયેન ગુહ્યેન દિવો વૃષ્ટિમવ રુન્ધે શુક્ર-ન્તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામીત્યાહૈતદ્વા અહ્નો રૂપં-યઁદ્રાત્રિ-સ્સૂર્યસ્ય રશ્મયો વૃષ્ટ્યા ઈશતે-ઽહ્ન એવ રૂપેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્દિવો વૃષ્ટિ-ઞ્ચ્યાવયત્યા-ઽસ્મિન્નુગ્રા [-ઽસ્મિન્નુગ્રાઃ, અચુચ્યવુરિત્યાહ] 8
અચુચ્યવુરિત્યાહ યથાયજુરેવૈત-ત્કકુહગ્ં રૂપં-વૃઁષભસ્ય રોચતે બૃહદિત્યાહૈતદ્વા અસ્ય કકુહગ્ં રૂપં-યઁ-દ્વૃષ્ટી રૂપેણૈવ વૃષ્ટિમવ રુન્ધે યત્તે સોમાદાભ્ય-ન્નામ જાગૃવીત્યાહૈષ હ વૈ હવિષા હવિર્યજતિ યો-ઽદાભ્ય-ઙ્ગૃહીત્વા સોમાય જુહોતિપરા વા એતસ્યા-ઽઽયુઃ પ્રાણ એતિ [પ્રાણ એતિ, યો-ઽગ્ંશુ-] 9
યો-ઽગ્ંશુ-ઙ્ગૃહ્ણાત્યા નઃ પ્રાણ એતુ પરાવત ઇત્યાહા-ઽઽયુરેવ પ્રાણમાત્મ-ન્ધત્તે ઽમૃતમસિ પ્રાણાય ત્વેતિ હિરણ્યમભિ વ્યનિત્યમૃતં-વૈઁ હિરણ્યમાયુઃ પ્રાણો-ઽમૃતેનૈવા-ઽઽયુરાત્મ-ન્ધત્તે શતમાન-મ્ભવતિ શતાયુઃ પુરુષ-શ્શતેન્દ્રિય આયુષ્યેવેન્દ્રિયે પ્રતિતિષ્ઠત્યપ ઉપ સ્પૃશતિ ભેષજં-વાઁ આપો ભેષજમેવ કુરુતે ॥ 10 ॥
(ઉગ્રા - એત્યા - પ - સ્ત્રીણિ ચ) (અ. 4)
વાયુરસિ પ્રાણો નામ સવિતુરાધિપત્યે-ઽપાન-મ્મે દાશ્ચક્ષુરસિ શ્રોત્ર-ન્નામ ધાતુરાધિપત્ય આયુર્મે દા રૂપમસિ વર્ણો નામ બૃહસ્પતેરાધિપત્યે પ્રજા-મ્મે દા ઋતમસિ સત્ય-ન્નામેન્દ્રસ્યા-ઽઽધિપત્યે ક્ષત્ર-મ્મે દા ભૂતમસિ ભવ્ય-ન્નામ પિતૃણામાધિપત્યે-ઽપા-મોષધીના-ઙ્ગર્ભ-ન્ધા ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમન ઋતસ્ય [ ] 11
ત્વા વિભૂમન ઋતસ્ય ત્વા વિધર્મણ ઋતસ્ય ત્વા સત્યાયર્તસ્ય ત્વા જ્યોતિષે પ્રજાપતિ ર્વિરાજમપશ્ય-ત્તયા ભૂત-ઞ્ચ ભવ્ય-ઞ્ચા સૃજત તામૃષિભ્યસ્તિરો-ઽદધા-ત્તા-ઞ્જમદગ્નિસ્તપસા-ઽ પશ્ય-ત્તયા વૈ સ પૃશ્ઞીન્ કામાનસૃજત ત-ત્પૃશ્ઞીના-મ્પૃશ્ઞિત્વં-યઁ-ત્પૃશ્ઞયો ગૃહ્યન્તે પૃશ્ઞીનેવ તૈઃ કામાન્. યજમાનો-ઽવ રુન્ધે વાયુરસિ પ્રાણો [વાયુરસિ પ્રાણઃ, નામેત્યાહ] 12
નામેત્યાહ પ્રાણાપાનાવેવાવ રુન્ધે ચક્ષુરસિ શ્રોત્ર-ન્નામેત્યાહા-ઽઽયુરેવાવ રુન્ધે રૂપમસિ વર્ણો નામેત્યાહ પ્રજામેવાવ રુન્ધઋતમસિ સત્ય-ન્નામેત્યાહ ક્ષત્રમેવાવ રુન્ધે ભૂતમસિ ભવ્ય-ન્નામેત્યાહ પશવો વા અપામોષધીના-ઙ્ગર્ભઃ પશૂનેવા- [પશૂનેવ, અવ રુન્ધ] 13
-વ રુન્ધ એતાવદ્વૈ પુરુષ-મ્પરિતસ્તદેવાવ રુન્ધ ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમન ઇત્યાહેયં-વાઁ ઋતસ્ય વ્યોમેમામેવાભિ જયત્યૃતસ્ય ત્વા વિભૂમન ઇત્યાહા-ઽન્તરિક્ષં-વાઁ ઋતસ્ય વિભૂમાન્તરિક્ષમેવાભિ જયત્યૃતસ્ય ત્વા વિધર્મણ ઇત્યાહ દ્યૌર્વા ઋતસ્ય વિધર્મ દિવમેવાભિ જયત્યૃતસ્ય [જયત્યૃતસ્ય, ત્વા સત્યાયેત્યાહ] 14
ત્વા સત્યાયેત્યાહ દિશો વા ઋતસ્ય સત્ય-ન્દિશ એવાભિ જયત્યૃતસ્ય ત્વા જ્યોતિષ ઇત્યાહ સુવર્ગો વૈ લોક ઋતસ્ય જ્યોતિઃ સુવર્ગમેવ લોકમભિ જયત્યેતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્તાનેવાભિ જયતિ દશ સમ્પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડન્નં-વિઁરા-ડ્વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 15 ॥
વાયુરસિ પ્રાણો નામ સવિતુરાધિપત્યે-ઽપાન-મ્મે દાશ્ચક્ષુરસિ શ્રોત્ર-ન્નામ ધાતુરાધિપત્ય આયુર્મે દા રૂપમસિ વર્ણો નામ બૃહસ્પતેરાધિપત્યે પ્રજા-મ્મે દા ઋતમસિ સત્ય-ન્નામેન્દ્રસ્યા-ઽઽધિપત્યે ક્ષત્ર-મ્મે દા ભૂતમસિ ભવ્ય-ન્નામ પિતૃણામાધિપત્યે-ઽપા-મોષધીના-ઙ્ગર્ભ-ન્ધા ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમન ઋતસ્ય [ ] 11
ત્વા વિભૂમન ઋતસ્ય ત્વા વિધર્મણ ઋતસ્ય ત્વા સત્યાયર્તસ્ય ત્વા જ્યોતિષે પ્રજાપતિ ર્વિરાજમપશ્ય-ત્તયા ભૂત-ઞ્ચ ભવ્ય-ઞ્ચા સૃજત તામૃષિભ્યસ્તિરો-ઽદધા-ત્તા-ઞ્જમદગ્નિસ્તપસા-ઽ પશ્ય-ત્તયા વૈ સ પૃશ્ઞીન્ કામાનસૃજત ત-ત્પૃશ્ઞીના-મ્પૃશ્ઞિત્વં-યઁ-ત્પૃશ્ઞયો ગૃહ્યન્તે પૃશ્ઞીનેવ તૈઃ કામાન્. યજમાનો-ઽવ રુન્ધે વાયુરસિ પ્રાણો [વાયુરસિ પ્રાણઃ, નામેત્યાહ] 12
નામેત્યાહ પ્રાણાપાનાવેવાવ રુન્ધે ચક્ષુરસિ શ્રોત્ર-ન્નામેત્યાહા-ઽઽયુરેવાવ રુન્ધે રૂપમસિ વર્ણો નામેત્યાહ પ્રજામેવાવ રુન્ધઋતમસિ સત્ય-ન્નામેત્યાહ ક્ષત્રમેવાવ રુન્ધે ભૂતમસિ ભવ્ય-ન્નામેત્યાહ પશવો વા અપામોષધીના-ઙ્ગર્ભઃ પશૂનેવા- [પશૂનેવ, અવ રુન્ધ] 13
-વ રુન્ધ એતાવદ્વૈ પુરુષ-મ્પરિતસ્તદેવાવ રુન્ધ ઋતસ્ય ત્વા વ્યોમન ઇત્યાહેયં-વાઁ ઋતસ્ય વ્યોમેમામેવાભિ જયત્યૃતસ્ય ત્વા વિભૂમન ઇત્યાહા-ઽન્તરિક્ષં-વાઁ ઋતસ્ય વિભૂમાન્તરિક્ષમેવાભિ જયત્યૃતસ્ય ત્વા વિધર્મણ ઇત્યાહ દ્યૌર્વા ઋતસ્ય વિધર્મ દિવમેવાભિ જયત્યૃતસ્ય [જયત્યૃતસ્ય, ત્વા સત્યાયેત્યાહ] 14
ત્વા સત્યાયેત્યાહ દિશો વા ઋતસ્ય સત્ય-ન્દિશ એવાભિ જયત્યૃતસ્ય ત્વા જ્યોતિષ ઇત્યાહ સુવર્ગો વૈ લોક ઋતસ્ય જ્યોતિઃ સુવર્ગમેવ લોકમભિ જયત્યેતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્તાનેવાભિ જયતિ દશ સમ્પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડન્નં-વિઁરા-ડ્વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 15 ॥
(વ્યોમન ઋતસ્ય - પ્રાણઃ - પશુનેવ - વિધર્મ દિવમેવાભિ જયત્યૃતસ્ય -ષટ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 5)
દેવા વૈ ય-દ્યજ્ઞેન નાવારુન્ધત ત-ત્પરૈરવારુન્ધત ત-ત્પરાણા-મ્પરત્વં-યઁ-ત્પરે ગૃહ્યન્તે યદેવ યજ્ઞેનનાવરુન્ધે તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ય-મ્પ્રથમ-ઙ્ગૃહ્ણાતીમમેવ તેન લોકમભિ જયતિય-ન્દ્વિતીયમન્તરિક્ષ-ન્તેન ય-ન્તૃતીયમમુમેવ તેન લોકમભિ જયતિ યદેતે ગૃહ્યન્ત એષાં ઁલોકાના-મભિજિત્યા [-મભિજિત્યા, ઉત્તરેષ્વહ-] 16
ઉત્તરેષ્વહઃ સ્વમુતો-ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે ઽભિજિત્યૈવેમાં-લોઁકા-ન્પુનરિમં-લોઁક-મ્પ્રત્યવરોહન્તિ ય-ત્પૂર્વેષ્વહઃ સ્વિતઃ પરાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદિતઃ પરાઞ્ચ ઇમે લોકા યદુત્તરેષ્વહઃ સ્વમુતો-ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદમુતો ઽર્વાઞ્ચ ઇમે લોકાસ્તસ્માદયાતયામ્નો લોકા-ન્મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્મા-થ્સત્યાદદ્ભ્ય ઓષધય-સ્સ-મ્ભવન્ત્યોષધયો [ઓષધય-સ્સ-મ્ભવન્ત્યોષધયઃ, મનુષ્યાણામન્ન-] 17
મનુષ્યાણામન્ન-મ્પ્રજાપતિ-મ્પ્રજા અનુ પ્રજાયન્ત ઇતિ પરાનન્વિતિ બ્રૂયા-દ્ય-દ્ગૃહ્ણાત્યદ્ભ્યસ્ત્વૌષધીભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદદ્ભ્ય ઓષધય-સ્સમ્ભવન્તિ ય-દ્ગૃહ્ણાત્યોષધીભ્યસ્ત્વા પ્રજાભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદોષધયો મનુષ્યાણામન્નં-યઁ-દ્ગૃહ્ણાતિ પ્રજાભ્યસ્ત્વા પ્રજાપતયે ગૃહ્ણામીતિ તસ્મા-ત્પ્રજાપતિ-મ્પ્રજા અનુ પ્રજાયન્તે ॥ 18 ॥
દેવા વૈ ય-દ્યજ્ઞેન નાવારુન્ધત ત-ત્પરૈરવારુન્ધત ત-ત્પરાણા-મ્પરત્વં-યઁ-ત્પરે ગૃહ્યન્તે યદેવ યજ્ઞેનનાવરુન્ધે તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ય-મ્પ્રથમ-ઙ્ગૃહ્ણાતીમમેવ તેન લોકમભિ જયતિય-ન્દ્વિતીયમન્તરિક્ષ-ન્તેન ય-ન્તૃતીયમમુમેવ તેન લોકમભિ જયતિ યદેતે ગૃહ્યન્ત એષાં ઁલોકાના-મભિજિત્યા [-મભિજિત્યા, ઉત્તરેષ્વહ-] 16
ઉત્તરેષ્વહઃ સ્વમુતો-ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે ઽભિજિત્યૈવેમાં-લોઁકા-ન્પુનરિમં-લોઁક-મ્પ્રત્યવરોહન્તિ ય-ત્પૂર્વેષ્વહઃ સ્વિતઃ પરાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદિતઃ પરાઞ્ચ ઇમે લોકા યદુત્તરેષ્વહઃ સ્વમુતો-ઽર્વાઞ્ચો ગૃહ્યન્તે તસ્માદમુતો ઽર્વાઞ્ચ ઇમે લોકાસ્તસ્માદયાતયામ્નો લોકા-ન્મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્મા-થ્સત્યાદદ્ભ્ય ઓષધય-સ્સ-મ્ભવન્ત્યોષધયો [ઓષધય-સ્સ-મ્ભવન્ત્યોષધયઃ, મનુષ્યાણામન્ન-] 17
મનુષ્યાણામન્ન-મ્પ્રજાપતિ-મ્પ્રજા અનુ પ્રજાયન્ત ઇતિ પરાનન્વિતિ બ્રૂયા-દ્ય-દ્ગૃહ્ણાત્યદ્ભ્યસ્ત્વૌષધીભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદદ્ભ્ય ઓષધય-સ્સમ્ભવન્તિ ય-દ્ગૃહ્ણાત્યોષધીભ્યસ્ત્વા પ્રજાભ્યો ગૃહ્ણામીતિ તસ્માદોષધયો મનુષ્યાણામન્નં-યઁ-દ્ગૃહ્ણાતિ પ્રજાભ્યસ્ત્વા પ્રજાપતયે ગૃહ્ણામીતિ તસ્મા-ત્પ્રજાપતિ-મ્પ્રજા અનુ પ્રજાયન્તે ॥ 18 ॥
(અભિજિત્યૈ - ભવન્ત્યોષધયો - ઽષ્ટા ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 6)
પ્રજાપતિર્દેવાસુરાન સૃજત તદનુ યજ્ઞો-ઽસૃજ્યત યજ્ઞ-ઞ્છન્દાગ્ંસિ તે વિષ્વઞ્ચો વ્યક્રામન્-થ્સો-ઽસુરાનનુ યજ્ઞો-ઽપાક્રામ-દ્યજ્ઞ-ઞ્છન્દાગ્ંસિ તે દેવા અમન્યન્તામી વા ઇદમભૂવન્. ય-દ્વયગ્ગ્ સ્મ ઇતિ તે પ્રજાપતિમુપા-ઽધાવન્-થ્સો-ઽબ્રવીત્-પ્રજાપતિશ્છન્દસાં-વીઁર્યમાદાય તદ્વઃ પ્ર દાસ્યામીતિ સ છન્દસાં-વીઁર્ય- [છન્દસાં-વીઁર્યમ્, આદાય તદેભ્યઃ] 19
-માદાય તદેભ્યઃ પ્રાયચ્છ-ત્તદનુ છન્દાગ્સ્યપા-ઽક્રામન્ છન્દાગ્ંસિ યજ્ઞસ્તતો દેવા અભવ-ન્પરા-ઽસુરા ય એવ-ઞ્છન્દસાં-વીઁર્યં-વેઁદા-ઽઽ શ્રાવયા-ઽસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારો ભવત્યાત્મના પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્મૈ કમદ્ધ્વર્યુરા શ્રાવયતીતિ છન્દસાં-વીઁર્યાયેતિ બ્રૂયાદે ત-દ્વૈ [ ] 20
છન્દસાં-વીઁર્યમા શ્રાવયા-ઽસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારો ય એવં-વેઁદ સવીર્યૈરેવ છન્દોભિરર્ચતિ ય-ત્કિ-ઞ્ચાર્ચતિ યદિન્દ્રો વૃત્રમહન્ન-મેદ્ધ્ય-ન્ત-દ્ય-દ્યતીનપાવપદ-મેદ્ધ્ય-ન્તદથ કસ્માદૈન્દ્રો યજ્ઞ આ સગ્ગ્સ્થાતોરિત્યાહુરિન્દ્રસ્ય વા એષા યજ્ઞિયા તનૂર્ય-દ્યજ્ઞસ્તામેવ ત દ્યજન્તિ ય એવં-વેઁદોપૈનં-યઁજ્ઞો નમતિ ॥ 21 ॥
પ્રજાપતિર્દેવાસુરાન સૃજત તદનુ યજ્ઞો-ઽસૃજ્યત યજ્ઞ-ઞ્છન્દાગ્ંસિ તે વિષ્વઞ્ચો વ્યક્રામન્-થ્સો-ઽસુરાનનુ યજ્ઞો-ઽપાક્રામ-દ્યજ્ઞ-ઞ્છન્દાગ્ંસિ તે દેવા અમન્યન્તામી વા ઇદમભૂવન્. ય-દ્વયગ્ગ્ સ્મ ઇતિ તે પ્રજાપતિમુપા-ઽધાવન્-થ્સો-ઽબ્રવીત્-પ્રજાપતિશ્છન્દસાં-વીઁર્યમાદાય તદ્વઃ પ્ર દાસ્યામીતિ સ છન્દસાં-વીઁર્ય- [છન્દસાં-વીઁર્યમ્, આદાય તદેભ્યઃ] 19
-માદાય તદેભ્યઃ પ્રાયચ્છ-ત્તદનુ છન્દાગ્સ્યપા-ઽક્રામન્ છન્દાગ્ંસિ યજ્ઞસ્તતો દેવા અભવ-ન્પરા-ઽસુરા ય એવ-ઞ્છન્દસાં-વીઁર્યં-વેઁદા-ઽઽ શ્રાવયા-ઽસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારો ભવત્યાત્મના પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્મૈ કમદ્ધ્વર્યુરા શ્રાવયતીતિ છન્દસાં-વીઁર્યાયેતિ બ્રૂયાદે ત-દ્વૈ [ ] 20
છન્દસાં-વીઁર્યમા શ્રાવયા-ઽસ્તુ શ્રૌષડ્ યજ યે યજામહે વષટ્કારો ય એવં-વેઁદ સવીર્યૈરેવ છન્દોભિરર્ચતિ ય-ત્કિ-ઞ્ચાર્ચતિ યદિન્દ્રો વૃત્રમહન્ન-મેદ્ધ્ય-ન્ત-દ્ય-દ્યતીનપાવપદ-મેદ્ધ્ય-ન્તદથ કસ્માદૈન્દ્રો યજ્ઞ આ સગ્ગ્સ્થાતોરિત્યાહુરિન્દ્રસ્ય વા એષા યજ્ઞિયા તનૂર્ય-દ્યજ્ઞસ્તામેવ ત દ્યજન્તિ ય એવં-વેઁદોપૈનં-યઁજ્ઞો નમતિ ॥ 21 ॥
(છન્દસાં-વીઁર્યં - ઁવા - એવ ત - દષ્ટૌ ચ) (અ. 7)
આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિરેધિ । ઘૃત-મ્પીત્વા મધુચારુ ગવ્ય-મ્પિતેવપુત્રમભિ રક્ષતાદિમમ્ ॥ આ વૃશ્ચ્યતે વા એત-દ્યજમાનો-ઽગ્નિભ્યાં-યઁદેનયો-શ્શૃત-ઙ્કૃત્યાથા-ઽન્યત્રા-વભૃથમવૈત્યાયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણ ઇત્યવભૃથમવૈષ્યન્ જુહુયાદાહુત્યૈવૈનૌ શમયતિ ના-ઽઽર્તિમાર્ચ્છતિ યજમાનો ય-ત્કુસીદ- [ય-ત્કુસીદમ્, અપ્રતીત્ત-મ્મયિ યેન] 22
-મપ્રતીત્ત-મ્મયિ યેન યમસ્ય બલિના ચરામિ । ઇહૈવ સ-ન્નિરવદયે તદેત-ત્તદગ્ને અનૃણો ભવામિ । વિશ્વલોપ વિશ્વદાવસ્ય ત્વા ઽઽસઞ્જુહોમ્યગ્ધાદેકો ઽહુતાદેકઃ સમસનાદેકઃ । તેનઃ કૃણ્વન્તુ ભેષજગ્ં સદ-સ્સહો વરેણ્યમ્ ॥ અય-ન્નો નભસા પુર-સ્સગ્ગ્સ્ફાનો અભિ રક્ષતુ । ગૃહાણામસમર્ત્યૈ બહવો નો ગૃહા અસન્ન્ ॥ સ ત્વન્નો [સ ત્વન્નઃ, નભસસ્પત ઊર્જ-ન્નો] 23
નભસસ્પત ઊર્જ-ન્નો ધેહિ ભદ્રયા । પુનર્નો નષ્ટમા કૃધિ પુનર્નો રયિમા કૃધિ ॥ દેવ સગ્ગ્સ્ફાન સહસ્રપોષસ્યેશિષે સ નો રાસ્વા-ઽજ્યાનિગ્ં રાયસ્પોષગ્ં સુવીર્યગ્ં સંવઁથ્સરીણાગ્ સ્વસ્તિમ્ ॥ અગ્નિર્વાવ યમ ઇયં-યઁમી કુસીદં-વાઁ એત-દ્યમસ્ય યજમાન આ દત્તે યદોષધીભિર્વેદિગ્ગ્ સ્તૃણાતિ યદનુપૌષ્ય પ્રયાયા-દ્ગ્રીવબદ્ધમેન- [-દ્ગ્રીવબદ્ધમેનમ્, અમુષ્મિન્ ઁલોકે] 24
-મમુષ્મિન્ ઁલોકે નેનીયેરન્. ય-ત્કુસીદમપ્રતીત્ત-મ્મયીત્યુપૌષતીહૈવ સન્. યમ-ઙ્કુસીદ-ન્નિરવદાયાનૃણ-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિયદિ મિશ્રમિવ ચરેદઞ્જલિના સક્તૂ-ન્પ્રદાવ્યે જુહુયાદેષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો ય-ત્પ્રદાવ્યઃ સ એવૈનગ્ગ્સ્વદયત્યહ્નાં-વિઁધાન્યા-મેકાષ્ટકાયામપૂપ-ઞ્ચતુઃ શરાવ-મ્પક્ત્વા પ્રાતરેતેન કક્ષ-મુપૌષેદ્યદિ [-મુપૌષેદ્યદિ, દહતિ] 25
દહતિ પુણ્યસમ-મ્ભવતિ યદિ ન દહતિ પાપસમમેતેન હસ્મ વા ઋષયઃ પુરા વિજ્ઞાનેન દીર્ઘસત્રમુપ યન્તિ યો વા ઉપદ્રષ્ટારમુપ-શ્રોતારમનુખ્યાતારં-વિઁદ્વાન્. યજતે સમમુષ્મિન્ ઁલોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે-ઽગ્નિર્વા ઉપદ્રષ્ટા વાયુરુપશ્રોતા ઽઽદિત્યો-ઽનુખ્યાતા તાન્. ય એવં-વિઁદ્વાન્. યજતે સમમુષ્મિન્ ઁલોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે ઽય-ન્નો નભસા પુર [પુરઃ, ઇત્યાહાગ્નિર્વૈ] 26
ઇત્યાહાગ્નિર્વૈ નભસા પુરો-ઽગ્નિમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ સ ત્વ-ન્નો નભસસ્પત ઇત્યાહ વાયુર્વૈ નભસસ્પતિર્વાયુમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ દેવ સગ્ગ્સ્ફાનેત્યાહા-ઽસૌ વા આદિત્યો દેવ-સ્સગ્ગ્સ્ફાન આદિત્યમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ ॥ 27 ॥
આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિરેધિ । ઘૃત-મ્પીત્વા મધુચારુ ગવ્ય-મ્પિતેવપુત્રમભિ રક્ષતાદિમમ્ ॥ આ વૃશ્ચ્યતે વા એત-દ્યજમાનો-ઽગ્નિભ્યાં-યઁદેનયો-શ્શૃત-ઙ્કૃત્યાથા-ઽન્યત્રા-વભૃથમવૈત્યાયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણ ઇત્યવભૃથમવૈષ્યન્ જુહુયાદાહુત્યૈવૈનૌ શમયતિ ના-ઽઽર્તિમાર્ચ્છતિ યજમાનો ય-ત્કુસીદ- [ય-ત્કુસીદમ્, અપ્રતીત્ત-મ્મયિ યેન] 22
-મપ્રતીત્ત-મ્મયિ યેન યમસ્ય બલિના ચરામિ । ઇહૈવ સ-ન્નિરવદયે તદેત-ત્તદગ્ને અનૃણો ભવામિ । વિશ્વલોપ વિશ્વદાવસ્ય ત્વા ઽઽસઞ્જુહોમ્યગ્ધાદેકો ઽહુતાદેકઃ સમસનાદેકઃ । તેનઃ કૃણ્વન્તુ ભેષજગ્ં સદ-સ્સહો વરેણ્યમ્ ॥ અય-ન્નો નભસા પુર-સ્સગ્ગ્સ્ફાનો અભિ રક્ષતુ । ગૃહાણામસમર્ત્યૈ બહવો નો ગૃહા અસન્ન્ ॥ સ ત્વન્નો [સ ત્વન્નઃ, નભસસ્પત ઊર્જ-ન્નો] 23
નભસસ્પત ઊર્જ-ન્નો ધેહિ ભદ્રયા । પુનર્નો નષ્ટમા કૃધિ પુનર્નો રયિમા કૃધિ ॥ દેવ સગ્ગ્સ્ફાન સહસ્રપોષસ્યેશિષે સ નો રાસ્વા-ઽજ્યાનિગ્ં રાયસ્પોષગ્ં સુવીર્યગ્ં સંવઁથ્સરીણાગ્ સ્વસ્તિમ્ ॥ અગ્નિર્વાવ યમ ઇયં-યઁમી કુસીદં-વાઁ એત-દ્યમસ્ય યજમાન આ દત્તે યદોષધીભિર્વેદિગ્ગ્ સ્તૃણાતિ યદનુપૌષ્ય પ્રયાયા-દ્ગ્રીવબદ્ધમેન- [-દ્ગ્રીવબદ્ધમેનમ્, અમુષ્મિન્ ઁલોકે] 24
-મમુષ્મિન્ ઁલોકે નેનીયેરન્. ય-ત્કુસીદમપ્રતીત્ત-મ્મયીત્યુપૌષતીહૈવ સન્. યમ-ઙ્કુસીદ-ન્નિરવદાયાનૃણ-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિયદિ મિશ્રમિવ ચરેદઞ્જલિના સક્તૂ-ન્પ્રદાવ્યે જુહુયાદેષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો ય-ત્પ્રદાવ્યઃ સ એવૈનગ્ગ્સ્વદયત્યહ્નાં-વિઁધાન્યા-મેકાષ્ટકાયામપૂપ-ઞ્ચતુઃ શરાવ-મ્પક્ત્વા પ્રાતરેતેન કક્ષ-મુપૌષેદ્યદિ [-મુપૌષેદ્યદિ, દહતિ] 25
દહતિ પુણ્યસમ-મ્ભવતિ યદિ ન દહતિ પાપસમમેતેન હસ્મ વા ઋષયઃ પુરા વિજ્ઞાનેન દીર્ઘસત્રમુપ યન્તિ યો વા ઉપદ્રષ્ટારમુપ-શ્રોતારમનુખ્યાતારં-વિઁદ્વાન્. યજતે સમમુષ્મિન્ ઁલોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે-ઽગ્નિર્વા ઉપદ્રષ્ટા વાયુરુપશ્રોતા ઽઽદિત્યો-ઽનુખ્યાતા તાન્. ય એવં-વિઁદ્વાન્. યજતે સમમુષ્મિન્ ઁલોક ઇષ્ટાપૂર્તેન ગચ્છતે ઽય-ન્નો નભસા પુર [પુરઃ, ઇત્યાહાગ્નિર્વૈ] 26
ઇત્યાહાગ્નિર્વૈ નભસા પુરો-ઽગ્નિમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ સ ત્વ-ન્નો નભસસ્પત ઇત્યાહ વાયુર્વૈ નભસસ્પતિર્વાયુમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ દેવ સગ્ગ્સ્ફાનેત્યાહા-ઽસૌ વા આદિત્યો દેવ-સ્સગ્ગ્સ્ફાન આદિત્યમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ ॥ 27 ॥
(કુસીદં - ત્વ-ન્ન - એન - મોષેદ્યદિ - પુર - આદિત્યમેવ તદાહૈતન્મે ગોપાયેતિ) (અ. 8)
એતં-યુઁવાન-મ્પરિ વો દદામિ તેન ક્રીડન્તીશ્ચરત પ્રિયેણ । મા નઃ શાપ્ત જનુષા સુભાગા રાયસ્પોષેણ સમિષા મદેમ ॥ નમો મહિમ્ન ઉત ચક્ષુષે તે મરુતા-મ્પિતસ્તદહ-ઙ્ગૃણામિ । અનુ મન્યસ્વ સુયજા યજામ જુષ્ટ-ન્દેવાનામિદમસ્તુ હવ્યમ્ ॥ દેવાનામેષ ઉપનાહ આસીદપા-ઙ્ગર્ભ ઓષધીષુ ન્યક્તઃ । સોમસ્ય દ્રફ્સમવૃણીત પૂષા [ ] 28
બૃહન્નદ્રિરભવ-ત્તદેષામ્ ॥ પિતા વથ્સાના-મ્પતિરઘ્નિયાનામથો પિતા મહતા-ઙ્ગર્ગરાણામ્ । વથ્સો જરાયુ પ્રતિધુ-ક્પીયૂષ આમિક્ષા મસ્તુ ઘૃતમસ્ય રેતઃ ॥ ત્વા-ઙ્ગાવો-ઽવૃણત રાજ્યાય ત્વાગ્ં હવન્ત મરુતઃ સ્વર્કાઃ । વર્ષ્મન્ ક્ષત્રસ્ય કકુભિ શિશ્રિયાણસ્તતો ન ઉગ્રો વિ ભજા વસૂનિ ॥ વ્યૃદ્ધેન વા એષ પશુના યજતે યસ્યૈતાનિ ન ક્રિયન્ત એષ હ ત્વૈ સમૃદ્ધેન યજતે યસ્યૈતાનિ ક્રિયન્તે ॥ 29 ॥
એતં-યુઁવાન-મ્પરિ વો દદામિ તેન ક્રીડન્તીશ્ચરત પ્રિયેણ । મા નઃ શાપ્ત જનુષા સુભાગા રાયસ્પોષેણ સમિષા મદેમ ॥ નમો મહિમ્ન ઉત ચક્ષુષે તે મરુતા-મ્પિતસ્તદહ-ઙ્ગૃણામિ । અનુ મન્યસ્વ સુયજા યજામ જુષ્ટ-ન્દેવાનામિદમસ્તુ હવ્યમ્ ॥ દેવાનામેષ ઉપનાહ આસીદપા-ઙ્ગર્ભ ઓષધીષુ ન્યક્તઃ । સોમસ્ય દ્રફ્સમવૃણીત પૂષા [ ] 28
બૃહન્નદ્રિરભવ-ત્તદેષામ્ ॥ પિતા વથ્સાના-મ્પતિરઘ્નિયાનામથો પિતા મહતા-ઙ્ગર્ગરાણામ્ । વથ્સો જરાયુ પ્રતિધુ-ક્પીયૂષ આમિક્ષા મસ્તુ ઘૃતમસ્ય રેતઃ ॥ ત્વા-ઙ્ગાવો-ઽવૃણત રાજ્યાય ત્વાગ્ં હવન્ત મરુતઃ સ્વર્કાઃ । વર્ષ્મન્ ક્ષત્રસ્ય કકુભિ શિશ્રિયાણસ્તતો ન ઉગ્રો વિ ભજા વસૂનિ ॥ વ્યૃદ્ધેન વા એષ પશુના યજતે યસ્યૈતાનિ ન ક્રિયન્ત એષ હ ત્વૈ સમૃદ્ધેન યજતે યસ્યૈતાનિ ક્રિયન્તે ॥ 29 ॥
(પૂષા - ક્રિયન્ત એષો - ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 9)
સૂર્યો દેવો દિવિષદ્ભ્યો ધાતા ક્ષત્રાય વાયુઃ પ્રજાભ્યઃ । બૃહસ્પતિસ્ત્વા પ્રજાપતયે જ્યોતિષ્મતી-ઞ્જુહોતુ ॥ યસ્યાસ્તે હરિતો ગર્ભો-ઽથો યોનિર્હિરણ્યયી । અઙ્ગાન્યહ્રુતા યસ્યૈ તા-ન્દેવૈ-સ્સમજીગમમ્ ॥ આ વર્તન વર્તય નિ નિવર્તન વર્તયેન્દ્ર નર્દબુદ । ભૂમ્યાશ્ચતસ્રઃ પ્રદિશસ્તાભિરા વર્તયા પુનઃ ॥ વિ તે ભિનદ્મિ તકરીં-વિઁયોનિં-વિઁ ગવીન્યૌ । વિ [ ] 30
માતરઞ્ચ પુત્ર-ઞ્ચ વિ ગર્ભ-ઞ્ચ જરાયુ ચ ॥ બહિસ્તે અસ્તુ બાલિતિ ॥ ઉરુદ્રફ્સો વિશ્વરૂપ ઇન્દુઃ પવમાનો ધીર આનઞ્જ ગર્ભમ્ ॥ એકપદી દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદી પઞ્ચપદી ષટ્પદી સપ્તપદ્યષ્ટાપદી ભુવના-ઽનુ પ્રથતાગ્ સ્વાહા ॥ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં-યઁજ્ઞ-મ્મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાન્નો ભરીમભિઃ ॥ 31 ॥
સૂર્યો દેવો દિવિષદ્ભ્યો ધાતા ક્ષત્રાય વાયુઃ પ્રજાભ્યઃ । બૃહસ્પતિસ્ત્વા પ્રજાપતયે જ્યોતિષ્મતી-ઞ્જુહોતુ ॥ યસ્યાસ્તે હરિતો ગર્ભો-ઽથો યોનિર્હિરણ્યયી । અઙ્ગાન્યહ્રુતા યસ્યૈ તા-ન્દેવૈ-સ્સમજીગમમ્ ॥ આ વર્તન વર્તય નિ નિવર્તન વર્તયેન્દ્ર નર્દબુદ । ભૂમ્યાશ્ચતસ્રઃ પ્રદિશસ્તાભિરા વર્તયા પુનઃ ॥ વિ તે ભિનદ્મિ તકરીં-વિઁયોનિં-વિઁ ગવીન્યૌ । વિ [ ] 30
માતરઞ્ચ પુત્ર-ઞ્ચ વિ ગર્ભ-ઞ્ચ જરાયુ ચ ॥ બહિસ્તે અસ્તુ બાલિતિ ॥ ઉરુદ્રફ્સો વિશ્વરૂપ ઇન્દુઃ પવમાનો ધીર આનઞ્જ ગર્ભમ્ ॥ એકપદી દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદી પઞ્ચપદી ષટ્પદી સપ્તપદ્યષ્ટાપદી ભુવના-ઽનુ પ્રથતાગ્ સ્વાહા ॥ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં-યઁજ્ઞ-મ્મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાન્નો ભરીમભિઃ ॥ 31 ॥
(ગવિન્યૌ વિ - ચતુશ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 10)
ઇદં-વાઁમાસ્યે હવિઃ પ્રિયમિન્દ્રાબૃહસ્પતી । ઉક્થ-મ્મદશ્ચ શસ્યતે ॥ અયં-વાઁ-મ્પરિ ષિચ્યતે સોમઇન્દ્રાબૃહસ્પતી । ચારુર્મદાય પીતયે ॥ અસ્મે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી રયિ-ન્ધત્તગ્ં શતગ્વિનમ્ । અશ્વાવન્તગ્ં સહસ્રિણમ્ ॥ બૃહસ્પતિર્નઃ પરિપાતુ પશ્ચાદુતોત્તરસ્માદધરાદઘાયોઃ । ઇન્દ્રઃ પુરસ્તાદુત મદ્ધ્યતો ન-સ્સખા સખિભ્યો વરિવઃ કૃણોતુ ॥ વિ તે વિષ્વગ્વાતજૂતાસો અગ્ને ભામાસ- [અગ્ને ભામાસઃ, શુચે શુચયશ્ચરન્તિ ।] 32
-શ્શુચે શુચયશ્ચરન્તિ । તુવિમ્રક્ષાસો દિવ્યા નવગ્વા વના વનન્તિ ધૃષતા રુજન્તઃ ॥ ત્વામગ્ને માનુષીરીડતે વિશો હોત્રાવિદં-વિઁવિચિગ્ં રત્નધાતમમ્ । ગુહા સન્તગ્ં સુભગ વિશ્વદર્શત-ન્તુ વિષ્મણસગ્ં સુયજ-ઙ્ઘૃતશ્રિયમ્ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિમીશાનો જગતસ્પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણેન વાવનત્ ॥ ધાતા પ્રજાયા ઉત રાય ઈશે ધાતેદં-વિઁશ્વ-મ્ભુવન-ઞ્જજાન । ધાતા પુત્રં-યઁજમાનાય દાતા [દાતા, તસ્મા] 33
તસ્મા ઉ હવ્ય-ઙ્ઘૃતવદ્વિધેમ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિ-મ્પ્રાચી-ઞ્જીવાતુમક્ષિતામ્ । વય-ન્દેવસ્ય ધીમહિ સુમતિગ્ં સત્યરાધસઃ ॥ ધાતા દદાતુ દાશુષે વસૂનિ પ્રજાકામાય મીઢુષે દુરોણે । તસ્મૈ દેવા અમૃતા-સ્સંવ્યઁયન્તાં-વિઁશ્વે દેવાસો અદિતિ-સ્સજોષાઃ ॥ અનુ નો-ઽદ્યા-ઽનુમતિર્યજ્ઞ-ન્દેવેષુ મન્યતામ્ । અગ્નિશ્ચ હવ્યવાહનો ભવતા-ન્દાશુષે મયઃ ॥ અન્વિદનુમતે ત્વ- [અન્વિદનુમતે ત્વમ્, મન્યાસૈ શઞ્ચનઃ કૃધિ ।] 34
-મ્મન્યાસૈ શઞ્ચનઃ કૃધિ । ક્રત્વે દક્ષાય નો હિનુ પ્રણ આયૂગ્ંષિ તારિષઃ ॥ અનુ મન્યતા-મનુમન્યમાના પ્રજાવન્તગ્ં રયિમક્ષીયમાણમ્ । તસ્યૈ વયગ્ં હેડસિ મા-ઽપિ ભૂમ સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥ યસ્યામિદ-મ્પ્રદિશિ યદ્વિરોચતે-ઽનુમતિ-મ્પ્રતિ ભૂષન્ત્યાયવઃ । યસ્યા ઉપસ્થ ઉર્વન્તરિક્ષગ્ં સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥ 35 ॥
રાકામહગ્ં સુહવાગ્ં સુષ્ટુતી હુવે શૃણોતુ ન-સ્સુભગા બોધતુ ત્મના । સીવ્યત્વપઃ સૂચ્યા-ઽચ્છિદ્યમાનયા દદાતુ વીરગ્ં શતદાયમુક્થ્યમ્ ॥ યાસ્તે રાકે સુમતયઃ સુપેશસો યાભિર્દદાસિ દાશુષે વસૂનિ । તાભિર્નો અદ્ય સુમના ઉપાગહિ સહસ્રપોષગ્ં સુભગે રરાણા ॥ સિનીવાલિ, યા સુપાણિઃ ॥ કુહૂમહગ્ં સુભગાં-વિઁદ્મનાપસમસ્મિન્. યજ્ઞે સુહવા-ઞ્જોહવીમિ । સા નો દદાતુ શ્રવણ-મ્પિતૃણા-ન્તસ્યાસ્તે દેવિ હવિષા વિધેમ ॥ કુહૂ-ર્દેવાનામમૃતસ્ય પત્ની હવ્યા નો અસ્ય હવિષશ્ચિકેતુ । સ-ન્દાશુષે કિરતુ ભૂરિ વામગ્ં રાયસ્પોષ-ઞ્ચિકિતુષે દધાતુ ॥ 36 ॥
ઇદં-વાઁમાસ્યે હવિઃ પ્રિયમિન્દ્રાબૃહસ્પતી । ઉક્થ-મ્મદશ્ચ શસ્યતે ॥ અયં-વાઁ-મ્પરિ ષિચ્યતે સોમઇન્દ્રાબૃહસ્પતી । ચારુર્મદાય પીતયે ॥ અસ્મે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી રયિ-ન્ધત્તગ્ં શતગ્વિનમ્ । અશ્વાવન્તગ્ં સહસ્રિણમ્ ॥ બૃહસ્પતિર્નઃ પરિપાતુ પશ્ચાદુતોત્તરસ્માદધરાદઘાયોઃ । ઇન્દ્રઃ પુરસ્તાદુત મદ્ધ્યતો ન-સ્સખા સખિભ્યો વરિવઃ કૃણોતુ ॥ વિ તે વિષ્વગ્વાતજૂતાસો અગ્ને ભામાસ- [અગ્ને ભામાસઃ, શુચે શુચયશ્ચરન્તિ ।] 32
-શ્શુચે શુચયશ્ચરન્તિ । તુવિમ્રક્ષાસો દિવ્યા નવગ્વા વના વનન્તિ ધૃષતા રુજન્તઃ ॥ ત્વામગ્ને માનુષીરીડતે વિશો હોત્રાવિદં-વિઁવિચિગ્ં રત્નધાતમમ્ । ગુહા સન્તગ્ં સુભગ વિશ્વદર્શત-ન્તુ વિષ્મણસગ્ં સુયજ-ઙ્ઘૃતશ્રિયમ્ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિમીશાનો જગતસ્પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણેન વાવનત્ ॥ ધાતા પ્રજાયા ઉત રાય ઈશે ધાતેદં-વિઁશ્વ-મ્ભુવન-ઞ્જજાન । ધાતા પુત્રં-યઁજમાનાય દાતા [દાતા, તસ્મા] 33
તસ્મા ઉ હવ્ય-ઙ્ઘૃતવદ્વિધેમ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિ-મ્પ્રાચી-ઞ્જીવાતુમક્ષિતામ્ । વય-ન્દેવસ્ય ધીમહિ સુમતિગ્ં સત્યરાધસઃ ॥ ધાતા દદાતુ દાશુષે વસૂનિ પ્રજાકામાય મીઢુષે દુરોણે । તસ્મૈ દેવા અમૃતા-સ્સંવ્યઁયન્તાં-વિઁશ્વે દેવાસો અદિતિ-સ્સજોષાઃ ॥ અનુ નો-ઽદ્યા-ઽનુમતિર્યજ્ઞ-ન્દેવેષુ મન્યતામ્ । અગ્નિશ્ચ હવ્યવાહનો ભવતા-ન્દાશુષે મયઃ ॥ અન્વિદનુમતે ત્વ- [અન્વિદનુમતે ત્વમ્, મન્યાસૈ શઞ્ચનઃ કૃધિ ।] 34
-મ્મન્યાસૈ શઞ્ચનઃ કૃધિ । ક્રત્વે દક્ષાય નો હિનુ પ્રણ આયૂગ્ંષિ તારિષઃ ॥ અનુ મન્યતા-મનુમન્યમાના પ્રજાવન્તગ્ં રયિમક્ષીયમાણમ્ । તસ્યૈ વયગ્ં હેડસિ મા-ઽપિ ભૂમ સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥ યસ્યામિદ-મ્પ્રદિશિ યદ્વિરોચતે-ઽનુમતિ-મ્પ્રતિ ભૂષન્ત્યાયવઃ । યસ્યા ઉપસ્થ ઉર્વન્તરિક્ષગ્ં સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥ 35 ॥
રાકામહગ્ં સુહવાગ્ં સુષ્ટુતી હુવે શૃણોતુ ન-સ્સુભગા બોધતુ ત્મના । સીવ્યત્વપઃ સૂચ્યા-ઽચ્છિદ્યમાનયા દદાતુ વીરગ્ં શતદાયમુક્થ્યમ્ ॥ યાસ્તે રાકે સુમતયઃ સુપેશસો યાભિર્દદાસિ દાશુષે વસૂનિ । તાભિર્નો અદ્ય સુમના ઉપાગહિ સહસ્રપોષગ્ં સુભગે રરાણા ॥ સિનીવાલિ, યા સુપાણિઃ ॥ કુહૂમહગ્ં સુભગાં-વિઁદ્મનાપસમસ્મિન્. યજ્ઞે સુહવા-ઞ્જોહવીમિ । સા નો દદાતુ શ્રવણ-મ્પિતૃણા-ન્તસ્યાસ્તે દેવિ હવિષા વિધેમ ॥ કુહૂ-ર્દેવાનામમૃતસ્ય પત્ની હવ્યા નો અસ્ય હવિષશ્ચિકેતુ । સ-ન્દાશુષે કિરતુ ભૂરિ વામગ્ં રાયસ્પોષ-ઞ્ચિકિતુષે દધાતુ ॥ 36 ॥
(ભામાસો - દાતા - ત્વ - મન્તરિક્ષગ્ં સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ -શ્રવણં - ચતુર્વિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 11)
(અગ્ને તેજસ્વિન્ - વાયુ - ર્વસવસ્ત્ - વૈતદ્વા અપાં - ઁવાયુરસિ પ્રાણો નામ - દેવા વૈ યદ્યજ્ઞેનન - પ્રજાપતિ ર્દેવાસુરા - નાયુર્દા - એતં-યુઁવાનગ્ં - સૂર્યો દેવ - ઇદં-વાઁ - મેકાદશ)
(અગ્ને તેજસ્વિન્ - વાયુરસિ - છન્દસાં-વીઁર્યં - માતરઞ્ચ - ષટ્ત્રિગ્ંશત્ )
(અગ્ને તેજસ્વિગ્ગ્, શ્ચિકિતુષે દધાતુ )
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-ન્તૃતીયકાણ્ડે તૃતીયઃ પ્રશ્ન-સ્સમાપ્તઃ ॥