5.2 - વિષ્ણુમુખા વૈ દેવાઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય સંહિતા પાઠઃ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-મ્પઞ્ચમકાણ્ડે દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ - ચિત્યુપક્રમાભિધાનં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
વિષ્ણુમુખા વૈ દેવા શ્છન્દોભિરિમાન્ ઁલોકાનનપજય્ય મભ્યજયન્.ય-દ્વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે વિષ્ણુરેવ ભૂત્વા યજમાનશ્છન્દોભિરિમાન્ ઁલોકાનનપજય્યમભિ જયતિ વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્ય-ભિમાતિહેત્યાહ ગાયત્રી વૈ પૃથિવી ત્રૈષ્ટુભમન્તરિક્ષ-ઞ્જાગતી દ્યૌરાનુષ્ટુભીર્દિશ શ્છન્દોભિરેવેમાન્ ઁલોકાન્. યથા પૂર્વમભિ જયતિ પ્રજાપતિરગ્નિમસૃજત સો-ઽસ્મા-થ્સૃષ્ટઃ [સો-ઽસ્મા-થ્સૃષ્ટઃ, પરાઙૈત્ત-] 1
પરાઙૈત્ત-મેતયા ઽન્વૈદક્રન્દદિતિ તયા વૈ સો-ઽગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામા-ઽવારુન્ધ યદેતામન્વાહા-ગ્નેરેવૈતયા પ્રિય-ન્ધામા-ઽવ રુન્ધ ઈશ્વરો વા એષ પરા-મ્પ્રદઘો યો વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે ચતસૃભિરા વર્તતે ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ છન્દાગ્ંસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ પ્રિયામેવાસ્ય તનુવમભિ [ ] 2

પર્યાવર્તતે દક્ષિણા પર્યાવર્તતે સ્વમેવ વીર્યમનુ પર્યાવર્તતે તસ્મા-દ્દક્ષિણો-ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરો-ઽથો આદિત્યસ્યૈવા-ઽઽવૃતમનુ પર્યાવર્તતે શુનશ્શેપમાજીગર્તિં-વઁરુણો-ઽગૃહ્ણા-થ્સ એતાં-વાઁરુણીમપશ્ય-ત્તયા વૈ સ આત્માનં-વઁરુણપાશાદમુઞ્ચ-દ્વરુણો વા એત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ ય ઉખા-મ્પ્રતિમુઞ્ચત ઉદુત્તમં-વઁરુણપાશ-મસ્મદિત્યાહા-ઽઽત્માન-મેવૈતયા [-મેવૈતયા, વરુણપાશા-] 3
વરુણપાશા-ન્મુઞ્ચત્યા ત્વા-ઽહાર્ષમિત્યાહા ઽઽહ્યનગ્ં હરતિ ધ્રુવસ્તિષ્ઠા ઽવિચાચલિરિત્યાહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વિત્યાહ વિશૈવૈનગ્ં સમર્ધયત્યસ્મિ-ન્રાષ્ટ્રમધિ શ્રયેત્યાહ રાષ્ટ્રમેવાસ્મિ-ન્ધ્રુવમકર્ય-ઙ્કામયેત રાષ્ટ્રગ્ગ્ સ્યાદિતિ ત-મ્મનસા ધ્યાયે-દ્રાષ્ટ્રમેવ ભવ- [ભવતિ, અગ્રે] 4
-ત્યગ્રે બૃહન્નુષસામૂર્ધ્વો અસ્થાદિત્યાહા-ઽગ્રમેવૈનગ્ં સમાનાના-ઙ્કરોતિ નિર્જગ્મિવા-ન્તમસ ઇત્યાહ તમ એવાસ્માદપ હન્તિ જ્યોતિષા- ઽઽગાદિત્યાહ જ્યોતિરેવા-સ્મિ-ન્દધાતિ ચતસૃભિઃ સાદયતિ ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ છન્દોભિરેવા-ઽ-તિચ્છન્દસોત્તમયા વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં-યઁદતિચ્છન્દા વર્ષ્મૈવૈનગ્ં સમાનાના-ઙ્કરોતિ સદ્વતી [સદ્વતી, ભવતિ સત્ત્વમેવૈન] 5
ભવતિ સત્ત્વમેવૈન-ઙ્ગમયતિ વાથ્સપ્રેણોપ તિષ્ઠત એતેન વૈ વથ્સપ્રીર્ભાલન્દનો-ઽગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામા-ઽવા-ઽરુન્ધા-ઽગ્નેરેવૈતેન પ્રિય-ન્ધામા-ઽવ રુન્ધ એકાદશ-મ્ભવત્યેકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધાતિ સ્તોમેન વૈ દેવા અસ્મિન્ ઁલોક આર્ધ્નુવન્ છન્દોભિરમુષ્મિન્-થ્સ્તોમસ્યેવ ખલુ વા એત-દ્રૂપં-યઁ-દ્વાથ્સપ્રં-યઁ-દ્વાથ્સપ્રેણોપતિષ્ઠત [ઁય-દ્વાથ્સપ્રેણોપતિષ્ઠતે, ઇમમેવ] 6
ઇમમેવ તેન લોકમભિ જયતિ ય-દ્વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે-ઽમુમેવ તૈર્લોકમભિ જયતિ પૂર્વેદ્યુઃ પ્રક્રામત્યુત્તરેદ્યુ-હ્ રુપ તિષ્ઠતે તસ્મા-દ્યોગે-ઽન્યાસા-મ્પ્રજાના-મ્મનઃ, ક્ષેમે-ઽન્યાસા-ન્તસ્મા-દ્યાયાવરઃ, ક્ષેમ્યસ્યેશે તસ્મા-દ્યાયાવરઃ, ક્ષેમ્યમદ્ધ્યવસ્યતિ મુષ્ટી કરોતિ વાચં-યઁચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ॥ 7 ॥

(સૃષ્ટો-ઽ - (1) ભ્યે - તયા - ભવતિ - સદ્વત્યુ - પતિષ્ઠતે - દ્વિચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 1)
અન્નપતે-ઽન્નસ્ય નો દેહીત્યાહા-ગ્નિર્વા અન્નપતિ-સ્સ એવાસ્મા અન્ન-મ્પ્રયચ્છત્યનમીવસ્ય શુષ્મિણ ઇત્યાહા-યક્ષ્મસ્યેતિ વાવૈતદાહ પ્ર પ્રદાતાર-ન્તારિષ ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્યાહા-ઽઽશિષમેવૈતામા શાસ્ત ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇત્યાહ પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ [દેવાઃ, પ્રાણૈરેવૈન-] 8
પ્રાણૈરેવૈન-મુદ્યચ્છતે ઽગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિરિત્યાહ યસ્મા એવૈન-ઞ્ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈવૈનગ્ં સમર્ધયતિ ચતસૃભિરા સાદયતિ ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ છન્દોભિરેવા-તિચ્છન્દસોત્તમયા વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં-યઁદતિચ્છન્દા વર્ષ્મૈવૈનગ્ં સમાનાના-ઙ્કરોતિ સદ્વતી ભવતિ સત્ત્વમેવૈન-ઙ્ગમયતિ પ્રેદગ્ને જ્યોતિષ્માન્ [ ] 9
યાહીત્યાહ જ્યોતિરેવાસ્મિ-ન્દધાતિ તનુવા વા એષ હિનસ્તિ યગ્ં હિનસ્તિ મા હિગ્ંસીસ્તનુવા પ્રજા ઇત્યાહ પ્રજાભ્ય એવૈનગ્ં શમયતિ રક્ષાગ્ંસિ વા એત-દ્યજ્ઞગ્ં સચન્તે યદન ઉથ્સર્જ-ત્યક્રન્દદિત્યન્વાહ રક્ષસામપહત્યા અનસા વહન્-ત્યપચિતિ-મેવાસ્મિ-ન્દધાતિ તસ્માદનસ્વી ચ રથી ચાતિથીના-મપચિતતમા- [-મપચિતતમૌ, અપચિતિમા-ન્ભવતિ] 10
-વપચિતિમા-ન્ભવતિ ય એવં-વેઁદ સમિધા-ઽગ્નિ-ન્દુવસ્યતેતિ ઘૃતાનુષિક્તામવસિતે સમિધમા દધાતિ યથા-ઽતિથય આગતાય સર્પિષ્વદાતિથ્ય-ઙ્ક્રિયતે તાદૃગેવ ત-દ્ગાયત્રિયા બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો ઽફ્સુ ભસ્મ પ્ર વેશયત્યફ્સુયોનિર્વા અગ્નિ-સ્સ્વામેવૈનં-યોઁનિ-ઙ્ગમયતિ તિસૃભિઃ પ્રવેશયતિ ત્રિવૃદ્વા [ત્રિવૃદ્વૈ, અગ્નિ-ર્યાવા-] 11
અગ્નિ-ર્યાવા-નેવા-ઽગ્નિસ્ત-મ્પ્રતિષ્ઠા-ઙ્ગમયતિ પરા વા એષો-ઽગ્નિં-વઁપતિ યો-ઽફ્સુ ભસ્મ પ્રવેશયતિ જ્યોતિષ્મતીભ્યા-મવ દધાતિ જ્યોતિરેવા-ઽસ્મિ-ન્દધાતિ દ્વાભ્યા-મ્પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પરા વા એષ પ્રજા-મ્પશૂન્ વપતિ યો-ઽફ્સુ ભસ્મ પ્રવેશયતિ પુનરૂર્જા સહ રય્યેતિ પુનરુદૈતિ પ્રજામેવ પશૂનાત્મ-ન્ધત્તે પુનસ્ત્વા-ઽઽદિત્યા [પુનસ્ત્વા-ઽઽદિત્યાઃ, રુદ્રા] 12
રુદ્રા વસવ-સ્સમિન્ધતા-મિત્યાહૈતા વા એત-ન્દેવતા અગ્રે સમૈન્ધત તાભિરેવૈનગ્ં સમિન્ધે બોધા સ બોધીત્યુપ તિષ્ઠતે બોધયત્યેવૈન-ન્તસ્મા-થ્સુપ્ત્વા પ્રજાઃ પ્રબુદ્ધ્યન્તે યથાસ્થાનમુપ તિષ્ઠતે તસ્મા-દ્યથાસ્થાન-મ્પશવઃ પુનરેત્યોપ તિષ્ઠન્તે ॥ 13 ॥

(વૈ વિશ્વે દેવા - જ્યોતિષ્મા - નપચિતતમૌ - ત્રિવૃદ્વા - આદિત્યા - દ્વિચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 2)
યાવતી વૈ પૃથિવી તસ્યૈ યમ આધિપત્ય-મ્પરીયાય યો વૈ યમ-ન્દેવયજનમસ્યા અનિર્યાચ્યા-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે યમાયૈનગ્ં સ ચિનુતે-ઽપેતે-ત્યદ્ધ્યવસાયયતિ યમમેવ દેવયજનમસ્યૈ નિર્યાચ્યા- ઽઽત્મને-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુત ઇષ્વગ્રેણ વા અસ્યા અનામૃત-મિચ્છન્તો નાવિન્દ-ન્તે દેવા એત-દ્યજુરપશ્યન્નપેતેતિ યદેતેના-ધ્યવસાયય- [-ધ્યવસાયયતિ, અનામૃત] 14
-ત્યનામૃત એવાગ્નિ-ઞ્ચિનુત ઉદ્ધન્તિ યદેવાસ્યા અમેદ્ધ્ય-ન્તદપ હન્ત્યપો-ઽવોક્ષતિ શાન્ત્યૈ સિકતા નિ વપત્યેતદ્વા અગ્નેર્વૈશ્વાનરસ્ય રૂપગ્ં રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમવ રુન્ધ ઊષા-ન્નિવપતિ પુષ્ટિર્વા એષા પ્રજનનં-યઁદૂષાઃ પુષ્ટ્યામેવ પ્રજનને-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે-ઽથો સં(2)જ્ઞાન્ન એવ સં(2)જ્ઞાન્નગ્ગ્ હ્યેત- [હ્યેતત્, પશૂનાં-યઁદૂષા] 15
-ત્પશૂનાં-યઁદૂષા દ્યાવાપૃથિવી સહા-ઽઽસ્તા-ન્તે વિયતી અબ્રૂતામસ્ત્વેવ નૌ સહ યજ્ઞિયમિતિ યદમુષ્યા યજ્ઞિયમાસી-ત્તદસ્યામદધા-ત્ત ઊષા અભવન્ યદસ્યા યજ્ઞિયમાસી-ત્તદમુષ્યામદધા-ત્તદદશ્ચન્દ્રમસિ કૃષ્ણમૂષા-ન્નિવપન્નદો ધ્યાયે-દ્દ્યાવાપૃથિવ્યોરેવ યજ્ઞિયે-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ઽયગ્ં સો અગ્નિરિતિ વિશ્વામિત્રસ્ય [ ] 16
સૂક્ત-મ્ભવત્યેતેન વૈ વિશ્વામિત્રો-ઽગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામા ઽવારુન્ધાગ્નેરેવૈતેન પ્રિય-ન્ધામાવ રુન્ધે છન્દોભિર્વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ ચતસ્રઃ પ્રાચીરુપ દધાતિ ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ છન્દોભિરેવ ત-દ્યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ તેષાગ્ં સુવર્ગં-લોઁકં-યઁતા-ન્દિશ-સ્સમવ્લીયન્ત તે દ્વે પુરસ્તા-થ્સમીચી ઉપાદધત દ્વે [ ] 17
પશ્ચા-થ્સમીચી તાભિર્વૈ તેદિશો-ઽદૃગ્ંહન્ યદ્દ્વે પુરસ્તા-થ્સમીચી ઉપદધાતિ દ્વે પશ્ચા-થ્સમીચી દિશાં-વિઁધૃત્યા અથો પશવો વૈ છન્દાગ્ંસિ પશૂનેવાસ્મૈ સમીચો દધાત્યષ્ટાવુપ દધાત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો-ઽગ્નિ-ર્યાવાનેવાગ્નિસ્ત-ઞ્ચિનુતે-ઽષ્ટાવુપ દધાત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રી સુવર્ગં-લોઁકમઞ્જસા વેદ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય [લોકસ્ય, પ્રજ્ઞાત્યૈ] 18
પ્રજ્ઞાત્યૈ ત્રયોદશ લોકમ્પૃણા ઉપ દધાત્યેકવિગ્ંશતિ-સ્સમ્પદ્યન્તે પ્રતિષ્ઠા વા એકવિગ્ંશઃ પ્રતિષ્ઠા ગાર્હપત્ય એકવિગ્ંશસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠા-ઙ્ગાર્હપત્યમનુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ પ્રત્યગ્નિ-ઞ્ચિક્યાનસ્તિષ્ઠતિ ય એવં-વેઁદ પઞ્ચચિતીક-ઞ્ચિન્વીત પ્રથમ-ઞ્ચિન્વાનઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તાઃ પશવો યજ્ઞમેવ પશૂનવ રુન્ધે ત્રિચિતીક-ઞ્ચિન્વીત દ્વિતીય-ઞ્ચિન્વાનસ્ત્રય ઇમે લોકા એષ્વેવ લોકેષુ [લોકેષુ, પ્રતિતિષ્ઠ-] 19
પ્રતિતિષ્ઠ-ત્યેકચિતીક-ઞ્ચિન્વીત તૃતીય-ઞ્ચિન્વાન એકધા વૈ સુવર્ગો લોક એકવૃતૈવ સુવર્ગં-લોઁકમેતિ પુરીષેણાભ્યૂહતિ તસ્માન્માગ્ં સેનાસ્થિ છન્ન-ન્ન દુશ્ચર્મા ભવતિ ય એવં-વેઁદ પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ પઞ્ચભિઃ પુરીષૈરભ્યૂહતિ દશ સમ્પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડન્નં-વિઁરા-ડ્વિરાજ્યેવા-ઽન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 20 ॥

(અધ્યવસાયયતિ - હ્યેત - દ્વિશ્વામિત્રસ્યા - દધત દ્વે - લોકસ્ય - લોકેષુ -સપ્તચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 3)
વિ વા એતૌ દ્વિષાતે યશ્ચ પુરા-ઽગ્નિર્યશ્ચોખાયાગ્ં સમિતમિતિ ચતસૃભિ-સ્સ-ન્નિવપતિ ચત્વારિ છન્દાગ્ંસિ છન્દાગ્ંસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ પ્રિયયૈવૈનૌ તનુવા સગ્ં શાસ્તિ સમિતમિત્યાહ તસ્માદ્બ્રહ્મણા ક્ષત્રગ્ં સમેતિ યથ્સ-ન્ન્યુપ્ય વિહરતિ તસ્મા-દ્બ્રહ્મણા ક્ષત્રં-વ્યેઁત્યૃતુભિ- [ક્ષત્રં-વ્યેઁત્યૃતુભિઃ, વા એત-ન્દીક્ષયન્તિ] 21
-ર્વા એત-ન્દીક્ષયન્તિ સ ઋતુભિરેવ વિમુચ્યો માતેવ પુત્ર-મ્પૃથિવી પુરીષ્યમિત્યાહ-ર્તુભિરેવૈન-ન્દીક્ષયિત્વર્તુભિર્વિ મુઞ્ચતિ વૈશ્વાનર્યા શિક્યમા દત્તે સ્વદયત્યેવૈન-ન્નૈર્-ઋતીઃ કૃષ્ણા-સ્તિસ્ર-સ્તુષપક્વા ભવન્તિ નિર્-ઋત્યૈ વા એત-દ્ભાગધેયં-યઁ-ત્તુષા નિર્-ઋત્યૈ રૂપ-ઙ્કૃષ્ણગ્ં રૂપેણૈવ નિર્-ઋતિ-ન્નિરવદયત ઇમા-ન્દિશં-યઁન્ત્યેષા [ ] 22
વૈ નિર્-ઋત્યૈ દિક્ સ્વાયામેવ દિશિ નિર્-ઋતિ-ન્નિરવદયતે સ્વકૃત ઇરિણ ઉપ દધાતિ પ્રદરે વૈતદ્વૈ નિર્-ઋત્યા આયતનગ્ગ્ સ્વ એવા-ઽઽયતને નિર્-ઋતિ-ન્નિરવદયતે શિક્યમભ્યુપ દધાતિ નૈર્-ઋતો વૈ પાશઃ સાક્ષાદેવૈન-ન્નિર્-ઋતિપાશા-ન્મુઞ્ચતિ તિસ્ર ઉપ દધાતિ ત્રેધાવિહિતો વૈ પુરુષો યાવાનેવ પુરુષસ્તસ્મા-ન્નિર્-ઋતિમવ યજતે પરાચીરુપ [પરાચીરુપ, દધાતિ પરાચી-] 23
દધાતિ પરાચી-મેવાસ્મા-ન્નિર્-ઋતિ-મ્પ્રણુદતે ઽપ્રતીક્ષમા યન્તિ નિર્-ઋત્યા અન્તર્હિત્યૈ માર્જયિત્વોપ તિષ્ઠન્તે મેદ્ધ્યત્વાય ગાર્હપત્યમુપ તિષ્ઠન્તે નિર્-ઋતિ લોક એવ ચરિત્વા પૂતા દેવલોકમુપાવર્તન્ત એકયોપ તિષ્ઠન્ત એકધૈવ યજમાને વીર્ય-ન્દધતિ નિવેશન-સ્સઙ્ગમનો વસૂનામિત્યાહ પ્રજા વૈ પશવો વસુ પ્રજયૈવૈન-મ્પશુભિ-સ્સમર્ધયન્તિ ॥ 24 ॥

(ઋતુભિ - રેષા- પરાચીરુપા - ષ્ટાચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 4)
પુરુષમાત્રેણ વિ મિમીતે યજ્ઞેન વૈ પુરુષ-સ્સમ્મિતો યજ્ઞપરુષૈવૈનં-વિઁમિમીતે યાવા-ન્પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવા-ન્ભવત્યેતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યં-વીઁર્યેણૈવૈનં-વિઁ મિમીતે પક્ષી ભવતિ ન હ્યપક્ષઃ પતિતુ-મર્હત્યરત્નિના પક્ષૌ દ્રાઘીયાગ્ંસૌ ભવતસ્તસ્મા-ત્પક્ષપ્રવયાગ્ંસિ વયાગ્ંસિ વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છ-ઞ્ચ ભવત્યેતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યં- [વીર્યમ્, વીર્યસમ્મિતો] 25
-ઁવીર્યસમ્મિતો વેણુના વિ મિમીત આગ્નેયો વૈ વેણુઃ સયોનિત્વાય યજુષા યુનક્તિ યજુષા કૃષતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ષડ્ગવેન કૃષતિ ષ-ડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવૈન-ઙ્કૃષતિ ય-દ્દ્વાદશગવેન સંવઁથ્સરેણૈવે યં-વાઁ અગ્ને-રતિદાહાદબિભે-થ્સૈત-દ્દ્વિગુણમપશ્ય-ત્કૃષ્ટ-ઞ્ચાકૃષ્ટ-ઞ્ચ તતો વા ઇમા-ન્ના-ઽત્યદહદ્ય-ત્કૃષ્ટ-ઞ્ચાકૃષ્ટ-ઞ્ચ [ઇમા-ન્ના-ઽત્યદહદ્ય-ત્કૃષ્ટ-ઞ્ચાકૃષ્ટ-ઞ્ચ, ભવત્યસ્યા અનતિદાહાય] 26
ભવત્યસ્યા અનતિદાહાય દ્વિગુણ-ન્ત્વા અગ્નિ-મુદ્યન્તુ-મર્હતીત્યાહુર્ય-ત્કૃષ્ટ-ઞ્ચાકૃષ્ટ-ઞ્ચ ભવત્યગ્નેરુદ્યત્યા એતાવન્તો વૈ પશવો દ્વિપાદશ્ચ ચતુષ્પાદશ્ચ તાન્. ય-ત્પ્રાચ ઉથ્સૃજે-દ્રુદ્રાયાપિ દદ્ધ્યા-દ્ય-દ્દક્ષિણા પિતૃભ્યો નિધુવેદ્ય-ત્પ્રતીચો રક્ષાગ્ંસિ હન્યુરુદીચ ઉથ્સૃજત્યેષા વૈ દેવમનુષ્યાણાગ્ં શાન્તા દિ- [શાન્તા દિક્, તામેવૈના-] 27
-ક્તામેવૈના-નનૂ-થ્સૃજત્યથો ખલ્વિમા-ન્દિશમુ-થ્સૃજત્યસૌ વા આદિત્યઃ પ્રાણઃ પ્રાણમેવૈના-નનૂથ્સૃજતિ દક્ષિણા પર્યાવર્તન્તે સ્વમેવ વીર્યમનુ પર્યાવર્તન્તે તસ્મા-દ્દક્ષિણો-ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરો-ઽથો આદિત્યસ્યૈવા-ઽઽવૃતમનુ પર્યાવર્તન્તે તસ્મા-ત્પરાઞ્ચઃ પશવો વિ તિષ્ઠન્તે પ્રત્યઞ્ચ આ વર્તન્તે તિસ્રસ્તિસ્ર-સ્સીતાઃ [તિસ્રસ્તિસ્ર-સ્સીતાઃ, કૃષતિ ત્રિવૃતમેવ] 28
કૃષતિ ત્રિવૃતમેવ યજ્ઞમુખે વિ યાતયત્યોષધીર્વપતિ બ્રહ્મણા-ઽન્નમવ રુન્ધે ઽર્કે-ઽર્કશ્ચીયતે ચતુર્દશભિર્વપતિ સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધય-સ્સપ્તા-ઽઽરણ્યા ઉભયીષામવરુદ્ધ્યા અન્નસ્યાન્નસ્ય વપત્યન્નસ્યા-ન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ કૃષ્ટે વપતિ કૃષ્ટે હ્યોષધયઃ પ્રતિતિષ્ઠન્ત્યનુસીતં-વઁપતિ પ્રજાત્યૈ દ્વાદશસુ સીતાસુ વપતિ દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સર-સ્સંવઁથ્સરેણૈવાસ્મા અન્ન-મ્પચતિ યદગ્નિચિ- [યદગ્નિચિત્, અનવરુદ્ધસ્યા-] 29
-દનવરુદ્ધસ્યા-ઽશ્ઞીયાદવ-રુદ્ધેન વ્યૃદ્ધ્યેત યે વનસ્પતીના-મ્ફલગ્રહય-સ્તાનિદ્ધ્મે-ઽપિ પ્રોક્ષે-દનવરુદ્ધસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ દિગ્ભ્યો લોષ્ટાન્-થ્સમસ્યતિ દિશામેવ વીર્યમવરુદ્ધ્ય દિશાં-વીઁર્યે-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ય-ન્દ્વિષ્યા-દ્યત્ર સ સ્યા-ત્તસ્યૈ દિશો લોષ્ટમા હરેદિષ-મૂર્જમહમિત આ દદ ઇતીષમેવોર્જ-ન્તસ્યૈ દિશો-ઽવ રુન્ધે ક્ષોધુકો ભવતિ યસ્તસ્યા-ન્દિશિ ભવત્યુત્તરવેદિમુપ વપત્યુત્તરવેદ્યાગ્ હ્યગ્નિશ્ચીયતે ઽથો પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ પશૂનેવાવ રુન્ધે-ઽથો યજ્ઞપરુષો-ઽનન્તરિત્યૈ ॥ 30 ॥

(ચ ભવત્યેતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યં - ઁયત્કૃષ્ટઞ્ચા-ઽકૃષ્ટઞ્ચ - દિખ્- સીતા - અગ્નિચિ - દવ - પઞ્ચવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 5)
અગ્ને તવ શ્રવો વય ઇતિ સિકતા નિ વપત્યેતદ્વા અગ્નેર્વૈશ્વાનરસ્ય સૂક્તગ્ં સૂક્તેનૈવ વૈશ્વાનરમવ રુન્ધે ષડ્ભિર્નિ વપતિ ષડ્વા ઋતવઃ સંવઁથ્સર-સ્સંવઁથ્સરો-ઽગ્નિર્વૈશ્વાનર-સ્સાક્ષાદેવ વૈશ્વાનરમવ રુન્ધે સમુદ્રં-વૈઁ નામૈતચ્છન્દઃ સમુદ્રમનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે યદેતેન સિકતા નિ વપતિ પ્રજાનાં પ્રજનનાયેન્દ્રો [પ્રજાનાં પ્રજનનાયેન્દ્રઃ, વૃત્રાય] 31
વૃત્રાય વજ્ર-મ્પ્રાહર-થ્સ ત્રેધા વ્યભવ-થ્સ્ફ્યસ્તૃતીયગ્ં રથસ્તૃતીયં-યૂઁપસ્તૃતીયં-યેઁ-ઽન્તશ્શરા અશીર્યન્ત તા-શ્શર્કરા અભવ-ન્તચ્છર્કરાણાગ્ં શર્કરત્વં-વઁજ્રો વૈ શર્કરાઃ પશુરગ્નિ-ર્યચ્છર્કરાભિરગ્નિ-મ્પરિમિનોતિ વજ્રેણૈવાસ્મૈ પશૂ-ન્પરિ ગૃહ્ણાતિ તસ્મા-દ્વજ્રેણ પશવઃ પરિગૃહીતાસ્તસ્મા-થ્સ્થેયાનસ્થેયસો નોપ હરતે ત્રિસપ્તાભિઃ પશુકામસ્ય [પશુકામસ્ય, પરિ] 32
પરિ મિનુયા-થ્સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ પ્રાણાઃ પશવઃ પ્રાણૈરેવાસ્મૈ પશૂનવ રુન્ધે ત્રિણવાભિ-ર્ભ્રાતૃવ્યવત-સ્ત્રિવૃતમેવ વજ્રગ્ં સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ સ્તૃત્યા અપરિમિતાભિઃ પરિ મિનુયા-દપરિમિતસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ ય-ઙ્કામયેતાપશુ-સ્સ્યાદિત્યપરિમિત્ય તસ્ય શર્કરા-સ્સિકતા વ્યૂહેદપરિગૃહીત એવાસ્ય વિષૂચીનગ્ં રેતઃ પરા સિઞ્ચત્યપશુરેવ ભવતિ [ભવતિ, ય-ઙ્કામયેત] 33
ય-ઙ્કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યાદિતિ પરિમિત્ય તસ્ય શર્કરા-સ્સિકતા વ્યૂહે-ત્પરિગૃહીત એવાસ્મૈ સમીચીનગ્ં રેતઃ સિઞ્ચતિ પશુમાનેવ ભવતિ સૌમ્યા વ્યૂહતિ સોમો વૈ રેતોધા રેત એવ ત-દ્દધાતિ ગાયત્રિયા બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણ-સ્ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યઃ શંયુ-મ્બાર્હસ્પત્ય-મ્મેધો નોપાનમ-થ્સો-ઽગ્નિ-મ્પ્રા-ઽવિશ- [નોપાનમ-થ્સો-ઽગ્નિ-મ્પ્રા-ઽવિશત્, સો-ઽગ્નેઃ] 34
-થ્સો-ઽગ્નેઃ કૃષ્ણો રૂપ-ઙ્કૃત્વોદાયત સો-ઽશ્વ-મ્પ્રા-ઽવિશ-થ્સો-ઽશ્વસ્યા-વાન્તરશફો-ભવ-દ્યદશ્વમાક્રમયતિ ય એવ મેધો-ઽશ્વ-મ્પ્રા-ઽવિશ-ત્તમેવાવ રુન્ધે પ્રજાપતિના-ઽગ્નિશ્ચેતવ્ય ઇત્યાહુઃ પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વો યદશ્વમાક્રમયતિ પ્રજાપતિનૈવા-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે પુષ્કરપર્ણમુપ દધાતિ યોનિર્વા અગ્નેઃ પુષ્કરપર્ણગ્ં સયોનિ- -મેવાગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ઽપા-મ્પૃષ્ઠમસીત્યુપ દધાત્યપાં-વાઁ એત-ત્પૃષ્ઠં-યઁ-ત્પુષ્કરપર્ણગ્ં રૂપેણૈવૈનદુપ દધાતિ ॥ 35 ॥

(ઇન્દ્રઃ - પશુકામસ્ય - ભવત્ય - વિશથ્ - સયોનિં - ઁવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 6)
બ્રહ્મ જજ્ઞાનમિતિ રુક્મમુપ દધાતિ બ્રહ્મમુખા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત બ્રહ્મમુખા એવ ત-ત્પ્રજા યજમાન-સ્સૃજતે બ્રહ્મ જજ્ઞાનમિત્યાહ તસ્માદ્બ્રાહ્મણો મુખ્યો મુખ્યો ભવતિ ય એવં-વેઁદ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ન પૃથિવ્યા-ન્નાન્તરિક્ષે ન દિવ્યગ્નિશ્ચેતવ્ય ઇતિ ય-ત્પૃથિવ્યા-ઞ્ચિન્વીત પૃથિવીગ્ં શુચા-ઽર્પયેન્નૌષધયો ન વનસ્પતયઃ [વનસ્પતયઃ, પ્ર જાયેરન્.] 36
પ્ર જાયેરન્. યદન્તરિક્ષે ચિન્વીતાન્તરિક્ષગ્ં શુચા-ઽર્પયેન્ન વયાગ્ંસિ પ્ર જાયેરન્. ય-દ્દિવિ ચિન્વીત દિવગ્ં શુચા-ઽર્પયેન્ન પર્જન્યો વર્ષેદ્રુક્મમુપ દધાત્યમૃતં-વૈઁ હિરણ્યમમૃત એવાગ્નિ-ઞ્ચિનુતે પ્રજાત્યૈ હિરણ્મય-મ્પુરુષમુપ દધાતિ યજમાનલોકસ્ય વિધૃત્યૈ યદિષ્ટકાયા આતૃણ્ણમનૂપદદ્ધ્યા-ત્પશૂના-ઞ્ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમપિ દદ્ધ્યા-દ્દક્ષિણતઃ [દદ્ધ્યા-દ્દક્ષિણતઃ, પ્રાઞ્ચમુપ દધાતિ] 37
પ્રાઞ્ચમુપ દધાતિ દાધાર યજમાનલોક-ન્ન પશૂના-ઞ્ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમપિ દધાત્યથો ખલ્વિષ્ટકાયા આતૃણ્ણમનૂપ દધાતિ પ્રાણાનામુથ્સૃષ્ટ્યૈ દ્રફ્સશ્ચસ્કન્દેત્યભિ મૃશતિ હોત્રાસ્વેવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્રુચાવુપ દધાત્યાજ્યસ્ય પૂર્ણા-ઙ્કાર્ષ્મર્યમયી-ન્દદ્ધ્નઃ પૂર્ણા-મૌદુબંરીમિયં-વૈઁ કાર્ષ્મર્યમય્યસાવૌ-દુબંરીમે એવોપ ધત્તે [ ] 38
તૂષ્ણીમુપ દધાતિ ન હીમે યજુષા-ઽઽપ્તુમર્હતિ દક્ષિણા-ઙ્કાર્ષ્મર્યમયી-મુત્તરામૌ-દુમ્બરી-ન્તસ્માદસ્યા અસાવુત્તરા ઽઽજ્યસ્ય પૂર્ણા-ઙ્કાર્ષ્મર્યમયીં-વઁજ્રો વા આજ્યં-વઁજ્રઃ કાર્ષ્મર્યો વજ્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણતો રક્ષાગ્સ્યપ હન્તિ દદ્ધ્નઃ પૂર્ણામૌદુમ્બરી-મ્પશવો વૈ દદ્ધ્યૂર્ગુદુમ્બરઃ પશુષ્વેવોર્જ-ન્દધાતિ પૂર્ણે ઉપ દધાતિ પૂર્ણે એવૈન- [પૂર્ણે એવૈનમ્, અમુષ્મિન્ ઁલોક] 39
મમુષ્મિન્ ઁલોક ઉપતિષ્ઠેતે વિરાજ્યગ્નિશ્ચેતવ્ય ઇત્યાહુ-સ્સ્રુગ્વૈ વિરાડ્ય-થ્સ્રુચાવુપદધાતિ વિરાજ્યેવાગ્નિ-ઞ્ચિનુતે યજ્ઞમુખેયજ્ઞમુખે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞગ્ં રક્ષાગ્ંસિ જિઘાગ્ંસન્તિ યજ્ઞમુખગ્ં રુક્મો ય-દ્રુક્મં-વ્યાઁઘારયતિ યજ્ઞમુખાદેવ રક્ષાગ્સ્યપ હન્તિ પઞ્ચભિ-ર્વ્યાઘારયતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યાવાનેવ યજ્ઞસ્તસ્મા-દ્રક્ષાગ્સ્યપ હન્ત્યક્ષ્ણયાવ્યા ઘારયતિ તસ્માદક્ષ્ણયા પશવો-ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ 40 ॥

(વનસ્પતયો- દક્ષિણતો- ધત્ત- એનં- તસ્મા દક્ષ્ણયા-પઞ્ચ ચ) (અ. 7)
સ્વયમાતૃણ્ણામુપ દધાતીયં-વૈઁ સ્વયમાતૃણ્ણેમામેવોપ ધત્તે ઽશ્વમુપ ઘ્રાપયતિ પ્રાણમેવાસ્યા-ન્દધાત્યથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રજાપતિનૈવા-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે પ્રથમેષ્ટકોપધીયમાના પશૂના-ઞ્ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમપિ દધાતિ સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામુથ્સૃષ્ટ્યા અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યા અગ્નાવગ્નિશ્ચેતવ્ય ઇત્યાહુરેષ વા [ઇત્યાહુરેષ વૈ, અગ્નિર્વૈશ્વાનરો] 41
અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યદ્બ્રાહ્મણસ્તસ્મૈ પ્રથમામિષ્ટકાં-યઁજુષ્કૃતા-મ્પ્રયચ્છે-ત્તા-મ્બ્રાહ્મણશ્ચોપ દદ્ધ્યાતા-મગ્નાવેવ તદગ્નિ-ઞ્ચિનુત ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમાર્તોર્યો-ઽવિદ્વાનિષ્ટકા-મુપદધાતિ ત્રીન્. વરા-ન્દદ્યા-ત્ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ પ્રાણાનાગ્ સ્પૃત્યૈ દ્વાવેવ દેયૌ દ્વૌ હિ પ્રાણાવેક એવ દેય એકો હિ પ્રાણઃ પશુ- [પ્રાણઃ પશુઃ, વા એષ યદગ્નિર્ન] 42
-ર્વા એષ યદગ્નિર્ન ખલુ વૈ પશવ આયવસે રમન્તે દૂર્વેષ્ટકામુપ દધાતિ પશૂના-ન્ધૃત્યૈ દ્વાભ્યા-મ્પ્રતિષ્ઠિત્યૈ કાણ્ડા-ત્કાણ્ડા-ત્પ્રરોહન્તીત્યાહ કાણ્ડેનકાણ્ડેન હ્યેષા પ્રતિતિષ્ઠત્યેવા નો દૂર્વે પ્રતનુ સહસ્રેણ શતેન ચેત્યાહ સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ દેવલક્ષ્મં-વૈઁ ત્ર્યાલિખિતા તામુત્તરલક્ષ્માણ-ન્દેવા ઉપાદધતા-ધરલક્ષ્માણ-મસુરા ય- [યમ્, કામયેત] 43
-ઙ્કામયેત વસીયાન્-થ્સ્યાદિત્યુત્તરલક્ષ્માણ-ન્તસ્યોપ દદ્ધ્યા-દ્વસીયાનેવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેત પાપીયાન્-થ્સ્યાદિત્યધરલક્ષ્માણ-ન્તસ્યોપ દદ્ધ્યાદસુરયોનિ-મેવૈનમનુ પરા ભાવયતિ પાપીયા-ન્ભવતિ ત્ર્યાલિખિતા ભવતીમે વૈ લોકાસ્ત્ર્યાલિખિતૈભ્ય એવ લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યમન્તરેત્યઙ્ગિરસ-સ્સુવર્ગં-લોઁકં-યઁતઃ પુરોડાશઃ કૂર્મો ભૂત્વા-ઽનુ પ્રાસર્પ- [પ્રાસર્પત્, ય-ત્કૂર્મમુપદધાતિ] 44
-દ્ય-ત્કૂર્મમુપદધાતિ યથા ક્ષેત્રવિદઞ્જસા નયત્યેવમેવૈન-ઙ્કૂર્મ-સ્સુવર્ગં-લોઁકમઞ્જસા નયતિ મેધો વા એષ પશૂનાં-યઁ-ત્કૂર્મો ય-ત્કૂર્મમુપ દધાતિ સ્વમેવ મેધ-મ્પશ્યન્તઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્તે શ્મશાનં-વાઁ એત-ત્ક્રિયતે યન્મૃતાના-મ્પશૂનાગ્ં શીર્ષાણ્યુપધીયન્તે યજ્જીવન્ત-ઙ્કૂર્મમુપ દધાતિ તેનાશ્મશાનચિદ્વાસ્તવ્યો વા એષ ય- [એષ યત્, કૂર્મો મધુ] 45
-ત્કૂર્મો મધુ વાતા ઋતાયત ઇતિ દદ્ધ્ના મધુમિશ્રેણાભ્યનક્તિ સ્વદયત્યેવૈન-ઙ્ગ્રામ્યં-વાઁ એતદન્નં-યઁ-દ્દદ્ધ્યારણ્ય-મ્મધુ યદ્દદ્ધ્ના મધુમિશ્રેણા ભ્યનક્ત્યુભયસ્યા ઽવરુદ્ધ્યૈ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇત્યાહા ઽઽભ્યામેવૈનમુભયતઃ પરિગૃહ્ણાતિ પ્રાઞ્ચમુપ દધાતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચમુપ દધાતિ તસ્મા- [તસ્માત્, પુરસ્તા-] 46
-ત્પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચઃ પશવો મેધમુપ તિષ્ઠન્તે યો વા અપનાભિમગ્નિ-ઞ્ચિનુતે યજમાનસ્ય નાભિમનુ પ્રવિશતિ સ એનમીશ્વરો હિગ્ંસિતોરુલૂખલમુપ દધાત્યેષા વા અગ્નેર્નાભિ-સ્સનાભિમેવા-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે હિગ્ંસાયા ઔદુમ્બર-મ્ભવત્યૂર્ગ્વા ઉદુમ્બર ઊર્જમેવાવ રુન્ધે મદ્ધ્યત ઉપ દધાતિ મદ્ધ્યત એવાસ્મા ઊર્જ-ન્દધાતિ તસ્મા-ન્મદ્ધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જત ઇય-દ્ભવતિ પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતમવ હન્ત્યન્નમેવાક-ર્વૈષ્ણવ્યર્ચોપ દધાતિ વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો વૈષ્ણવા વનસ્પતયો યજ્ઞ એવ યજ્ઞ-મ્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ 47 ॥

(એષ વૈ - પશુ - ર્ય - મસર્પ - દેષ યત્ - તસ્માત્ - તસ્માથ્ - સપ્તવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 8)
એષાં-વાઁ એતલ્લોકાના-ઞ્જ્યોતિ-સ્સમ્ભૃતં-યઁદુખા યદુખા-મુપદધાત્યેભ્ય એવ લોકેભ્યો જ્યોતિરવ રુન્ધે મદ્ધ્યત ઉપ દધાતિ મદ્ધ્યત એવાસ્મૈ જ્યોતિર્દધાતિ તસ્માન્મદ્ધ્યતો જ્યોતિરુપા-ઽઽસ્મહે સિકતાભિઃ પૂરયત્યેતદ્વા અગ્નેર્વૈશ્વાનરસ્ય રૂપગ્ં રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમવ રુન્ધે ય-ઙ્કામયેત ક્ષોધુક-સ્સ્યા-દિત્યૂના-ન્તસ્યોપ [-દિત્યૂના-ન્તસ્યોપ, દદ્ધ્યા-ત્ક્ષોધુક] 48
દદ્ધ્યા-ત્ક્ષોધુક એવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેતા-નુપદસ્ય-દન્નમદ્યાદિતિ પૂર્ણા-ન્તસ્યોપ દદ્ધ્યાદનુપદસ્ય-દેવાન્નમત્તિ સહસ્રં-વૈઁ પ્રતિ પુરુષઃ પશૂનાં-યઁચ્છતિ સહસ્રમન્યે પશવો મદ્ધ્યે પુરુષશીર્ષમુપ દધાતિ સવીર્યત્વાયો-ખાયામપિ દધાતિ પ્રતિષ્ઠામેવૈન-દ્ગમયતિ વ્યૃદ્ધં-વાઁ એત-ત્પ્રાણૈરમેદ્ધ્યં-યઁ-ત્પુરુષશીર્ષમમૃત-ઙ્ખલુ વૈ પ્રાણા [વૈ પ્રાણાઃ, અમૃતગ્ં] 49
અમૃતગ્ં હિરણ્ય-મ્પ્રાણેષુ હિરણ્યશલ્કા-ન્પ્રત્યસ્યતિ પ્રતિષ્ઠામેવૈન-દ્ગમયિત્વા પ્રાણૈ-સ્સમર્ધયતિ દદ્ધ્ના મધુમિશ્રેણ પૂરયતિ મધવ્યો-ઽસાનીતિ શૃતાતઙ્ક્યેન મેદ્ધ્યત્વાય ગ્રામ્યં-વાઁ એતદન્નં-યઁ-દ્દદ્ધ્યારણ્ય-મ્મધુ યદ્દદ્ધ્ના મધુમિશ્રેણ પૂરયત્યુભયસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ પશુશીર્ષાણ્યુપ દધાતિ પશવો વૈ પશુશીર્ષાણિ પશૂનેવાવ રુન્ધે ય-ઙ્કામયેતા-ઽપશુ-સ્સ્યાદિતિ [-ઽપશુ-સ્સ્યાદિતિ, વિષૂચીનાનિ] 50
વિષૂચીનાનિ તસ્યોપ દદ્ધ્યા-દ્વિષૂચ એવાસ્મા-ત્પશૂ-ન્દધાત્યપશુરેવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યાદિતિ સમીચીનાનિ તસ્યોપ દદ્ધ્યા-થ્સમીચ એવાસ્મૈ પશૂ-ન્દધાતિ પશુમાનેવ ભવતિ પુરસ્તા-ત્પ્રતીચીનમશ્વસ્યોપ દધાતિ પશ્ચા-ત્પ્રાચીનમૃષભસ્યા-પશવો વા અન્યે ગો અશ્વેભ્યઃ પશવો ગો અશ્વાનેવાસ્મૈ સમીચો દધાત્યે-તાવન્તો વૈ પશવો [પશવઃ, દ્વિપાદશ્ચ] 51
દ્વિપાદશ્ચ ચતુષ્પાદશ્ચ તાન્. વા એતદગ્નૌ પ્રદધાતિ ય-ત્પશુશીર્ષાણ્યુપ-દધાત્ય-મુમારણ્યમનુ તે દિશામીત્યાહ ગ્રામ્યેભ્ય એવ પશુભ્ય આરણ્યા-ન્પશૂઞ્છુચમનૂથ્સૃજતિ તસ્મા-થ્સમાવ-ત્પશૂના-મ્પ્રજાયમાનાના-મારણ્યાઃ પશવઃ કનીયાગ્ંસ-શ્શુચા હ્યૃતા-સ્સર્પશીર્ષમુપ દધાતિ યૈવ સર્પે ત્વિષિસ્તામેવા-ઽવ રુન્ધે [-ઽવ રુન્ધે, ય-થ્સમીચીન-] 52
ય-થ્સમીચીન--મ્પશુશીર્ષૈરુપ દદ્ધ્યા-દ્ગ્રામ્યા-ન્પશૂ-ન્દગ્ંશુકા-સ્સ્યુર્ય-દ્વિષૂચીન-મારણ્યાન્. યજુરેવ વદેદવ તા-ન્ત્વિષિગ્ં રુન્ધે યા સર્પે ન ગ્રામ્યા-ન્પશૂન્. હિનસ્તિ ના-ઽઽરણ્યાનથો ખલૂપધેયમેવ યદુપદધાતિ તેન તા-ન્ત્વિષિમવ રુન્ધે યા સર્પે ય-દ્યજુર્વદતિ તેન શાન્તમ્ ॥ 53 ॥

(ઊનાન્તસ્યોપ - પ્રાણાઃ - સ્યાદિતિ - વૈ પશવો - રુન્ધે - ચતુશ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 9)
પશુર્વા એષ યદગ્નિર્યોનિઃ ખલુ વા એષા પશોર્વિ ક્રિયતે ય-ત્પ્રાચીનમૈષ્ટકા-દ્યજુઃ ક્રિયતે રેતો-ઽપસ્યા અપસ્યા ઉપ દધાતિ યોનાવેવ રેતો દધાતિ પઞ્ચોપ દધાતિ પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ પશૂનેવાસ્મૈ પ્રજનયતિ પઞ્ચ દક્ષિણતો વજ્રો વા અપસ્યા વજ્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણતો રક્ષાગ્સ્યપ હન્તિ પઞ્ચ પશ્ચા- [પઞ્ચ પશ્ચાત્, પ્રાચીરુપ દધાતિ] 54
-ત્પ્રાચીરુપ દધાતિ પશ્ચાદ્વૈ પ્રાચીનગ્ં રેતો ધીયતે પશ્ચાદેવાસ્મૈ પ્રાચીનગ્ં રેતો દધાતિ પઞ્ચ પુરસ્તા-ત્પ્રતીચીરુપ દધાતિ પઞ્ચ પશ્ચા-ત્પ્રાચીસ્તસ્મા-ત્પ્રાચીનગ્ં રેતો ધીયતે પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે પઞ્ચોત્તરત શ્છન્દસ્યાઃ પશવો વૈ છન્દસ્યાઃ પશૂનેવ પ્રજાતાન્-થ્સ્વમાયતનમભિ પર્યૂહત ઇયં-વાઁ અગ્ને-રતિદાહા-દબિભે-થ્સૈતા [-દબિભે-થ્સૈતાઃ, અપસ્યા અપશ્ય-ત્તા] 55
અપસ્યા અપશ્ય-ત્તા ઉપાધત્ત તતો વા ઇમા-ન્નાત્યદહ-દ્યદપસ્યા ઉપદધાત્યસ્યા અનતિદાહાયોવાચ હેયમદદિ-થ્સ બ્રહ્મણા-ઽન્નં-યઁસ્યૈતા ઉપધીયાન્તૈ ય ઉ ચૈના એવંવેઁ દદિતિ પ્રાણભૃત ઉપ દધાતિ રેતસ્યેવ પ્રાણા-ન્દધાતિ તસ્મા-દ્વદ-ન્પ્રાણ-ન્પશ્યઞ્છૃણ્વ-ન્પશુર્જાયતે ઽય-મ્પુરો [-ઽય-મ્પુરઃ, ભુવ ઇતિ] 56
ભુવ ઇતિ પુરસ્તાદુપ દધાતિ પ્રાણમેવૈતાભિ-ર્દાધારા-ઽય-ન્દક્ષિણા વિશ્વકર્મેતિ દક્ષિણતો મન એવૈતાભિર્દાધારાય-મ્પશ્ચા-દ્વિશ્વવ્યચા ઇતિ પશ્ચા-ચ્ચક્ષુરેવૈતાભિ-ર્દાધારેદ-મુત્તરા-થ્સુવરિત્યુત્તરત-શ્શ્રોત્રમેવૈતાભિ-ર્દાધારેયમુપરિ મતિરિત્યુપરિષ્ટા-દ્વાચમેવૈતાભિ-ર્દાધાર દશદશોપ દધાતિ સવીર્યત્વાયાક્ષ્ણયો [સવીર્યત્વાયાક્ષ્ણયા, ઉપ દધાતિ] 57
-પ દધાતિ તસ્માદક્ષ્ણયા પશવો-ઽઙ્ગાનિ પ્રહરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યાઃ પ્રાચીસ્તાભિ-ર્વસિષ્ઠ આર્ધ્નોદ્યા દક્ષિણા તાભિર્ભરદ્વાજો યાઃ પ્રતીચીસ્તાભિ ર્વિશ્વામિત્રો યા ઉદીચીસ્તાભિ-ર્જમદગ્નિર્યા ઊર્ધ્વાસ્તાભિ-ર્વિશ્વકર્મા ય એવમેતાસામૃદ્ધિં-વેઁદર્ધ્નોત્યેવ ય આસામેવ-મ્બન્ધુતાં-વેઁદ બન્ધુમા-ન્ભવતિ ય આસામેવ-ઙ્કૢપ્તિં-વેઁદ કલ્પતે- [કલ્પતે, અસ્મૈ ય આસામેવ-] 58
-ઽસ્મૈ ય આસામેવ-માયતનં-વેઁદા-ઽઽયતનવા-ન્ભવતિ ય આસામેવ-મ્પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ પ્રાણભૃત ઉપધાય સંયઁત ઉપ દધાતિ પ્રાણાનેવા ઽસ્મિ-ન્ધિત્વા સંયઁદ્ભિ-સ્સંયઁચ્છતિ ત-થ્સંયઁતાગ્ં સંયઁત્ત્વમથો પ્રાણ એવાપાન-ન્દધાતિ તસ્મા-ત્પ્રાણાપાનૌ સ-ઞ્ચરતો વિષૂચીરુપ દધાતિ તસ્મા-દ્વિષ્વઞ્ચૌ પ્રાણાપાનૌ યદ્વા અગ્નેરસંયઁત- [અગ્નેરસંયઁતમ્, અસુવર્ગ્યમસ્ય] 59
-મસુવર્ગ્યમસ્ય ત-થ્સુવર્ગ્યો-ઽગ્નિર્ય-થ્સંયઁત ઉપ દધાતિ સમેવૈનં-યઁચ્છતિ ઉવર્ગ્યમેવાક -સ્ત્ર્યવિર્વયઃ કૃતમયાનામિત્યાહ વયોભિરેવાયાનવ રુન્ધે ઽયૈર્વયાગ્ંસિ સર્વતો વાયુમતીર્ભવન્તિ તસ્માદયગ્ં સર્વતઃ પવતે ॥ 60 ॥

(પશ્ચા - દેતાઃ - પુરો - ઽક્ષ્ણયા - કલ્પતે - ઽસં-યઁતં - પઞ્ચત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 10)
ગાયત્રી ત્રિષ્ટુ-બ્જગત્યનુષ્ટુ-ક્પઙ્ક્ત્યા સહ । બૃહત્યુષ્ણિહા કકુ-થ્સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ દ્વિપદા યા ચતુષ્પદા ત્રિપદા યાચ ષટ્પદા । સછન્દા યા ચ વિચ્છન્દા-સ્સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ મહાનામ્ની રેવતયો વિશ્વા આશાઃ પ્રસૂવરીઃ । મેઘ્યા વિદ્યુતો વાચઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ રજતા હરિણી-સ્સીસા યુજો યુજ્યન્તે કર્મભિઃ । અશ્વસ્ય વાજિનસ્ત્વચિ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ નારી- [નારીઃ, તે પત્નયો લોમ] 61
-સ્તે પત્નયો લોમ વિચિન્વન્તુ મનીષયા । દેવાના-મ્પત્નીર્દિશઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ કુવિદઙ્ગ યવમન્તો યવ-ઞ્ચિદ્યથા દાન્ત્યનુપૂર્વં-વિઁયૂય । ઇહેહૈષા-ઙ્કૃણુત ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમોવૃક્તિ-ન્નજગ્મુઃ ॥ 62 ॥

(નારી - સ્ત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 11)
કસ્ત્વા ચ્છ્યતિ કસ્ત્વા વિ શાસ્તિ કસ્તે ગાત્રાણિ શિમ્યતિ । ક ઉ તે શમિતા કવિઃ ॥ ઋતવસ્ત ઋતુધા પરુઃ શમિતારો વિશાસતુ । સંવઁથ્સરસ્ય ધાયસા શિમીભિ-શ્શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ દૈવ્યા અદ્ધ્વર્યવસ્ત્વા ચ્છ્યન્તુ વિ ચ શાસતુ । ગાત્રાણિ પર્વશસ્તે શિમાઃ કૃણ્વન્તુ શિમ્યન્તઃ ॥ અર્ધમાસાઃ પરૂગ્ંષિ તે માસા-શ્છ્યન્તુ શિમ્યન્તઃ । અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટગ્ં [મરુતો વિલિષ્ટમ્, સૂદયન્તુ તે ।] 63
સૂદયન્તુ તે ॥ પૃથિવી તે ઽન્તરિક્ષેણ વાયુશ્છિદ્ર-મ્ભિષજ્યતુ । દ્યૌસ્તે નક્ષત્રૈ-સ્સહ રૂપ-ઙ્કૃણોતુ સાધુયા ॥ શ-ન્તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્ય-શ્શમસ્ત્વવરેભ્યઃ । શમસ્થભ્યો મજ્જભ્ય-શ્શમુ તે તનુવે ભુવત્ ॥ 64 ॥

(વિલિષ્ટં - ત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 12)
(વિષ્ણુમુખા - અન્નપતે - યાવતી - વિ વૈ - પુરુષમાત્રેણા - ઽગ્ને તવ શ્રવો વયો - બ્રહ્મ જજ્ઞાનગ્ગ્ - સ્વયમાતૃણ્ણા - મેષાં-વૈઁ - પશુ - ર્ગાયત્રી - કસ્ત્વા - દ્વાદશ )
(વિષ્ણુમુખા - અપચિતિમાન્ - વિ વા એતા - વગ્ને તવ - સ્વયમાતૃણ્ણાં - ઁવિષૂચીનાનિ - ગાયત્રી - ચતુષ્ષષ્ટિઃ)
(વિષ્ણુમુખા, સ્તનુવે ભુવત્)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥