4.1 - યુઞ્જાનઃ પ્રથમમ્મનઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય સંહિતા પાઠઃ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-ઞ્ચતુર્થકાણ્ડે પ્રથમઃ પ્રશ્નઃ- અગ્નિચિત્યઙ્ગ મન્ત્રપાઠાભિધાનં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
યુઞ્જાનઃ પ્રથમ-મ્મનસ્તત્વાય સવિતા ધિયઃ । અગ્નિ-ઞ્જ્યોતિર્નિચાય્ય પૃથિવ્યા અદ્ધ્યા ઽભરત્ ॥ યુક્ત્વાય મનસા દેવાન્-થ્સુવર્યતો ધિયા દિવમ્ । બૃહજ્જ્યોતિઃ કરિષ્યત-સ્સવિતા પ્રસુવાતિ તાન્ ॥ યુક્તેન મનસા વય-ન્દેવસ્ય સવિતુ-સ્સવે । સુવર્ગેયાય શક્ત્યૈ ॥ યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિયો વિપ્રા વિપ્રસ્ય બૃહતો વિપશ્ચિતઃ । વિ હોત્રા દધે વયુના વિદેક ઇ- [વયુના વિદેક ઇત્, મહી દેવસ્ય] 1
-ન્મહી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિઃ ॥ યુજે વા-મ્બ્રહ્મ પૂર્વ્ય-ન્નમોભિર્વિ શ્લોકા યન્તિ પથ્યેવ સૂરાઃ । શૃણ્વન્તિ વિશ્વે અમૃતસ્ય પુત્રા આ યે ધામાનિ દિવ્યાનિ તસ્થુઃ ॥ યસ્ય પ્રયાણમન્વન્ય ઇદ્યયુર્દેવા દેવસ્ય મહિમાનમર્ચતઃ । યઃ પાર્થિવાનિ વિમમે સ એતશો રજાગ્ંસિ દેવ-સ્સવિતા મહિત્વના ॥ દેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞ-મ્પ્રસવ [ ] 2
યજ્ઞપતિ-મ્ભગાય દિવ્યો ગન્ધર્વઃ । કેતપૂઃ કેતન્નઃ પુનાતુ વાચસ્પતિર્વાચમદ્ય સ્વદાતિ નઃ ॥ ઇમ-ન્નો દેવ સવિતર્યજ્ઞ-મ્પ્રસુવ દેવાયુવગ્ં સખિવિદગ્ં સત્રાજિત-ન્ધનજિતગ્ં સુવર્જિતમ્ ॥ ઋચા સ્તોમગ્ં સમર્ધય ગાયત્રેણ રથન્તરમ્ । બૃહ-દ્ગાયત્રવર્તનિ ॥ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્બાહુભ્યા-મ્પૂષ્ણો હસ્તાભ્યા-ઙ્ગાયત્રેણ છન્દસા ઽઽદદે-ઽઙ્ગિરસ્વદભ્રિરસિ નારિ- [નારિઃ, અસિ પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થા-] 3
-રસિ પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થા-દગ્નિ-મ્પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદા ભર ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા ઽઽદદે-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્બભ્રિરસિ નારિરસિ ત્વયા વયગ્ં સધસ્થ આગ્નિગ્ં શકેમ ખનિતુ-મ્પુરીષ્ય-ઞ્જાગતેન ત્વા છન્દસા ઽઽદદે-ઽઙ્ગિરસ્વદ્ધસ્ત આધાય સવિતા બિભ્રદભ્રિગ્ં હિરણ્યયીમ્ । તયા જ્યોતિરજસ્ર-મિદગ્નિ-ઙ્ખાત્વી ન આ ભરાનુષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા ઽઽદદે-ઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥ 4 ॥

(ઇ--દ્યજ્ઞ-મ્પ્રસુવ - નારિ - રાનુષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા - ત્રીણિ ચ) (અ. 1)
ઇમામગૃભ્ણ-ન્રશનામૃતસ્ય પૂર્વ આયુષિ વિદથેષુ કવ્યા । તયા દેવા-સ્સુતમા બભૂવુર્-ઋતસ્ય સામન્-થ્સરમારપન્તી ॥ પ્રતૂર્તં-વાઁજિન્ના દ્રવ વરિષ્ઠામનુ સંવઁતમ્ । દિવિ તે જન્મ પરમમન્તરિક્ષે નાભિઃ પૃથિવ્યામધિ યોનિઃ ॥ યુઞ્જાથાગ્ં રાસભં-યુઁવમસ્મિન્. યામે વૃષણ્વસૂ । અગ્નિ-મ્ભરન્તમસ્મયુમ્ ॥ યોગેયોગે તવસ્તરં-વાઁજેવાજે હવામહે । સખાય ઇન્દ્રમતયે ॥ પ્રતૂર્વ- [પ્રતૂર્વન્ન્, એહ્યવક્રામન્નશસ્તી] 5
-ન્નેહ્યવક્રામન્નશસ્તી રુદ્રસ્ય ગાણપત્યા-ન્મયોભૂરેહિ । ઉર્વન્તરિક્ષમન્વિહિ સ્વસ્તિ ગવ્યૂતિરભયાનિ કૃણ્વન્ન્ ॥ પૂષ્ણા સયુજા સહ । પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થાદગ્નિ-મ્પુરીષ્ય-મઙ્ગિરસ્વ-દચ્છેહ્યગ્નિ-મ્પુરીષ્ય -મઙ્ગિરસ્વદ-ચ્છેમો-ઽગ્નિ-મ્પુરીષ્ય-મઙ્ગિરસ્વ-દ્ભરિષ્યામો-ઽગ્નિ-મ્પુરીષ્ય-મઙ્ગિરસ્વ-દ્ભરામઃ ॥ અન્વગ્નિરુષસા-મગ્રમખ્ય-દન્વહાનિ પ્રથમો જાતવેદાઃ । અનુ સૂર્યસ્ય [સૂર્યસ્ય, પુરુત્રા ચ] 6
પુરુત્રા ચ રશ્મીનનુ દ્યાવાપૃથિવી આ તતાન ॥ આગત્ય વાજ્યદ્ધ્વન-સ્સર્વા મૃધો વિધૂનુતે । અગ્નિગ્ં સધસ્થે મહતિ ચક્ષુષા નિ ચિકીષતે ॥ આક્રમ્ય વાજિ-ન્પૃથિવીમગ્નિમિચ્છ રુચા ત્વમ્ । ભૂમ્યા વૃત્વાય નો બ્રૂહિ યતઃ ખનામ તં-વઁયમ્ ॥ દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠ-મ્પૃથિવી સધસ્થમાત્મા ઽન્તરિક્ષગ્ં સમુદ્રસ્તે યોનિઃ । વિખ્યાય ચક્ષુષા ત્વમભિ તિષ્ઠ [ત્વમભિ તિષ્ઠ, પૃતન્યતઃ ।] 7
પૃતન્યતઃ ॥ ઉત્ક્રામ મહતે સૌભગાયા-સ્માદાસ્થાના-દ્દ્રવિણોદા વાજિન્ન્ । વયગ્ગ્ સ્યામ સુમતૌ પૃથિવ્યા અગ્નિ-ઙ્ખનિષ્યન્ત ઉપસ્થે અસ્યાઃ ॥ ઉદક્રમી-દ્દ્રવિણોદા વાજ્યર્વા-ઽક-સ્સ લોકગ્ં સુકૃત-મ્પૃથિવ્યાઃ । તતઃ ખનેમ સુપ્રતીકમગ્નિગ્ં સુવો રુહાણા અધિ નાક ઉત્તમે ॥ અપો દેવીરુપ સૃજ મધુમતીરયક્ષ્માય પ્રજાભ્યઃ । તાસાગ્ સ્થાનાદુજ્જિહતા-મોષધય-સ્સુપિપ્પલાઃ ॥ જિઘ- [જિઘર્મિ, અગ્નિ-મ્મનસા] 8
-ર્મ્યગ્નિ-મ્મનસા ઘૃતેન પ્રતિક્ષ્યન્ત-મ્ભુવનાનિ વિશ્વા । પૃથુ-ન્તિરશ્ચા વયસા બૃહન્તં-વ્યઁચિષ્ઠમન્નગ્ં રભસં-વિઁદાનમ્ ॥ આ ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેના-ઽરક્ષસા મનસા તજ્જુષસ્વ । મર્યશ્રી-સ્સ્પૃહય-દ્વર્ણો અગ્નિર્ના-ઽભિમૃશે તનુવા જર્હૃષાણઃ ॥ પરિ વાજપતિઃ કવિરગ્નિર્-હવ્યાન્યક્રમીત્ । દધ-દ્રત્નાનિ દાશુષે ॥ પરિ ત્વા-ઽગ્ને પુરં-વઁયં-વિઁપ્રગ્ં સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષ-દ્વર્ણ-ન્દિવેદિવે ભેત્તાર-મ્ભઙ્ગુરાવતઃ ॥ ત્વમગ્ને દ્યુભિસ્ત્વ-માશુશુક્ષણિસ્ત્વ-મદ્ભ્યસ્ત્વ-મશ્મનસ્પરિ । ત્વં-વઁનેભ્ય સ્ત્વમોષધીભ્ય સ્ત્વ-ન્નૃણા-ન્નૃપતે જાયસે શુચિઃ ॥ 9 ॥

(પ્રતૂર્વન્થ્ - સૂર્યસ્ય - તિષ્ઠ - જિઘર્મિ - ભેત્તારં - ઁવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 2)
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે-ઽશ્વિનો ર્બાહુભ્યા-મ્પૂષ્ણો હસ્તાભ્યા-મ્પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽગ્નિ-મ્પુરીષ્ય-મઙ્ગિરસ્વ-ત્ખનામિ ॥ જ્યોતિષ્મન્ત-ન્ત્વા-ઽગ્ને સુપ્રતીકમજસ્રેણ ભાનુના દીદ્યાનમ્ । શિવ-મ્પ્રજાભ્યો-ઽહિગ્ં સન્ત-મ્પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽગ્નિ-મ્પુરીષ્ય -મઙ્ગિરસ્વ-ત્ખનામિ ॥ અપા-મ્પૃષ્ઠમસિ સપ્રથા ઉર્વગ્નિ-મ્ભરિષ્યદપરાવપિષ્ઠમ્ । વર્ધમાન-મ્મહ આ ચ પુષ્કર-ન્દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥ શર્મ ચ સ્થો [શર્મ ચ સ્થઃ, વર્મ ચ] 10
વર્મ ચ સ્થો અચ્છિદ્રે બહુલે ઉભે । વ્યચસ્વતી સં-વઁસાથા-મ્ભર્તમગ્નિ-મ્પુરીષ્યમ્ ॥ સંવઁસાથાગ્ં સુવર્વિદા સમીચી ઉરસા ત્મના । અગ્નિમન્ત ર્ભરિષ્યન્તી જ્યોતિષ્મન્ત મજસ્રમિત્ ॥ પુરીષ્યો-ઽસિ વિશ્વભરાઃ । અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિરમન્થદગ્ને ॥ ત્વામગ્ને પુષ્કરાદદ્ધ્યથર્વા નિરમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥ તમુ ત્વા દદ્ધ્યઙ્ઙૃષિઃ પુત્ર ઈધે [પુત્ર ઈધે, અથર્વણઃ ।] 11
અથર્વણઃ । વૃત્રહણ-મ્પુરન્દરમ્ ॥ તમુ ત્વા પાથ્યો વૃષા સમીધે દસ્યુહન્તમમ્ । ધનઞ્જયગ્ં રણેરણે ॥ સીદ હોત-સ્સ્વ ઉ લોકે ચિકિત્વાન્-થ્સાદયા યજ્ઞગ્ં સુકૃતસ્ય યોનૌ । દેવાવીર્દેવાન્. હવિષા યજાસ્યગ્ને બૃહ-દ્યજમાને વયો ધાઃ ॥ નિ હોતા હોતૃષદને વિદાનસ્ત્વેષો દીદિવાગ્ં અસદ-થ્સુદક્ષઃ । અદબ્ધવ્રત પ્રમતિર્વસિષ્ઠ-સ્સહસ્ર-મ્ભર-શ્શુચિજિહ્વો અગ્નિઃ ॥ સગ્ં સીદસ્વ મહાગ્ં અસિ શોચસ્વ [શોચસ્વ, દેવવીતમઃ ।] 12
દેવવીતમઃ । વિ ધૂમમગ્ને અરુષ-મ્મિયેદ્ધ્ય સૃજ પ્રશસ્ત દર્શતમ્ ॥ જનિષ્વા હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નાગ્ં હિતો હિતેષ્વરુષો વનેષુ । દમેદમે સપ્ત રત્ના દધાનો-ઽગ્નિર્હોતા નિ ષસાદા યજીયાન્ ॥ 13 ॥

(સ્થ - ઈધે - શોચસ્વ - સપ્તવિગ્ંશતિશ્ચ) - (અ. 3)
સ-ન્તે વાયુર્માતરિશ્વા દધાતૂત્તાનાયૈ હૃદયં-યઁદ્વિલિષ્ટમ્ । દેવાનાં-યઁશ્ચરતિ પ્રાણથેન તસ્મૈ ચ દેવિ વષડસ્તુ તુભ્યમ્ ॥ સુજાતો જ્યોતિષા સહ શર્મ વરૂથમા-ઽસદ-સ્સુવઃ । વાસો અગ્ને વિશ્વરૂપગ્ં સંવ્યઁયસ્વ વિભાવસો ॥ ઉદુ તિષ્ઠ સ્વદ્ધ્વરાવા નો દેવ્યા કૃપા । દૃશે ચ ભાસા બૃહતા સુશુક્વનિરા-ઽગ્ને યાહિ સુશસ્તિભિઃ ॥ 14 ॥
ઊર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતયે તિષ્ઠા દેવો ન સવિતા । ઊર્ધ્વો વાજસ્ય સનિતા યદઞ્જિભિ-ર્વાઘદ્ભિ-ર્વિહ્વયામહે ॥ સ જાતો ગર્ભો અસિ રોદસ્યોરગ્ને ચારુર્વિભૃત ઓષધીષુ । ચિત્ર-શ્શિશુઃ પરિ તમાગ્સ્યક્તઃ પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ગાઃ ॥ સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ આશુર્ભવ વાજ્યર્વન્ન્ । પૃથુર્ભવ સુષદસ્ત્વમગ્નેઃ પુરીષવાહનઃ ॥ શિવો ભવ [ ] 15
પ્રજાભ્યો માનુષીભ્યસ્ત્વમઙ્ગિરઃ । મા દ્યાવાપૃથિવી અભિ શૂશુચો મા-ઽન્તરિક્ષ-મ્મા વનસ્પતીન્ ॥ પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદ-ન્નાનદ-દ્રાસભઃ પત્વા । ભરન્નગ્નિ-મ્પુરીષ્ય-મ્મા પાદ્યાયુષઃ પુરા ॥ રાસભો વા-ઙ્કનિક્રદ-થ્સુયુક્તો વૃષણા રથે । સ વામગ્નિ-મ્પુરીષ્યમાશુર્દૂતો વહાદિતઃ ॥ વૃષા-ઽગ્નિં-વૃઁષણ-મ્ભરન્નપા-ઙ્ગર્ભગ્ં સમુદ્રિયમ્ । અગ્ન આ યાહિ [ ] 16
વીતય ઋતગ્ં સત્યમ્ ॥ ઓષધયઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીતા-ઽગ્નિમેતગ્ં શિવમાયન્તમભ્યત્ર યુષ્માન્ । વ્યસ્યન્ વિશ્વા અમતીરરાતી-ર્નિષીદન્નો અપ દુર્મતિગ્ં હનત્ ॥ ઓષધયઃ પ્રતિ મોદદ્ધ્વમેન-મ્પુષ્પાવતી-સ્સુપિપ્પલાઃ । અયં-વોઁ ગર્ભ ઋત્વિયઃ પ્રત્નગ્ં સધસ્થમા ઽસદત્ ॥ 17 ॥

(સુશસ્તિભિઃ - શિવો ભવ - યાહિ - ષટ્ત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 4)
વિ પાજસા પૃથુના શોશુચાનો બાધસ્વ દ્વિષો રક્ષસો અમીવાઃ । સુશર્મણો બૃહત-શ્શર્મણિ સ્યામગ્નેરહગ્ં સુહવસ્ય પ્રણીતૌ ॥ આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥ યો વઃ શિવતમો રસસ્તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીરિવ માતરઃ ॥ તસ્મા અર-ઙ્ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ ॥ મિત્ર- [મિત્રઃ, સગ્ંસૃજ્ય] 18
-સ્સગ્ંસૃજ્ય પૃથિવી-મ્ભૂમિ-ઞ્ચ જ્યોતિષા સહ । સુજાત-ઞ્જાતવેદસમગ્નિં-વૈઁશ્વાનરં-વિઁભુમ્ ॥ અયક્ષ્માય ત્વા સગ્ં સૃજામિ પ્રજાભ્યઃ । વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા-સ્સગ્ં સૃજન્ત્વા-નુષ્ટુભેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥ રુદ્રા-સ્સભૃન્ત્ય પૃથિવી-મ્બૃહજ્જ્યોતિ-સ્સમીધિરે । તેષા-મ્ભાનુરજસ્ર ઇચ્છુક્રો દેવેષુ રોચતે ॥ સગ્ં સૃષ્ટાં-વઁસુભી રુદ્રૈર્ધીરૈઃ કર્મણ્યા-મ્મૃદમ્ । હસ્તાભ્યા-મ્મૃદ્વી-ઙ્કૃત્વા સિનીવાલી કરોતુ [સિનીવાલી કરોતુ, તામ્ ।] 19
તામ્ ॥ સિનીવાલી સુકપર્દા સુકુરીરા સ્વૌપશા । સા તુભ્યમદિતે મહ ઓખા-ન્દધાતુ હસ્તયોઃ ॥ ઉખા-ઙ્કરોતુ શક્ત્યા બાહુભ્યા-મદિતિર્ધિયા । માતા પુત્રં-યઁથોપસ્થે સા-ઽગ્નિ-મ્બિભર્તુ ગર્ભ આ ॥ મખસ્ય શિરો-ઽસિ યજ્ઞસ્ય પદે સ્થઃ । વસવસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા ઽઙ્ગિરસ્વ-ત્પૃથિવ્યસિ રુદ્રાસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા ઽઙ્ગિરસ્વદન્તરિક્ષમ- [-ઽઙ્ગિરસ્વદન્તરિક્ષમસિ, આદિત્યાસ્ત્વા] 20
-સ્યાદિત્યાસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ જાગતેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્દ્યૌરસિ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ કૃણ્વન્ત્વાનુષ્ટુભેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્દિશો-ઽસિ ધ્રુવા-ઽસિ ધારયા મયિ પ્રજાગ્ં રાયસ્પોષ-ઙ્ગૌપત્યગ્ં સુવીર્યગ્ં સજાતાન્. યજમાનાયા-ઽદિત્યૈ રાસ્ના-ઽસ્ય દિતિસ્તે બિલ-ઙ્ગૃહ્ણાતુ પાઙ્ક્તેન છન્દસા ઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥ કૃત્વાય સા મહીમુખા-મ્મૃન્મયીં-યોઁનિમગ્નયે । તા-મ્પુત્રેભ્ય-સ્સ-મ્પ્રા યચ્છદદિતિ-શ્શ્રપયાનિતિ ॥ 21 ॥

(મિત્રઃ - કરો - ત્વન્તરિક્ષમસિ - પ્ર - ચત્વારિ ચ) (અ. 5)
વસવસ્ત્વા ધૂપયન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્રુદ્રાસ્ત્વા ધૂપયન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દાદિત્યાસ્ત્વા ધૂપયન્તુ જાગતેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વદ્- વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા ધૂપયન્ત્વાનુષ્ટુભેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દિન્દ્રસ્ત્વા ધૂપયત્વઙ્ગિરસ્વ--દ્વિષ્ણુસ્ત્વા ધૂપયત્વઙ્ગિરસ્વ-દ્વરુણસ્ત્વા ધૂપયત્વઙ્ગિરસ્વ-દદિતિસ્ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યાવતી પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽઙ્ગિરસ્વ-ત્ખનત્વવટ દેવાના-ન્ત્વા પત્ની- [પત્નીઃ, દેવી-ર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ] 22
-ર્દેવી-ર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્દધતૂખે ધિષણાસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽઙ્ગિરસ્વ-દભીન્ધતામુખે ગ્નાસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽઙ્ગિરસ્વ-ચ્છ્રપયન્તૂખે વરૂત્રયો જનયસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યા-સ્સધસ્થે-ઽઙ્ગિરસ્વ-ત્પચન્તૂખે । મિત્રૈતામુખા-મ્પચૈષા મા ભેદિ । એતા-ન્તે પરિ દદામ્યભિત્ત્યૈ ॥ અભીમા- [અભીમામ્, મહિના દિવ-મ્મિત્રો] 23
-મ્મહિના દિવ-મ્મિત્રો બભૂવ સપ્રથાઃ । ઉત શ્રવસા પૃથિવીમ્ ॥ મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃત-શ્શ્રવો દેવસ્ય સાનસિમ્ । દ્યુમ્ન-ઞ્ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥ દેવસ્ત્વા સવિતોદ્વપતુ સુપાણિ-સ્સ્વઙ્ગુરિઃ । સુબાહુરુત શક્ત્યા ॥ અપદ્યમાના પૃથિવ્યાશા દિશ આ પૃણ । ઉત્તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમ્ ॥ વસવસ્ત્વા ઽઽચ્છૃન્દન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્રુદ્રાસ્ત્વા-ઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દાદિત્યાસ્ત્વા ઽઽચ્છૃન્દન્તુ જાગતેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા આ ચ્છૃન્દન્ત્વાનુષ્ટુભેન છન્દસા-ઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥ 24 ॥

(પત્ની - રિમાગ્ં - રુદ્રાસ્ત્વા-ઽઽ ચ્છૃન્દન્ત્વે - કાન્ન વિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 6)
સમાસ્ત્વા-ઽગ્ન ઋતવો વર્ધયન્તુ સંવઁથ્સરા ઋષયો યાનિ સત્યા । સ-ન્દિવ્યેન દીદિહિ રોચનેન વિશ્વા આ ભાહિ પ્રદિશઃ પૃથિવ્યાઃ ॥ સ-ઞ્ચેદ્ધ્યસ્વા-ઽગ્ને પ્ર ચ બોધયૈનમુચ્ચ તિષ્ઠ મહતે સૌભગાય । મા ચ રિષદુપસત્તા તે અગ્ને બ્રહ્માણસ્તે યશસઃ સન્તુ મા-ઽન્યે ॥ ત્વામગ્ને વૃણતે બ્રાહ્મણા ઇમે શિવો અગ્ને [ ] 25
સં-વઁરણે ભવા નઃ । સપત્નહા નો અભિમાતિજિચ્ચ સ્વે ગયે જાગૃહ્ય પ્રયુચ્છન્ન્ ॥ ઇહૈવાગ્ને અધિ ધારયા રયિ-મ્મા ત્વા નિક્ર-ન્પૂર્વચિતો નિકારિણઃ । ક્ષત્રમગ્ને સુયમમસ્તુ તુભ્યમુપસત્તા વર્ધતા-ન્તે અનિષ્ટૃતઃ ॥ ક્ષત્રેણા-ઽગ્ને સ્વાયુ-સ્સગ્ં રભસ્વ મિત્રેણા-ઽગ્ને મિત્રધેયે યતસ્વ । સજાતાના-મ્મદ્ધ્યમસ્થા એધિ રાજ્ઞામગ્ને વિહવ્યો દીદિહીહ ॥ અતિ [અતિ, નિહો અતિ સ્રિધો] 26
નિહો અતિ સ્રિધો ઽત્યચિત્તિ-મત્યરાતિમગ્ને । વિશ્વા હ્યગ્ને દુરિતા સહસ્વાથાસ્મભ્યગ્ં સહવીરાગ્ં રયિન્દાઃ ॥ અનાધૃષ્યો જાતવદા અનિષ્ટૃતો વિરાડગ્ને ક્ષત્રભૃ-દ્દીદિહીહ । વિશ્વા આશાઃ પ્રમુઞ્ચ-ન્માનુષીર્ભિય-શ્શિવાભિરદ્ય પરિ પાહિ નો વૃધે ॥ બૃહસ્પતે સવિતર્બોધયૈનગ્ં સગ્ંશિત-ઞ્ચિથ્સ-ન્તરાગ્ં સગ્ં શિશાધિ । વર્ધયૈન-મ્મહતે સૌભગાય [સૌભગાય, વિશ્વ એનમનુ મદન્તુ દેવાઃ ।] 27
વિશ્વ એનમનુ મદન્તુ દેવાઃ ॥ અમુત્રભૂયાદધ યદ્યમસ્ય બૃહસ્પતે અભિશસ્તેર મુઞ્ચઃ । પ્રત્યૌહતા-મશ્વિના મૃત્યુમસ્મા-દ્દેવાના-મગ્ને ભિષજા શચીભિઃ ॥ ઉદ્વય-ન્તમસસ્પરિ પશ્યન્તો જ્યોતિરુત્તરમ્ । દેવ-ન્દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમ્ ॥ 28 ॥

(ઇમે શિવો અગ્ને - ઽતિ - સૌભગાય - ચતુસ્ત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 7)
ઊર્ધ્વા અસ્ય સમિધો ભવન્ત્યૂર્ધ્વા શુક્રા શોચીગ્ષ્યગ્નેઃ । દ્યુમત્તમા સુપ્રતીકસ્ય સૂનોઃ ॥ તનૂનપાદસુરો વિશ્વવેદા દેવો દેવેષુ દેવઃ । પથ આ-ઽનક્તિ મદ્ધ્વા ઘૃતેન ॥ મદ્ધ્વા યજ્ઞ-ન્નક્ષસે પ્રીણાનો નરાશગ્ંસો અગ્ને । સુકૃદ્દેવ-સ્સવિતા વિશ્વવારઃ ॥ અચ્છાયમેતિ શવસા ઘૃતેનેડાનો વહ્નિર્નમસા । અગ્નિગ્ગ્ સ્રુચો અદ્ધ્વરેષુ પ્રયથ્સુ ॥ સ યક્ષદસ્ય મહિમાનમગ્ને-સ્સ [મહિમાનમગ્ને-સ્સઃ, ઈ મન્દ્રાસુ પ્રયસઃ ।] 29
ઈ મન્દ્રાસુ પ્રયસઃ । વસુશ્ચેતિષ્ઠો વસુધાતમશ્ચ ॥ દ્વારો દેવીરન્વસ્ય વિશ્વે વ્રતા દદન્તે અગ્નેઃ । ઉરુવ્યચસો ધામ્ના પત્યમાનાઃ ॥ તે અસ્ય યોષણે દિવ્યે ન યોનાવુષાસાનક્તા । ઇમં-યઁજ્ઞમવતા મદ્ધ્વર-ન્નઃ ॥ દૈવ્યા હોતારાવૂર્ધ્વ-મદ્ધ્વર-ન્નો-ઽગ્નેર્જિહ્વામભિ ગૃણીતમ્ । કૃણુત-ન્ન-સ્સ્વિષ્ટિમ્ ॥ તિસ્રો દેવીર્બર્હિરેદગ્ં સદન્ત્વિડા સરસ્વતી [સરસ્વતી, ભારતી ।] 30
ભારતી । મહી ગૃણાના ॥ તન્નસ્તુરીપમદ્ભુત-મ્પુરુક્ષુ ત્વષ્ટા સુવીરમ્ । રાયસ્પોષં-વિઁ ષ્યતુ નાભિમસ્મે ॥ વનસ્પતે-ઽવ સૃજા રરાણસ્ત્મના દેવેષુ । અગ્નિર્હવ્યગ્ં શમિતા સૂદયાતિ ॥ અગ્ને સ્વાહા કૃણુહિ જાતવેદ ઇન્દ્રાય હવ્યમ્ । વિશ્વે દેવા હવિરિદ-ઞ્જુષન્તામ્ ॥ હિરણ્યગર્ભ-સ્સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવી-ન્દ્યા- [પૃથિવી-ન્દ્યામ્, ઉતેમા-ઙ્કસ્મૈ] 31
-મુતેમા-ઙ્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઇદ્રાજા જગતો બભૂવ । ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં-યઁસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયા-ઽમૃતં-યઁસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યસ્યેમે હિમવન્તો મહિત્વા યસ્ય સમુદ્રગ્ં રસયા સહા- [સહ, આહુઃ ।] 32
-ઽઽહુઃ । યસ્યેમાઃ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ ય-ઙ્ક્રન્દસી અવસા તસ્તભાને અભ્યૈક્ષેતા-મ્મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઉદિતૌ વ્યેતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢે યેન સુવઃ સ્તભિતં-યેઁન નાકઃ । યો અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનQઃકસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ આપો હ યન્મહતી ર્વિશ્વ- [યન્મહતી ર્વિશ્વમ્, અય-ન્દક્ષ-ન્દધાના] 33
-માય-ન્દક્ષ-ન્દધાના જનયન્તીરગ્નિમ્ । તતો દેવાના-ન્નિરવર્તતાસુરેકઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યશ્ચિદાપો મહિના પર્યપશ્ય-દ્દક્ષ-ન્દધાના જનયન્તીરગ્નિમ્ । યો દેવેષ્વધિ દેવ એક આસી-ત્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ 34 ॥

(અગ્ને-સ્સ - સરસ્વતી - દ્યાગ્ં - સહ - વિશ્વં - ચતુસ્ત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 8)
(ઊર્ધ્વા - યઃ પ્રાણતો - ય આત્મદા - યસ્યેમે - યઙ્ક્રન્દસી - યેન દ્યૌ- રાપો હ યત્ - તતો દેવાનાં - ઁયશ્ચિદાપો - યો દેવેષુ - નવ )
આકૂતિમગ્નિ-મ્પ્રયુજગ્ગ્ સ્વાહા મનો મેધામગ્નિ-મ્પ્રયુજગ્ગ્ સ્વાહા ચિત્તં-વિઁજ્ઞાતમગ્નિ-મ્પ્રયુજગ્ગ્ સ્વાહા વાચો વિધૃતિમગ્નિ-મ્પ્રયુજગ્ગ્ સ્વાહા પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહા-ઽગ્નયે વૈશ્વાનરાય સ્વાહા વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્મર્તો વૃણીત સખ્યં-વિઁશ્વે રાય ઇષુદ્ધ્યસિ દ્યુમ્નં-વૃઁણીત પુષ્યસે સ્વાહા મા સુ ભિત્થા મા સુ રિષો દૃગ્ંહસ્વ વીડયસ્વ સુ । અમ્બ ધૃષ્ણુ વીરયસ્વા- [વીરયસ્વ, અગ્નિશ્ચેદ-ઙ્કરિષ્યથઃ ।] 35
-ઽગ્નિશ્ચેદ-ઙ્કરિષ્યથઃ ॥ દૃગ્ંહસ્વ દેવિ પૃથિવિ સ્વસ્તય આસુરી માયા સ્વધયા કૃતા-ઽસિ । જુષ્ટ-ન્દેવાનામિદમસ્તુ હવ્યમરિષ્ટા ત્વમુદિહિ યજ્ઞે અસ્મિન્ન્ ॥ મિત્રૈતામુખા-ન્તપૈષા મા ભેદિ । એતા-ન્તે પરિ દદામ્યભિત્ત્યૈ ॥ દ્રુવન્ન-સ્સર્પિરાસુતિઃ પ્રત્નો હોતા વરેણ્યઃ । સહસસ્પુત્રો અદ્ભુતઃ ॥ પરસ્યા અધિ સંવઁતો-ઽવરાગ્ં અભ્યા [અભ્યા, તર ।] 36
તર । યત્રાહમસ્મિ તાગ્ં અવ ॥ પરમસ્યાઃ પરાવતો રોહિદશ્વ ઇહા-ઽગહિ । પુરીષ્યઃ પુરુપ્રિયો-ઽગ્ને ત્વ-ન્તરા મૃધઃ ॥ સીદ ત્વ-મ્માતુરસ્યા ઉપસ્થે વિશ્વાન્યગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામર્ચિષા મા તપસા-ઽભિ શૂશુચો-ઽન્તરસ્યાગ્ં શુક્ર જ્યોતિર્વિ ભાહિ ॥ અન્તરગ્ને રુચા ત્વમુખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ત્વગ્ં હરસા તપન્ જાતવેદ-શ્શિવો ભવ ॥ શિવો ભૂત્વા મહ્યમગ્ને-ઽથો સીદ શિવસ્ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશ-સ્સર્વા-સ્સ્વાં-યોઁનિમિહા-ઽઽસદઃ ॥ 37 ॥

(વીરયસ્વા - ઽઽ - તપન્ - વિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 9)
યદગ્ને યાનિ કાનિ ચા-ઽઽતે દારૂણિ દદ્ધ્મસિ । તદસ્તુ તુભ્યમિ-દ્ઘૃત-ન્તજ્જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥ યદત્ત્યુપજિહ્વિકા યદ્વમ્રો અતિસર્પતિ । સર્વ-ન્તદસ્તુ તે ઘૃત-ન્તજ્જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥ રાત્રિગ્ં રાત્રિમપ્રયાવ-મ્ભરન્તો-ઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમસ્મૈ । રાયસ્પોષેણ સમિષા મદન્તો-ઽગ્ને મા તે પ્રતિવેશા રિષામ ॥ નાભા [નાભા, પૃથિવ્યા-સ્સમિધાન-] 38
પૃથિવ્યા-સ્સમિધાન-મગ્નિગ્ં રાયસ્પોષાય બૃહતે હવામહે । ઇરમ્મદ-મ્બૃહદુક્થં-યઁજત્ર-ઞ્જેતારમગ્નિ-મ્પૃતનાસુ સાસહિમ્ ॥ યા-સ્સેના અભીત્વરીરા-વ્યાધિની-રુગણા ઉત । યે સ્તેના યે ચ તસ્કરાસ્તાગ્સ્તે અગ્ને-ઽપિ દધામ્યાસ્યે ॥ દગ્ગ્ષ્ટ્રાભ્યા-મ્મલિમ્લૂન્ જમ્ભ્યૈ-સ્તસ્કરાગ્ં ઉત । હનૂભ્યાગ્ સ્તેનાન્-ભગવસ્તાગ્-સ્ત્વ-ઙ્ખાદ સુખાદિતાન્ ॥ યે જનેષુ મલિમ્લવ-સ્સ્તેનાસ-સ્તસ્કરા વને । યે [ ] 39
કક્ષેષ્વઘા યવસ્તાગ્સ્તે દધામિ જમ્ભયોઃ ॥ યો અસ્મભ્યમરાતીયા-દ્યશ્ચ નો દ્વેષતે જનઃ । નિન્દાદ્યો અસ્મા-ન્દિફ્સાચ્ચ સર્વ-ન્ત-મ્મસ્મસા કુરુ ॥ સગ્ંશિત-મ્મે બ્રહ્મ સગ્ંશિતં-વીઁર્ય-મ્બલમ્ । સગ્ંશિત-ઙ્ક્ષત્ર-ઞ્જિષ્ણુ યસ્યા-ઽહમસ્મિ પુરોહિતઃ ॥ ઉદેષા-મ્બાહૂ અતિરમુદ્વર્ચ ઉદૂ બલમ્ । ક્ષિણોમિ બ્રહ્મણા-ઽમિત્રાનુન્નયામિ [-ઽમિત્રા-નુન્નયામિ, સ્વાગ્ં અહમ્ ।] 40
સ્વાગ્ં અહમ્ ॥ દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌદ્દુર્મર્ષમાયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિરમૃતો અભવદ્વયો-ભિર્યદેન-ન્દ્યૌરજનય-થ્સુરેતાઃ ॥ વિશ્વા રૂપાણિ પ્રતિ મુઞ્ચતે કવિઃ પ્રા-ઽસાવીદ્ભદ્ર-ન્દ્વિપદે ચતુષ્પદે । વિ નાકમખ્ય-થ્સવિતા વરેણ્યો-ઽનુ પ્રયાણમુષસો વિ રાજતિ ॥ નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ધાપયેતે શિશુમેકગ્ં સમીચી । દ્યાવા ક્ષામા રુક્મો [રુક્મઃ, અન્તર્વિ ભાતિ] 41
અન્તર્વિ ભાતિ દેવા અગ્નિ-ન્ધારય-ન્દ્રવિણોદાઃ ॥ સુપર્ણો-ઽસિ ગરુત્મા-ન્ત્રિવૃત્તે શિરો ગાયત્ર-ઞ્ચક્ષુ-સ્સ્તોમ આત્મા સામ તે તનૂર્વામદેવ્ય-મ્બૃહ-દ્રથન્તરે પક્ષૌ યજ્ઞાયજ્ઞિય-મ્પુચ્છ-ઞ્છન્દાગ્સ્યઙ્ગાનિ ધિષ્ણિયા-શ્શફા યજૂગ્ંષિ નામ ॥ સુપર્ણો-ઽસિ ગરુત્મા-ન્દિવ-ઙ્ગચ્છ સુવઃ પત ॥ 42 ॥

(નાભા - વને યે - નયામિ - ક્ષામા રુક્મો - ઽષ્ટાત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 10)
અગ્ને યં-યઁજ્ઞમદ્ધ્વરં-વિઁશ્વતઃ પરિભૂરસિ । સ ઇદ્દેવેષુ ગચ્છતિ ॥ સોમ યાસ્તે મયોભુવ ઊતય-સ્સન્તિ દાશુષે । તાભિર્નો-ઽવિતા ભવ ॥ અગ્નિર્મૂર્ધા ભુવઃ ॥ ત્વન્નઃ સોમ , યા તે ધામાનિ ॥ ત-થ્સવિતુર્વરેણ્ય-મ્ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥ અચિત્તી યચ્ચકૃમા દૈવ્યે જને દીનૈર્દક્ષૈઃ પ્રભૂતી પૂરુષત્વતા । 43
દેવેષુ ચ સવિતર્માનુષેષુ ચ ત્વન્નો અત્ર સુવતાદનાગસઃ ॥ ચોદયિત્રી સૂનૃતાના-ઞ્ચેતન્તી સુમતીનામ્ । યજ્ઞ-ન્દધે સરસ્વતી ॥ પાવીરવી કન્યા ચિત્રાયુ-સ્સરસ્વતી વીરપત્ની ધિય-ન્ધાત્ । ગ્નાભિરચ્છિદ્રગ્ં શરણગ્ં સજોષા દુરાધર્ષ-ઙ્ગૃણતે શર્મ યગ્ંસત્ ॥ પૂષા ગા અન્વેતુ નઃ પૂષા રક્ષત્વર્વતઃ । પૂષા વાજગ્ં સનોતુ નઃ ॥ શુક્ર-ન્તે અન્યદ્યજત-ન્તે અન્ય- [અન્યત્, વિષુરૂપે અહની દ્યૌરિવાસિ ।] 44
-દ્વિષુરૂપે અહની દ્યૌરિવાસિ । વિશ્વા હિ માયા અવસિ સ્વધાવો ભદ્રા તે પૂષન્નિહ રાતિરસ્તુ ॥ તે-ઽવર્ધન્ત સ્વતવસો મહિત્વના ઽઽનાક-ન્તસ્થુરુરુ ચક્રિરે સદઃ । વિષ્ણુ ર્યદ્ધા-ઽઽવ-દ્વૃષણ-મ્મદચ્યુતં-વઁયો ન સીદન્નધિ બર્હિષિ પ્રિયે ॥ પ્રચિત્રમર્ક-ઙ્ગૃણતે તુરાય મારુતાય સ્વતવસે ભરદ્ધ્વમ્ । યે સહાગ્ંસિ સહસા સહન્તે [સહન્તે, રેજતે અગ્ને પૃથિવી મખેભ્યઃ ।] 45
રેજતે અગ્ને પૃથિવી મખેભ્યઃ ॥ વિશ્વે દેવા વિશ્વે દેવાઃ ॥ દ્યાવા નઃ પૃથિવી ઇમગ્ં સિદ્ધ્રમદ્ય દિવિસ્પૃશમ્ । યજ્ઞ-ન્દેવેષુ યચ્છતામ્ ॥ પ્ર પૂર્વજે પિતરા નવ્યસીભિર્ગીર્ભિઃ કૃણુદ્ધ્વગ્ં સદને ઋતસ્ય । આ નો દ્યાવાપૃથિવી દૈવ્યેન જનેન યાત-મ્મહિ વાં-વઁરૂથમ્ ॥ અગ્નિગ્ગ્ સ્તોમેન બોધય સમિધાનો અમર્ત્યમ્ । હવ્યા દેવેષુ નો દધત્ ॥ સ હવ્યવાડમર્ત્ય ઉશિગ્દૂતશ્ચનોહિતઃ । અગ્નિર્ધિયા સમૃણ્વતિ ॥ શન્નો ભવન્તુ, વાજેવાજે ॥ 46 ॥