કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-મ્પઞ્ચમકાણ્ડે સપ્તમઃ પ્રશ્નઃ-ઉપાનુવાક્યાવશિષ્ટકર્મનિરૂપણં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
યો વા અયથાદેવતમગ્નિ-ઞ્ચિનુત આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે પાપીયા-ન્ભવતિ યો યથાદેવત-ન્ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયા-ન્ભવત્યાગ્નેય્યા ગાયત્રિયા પ્રથમા-ઞ્ચિતિમભિ મૃશે-ત્ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયા-ઞ્જગત્યા તૃતીયામનુષ્ટુભા ચતુર્થી-મ્પઙ્ક્ત્યા પઞ્ચમીં-યઁથાદેવતમેવાગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયા-ન્ભવતીડાયૈ વા એષા વિભક્તિઃ પશવ ઇડા પશુભિરેન- [પશુભિરેનમ્, ચિનુતે યો વૈ] 1
-ઞ્ચિનુતે યો વૈ પ્રજાપતયે પ્રતિ પ્રોચ્યાગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ ના-ઽઽર્તિમાર્ચ્છ-ત્યશ્વાવભિતસ્તિષ્ઠેતા-ઙ્કૃષ્ણ ઉત્તરત-શ્શ્વેતો દક્ષિણસ્તાવાલભ્યેષ્ટકા ઉપ દદ્ધ્યાદેતદ્વૈ પ્રજાપતે રૂપ-મ્પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વઃ સાક્ષાદેવ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ ના-ઽઽર્તિમાર્ચ્છત્યેતદ્વા અહ્નો રૂપં-યઁચ્છ્વેતો-ઽશ્વો રાત્રિયૈ કૃષ્ણ એતદહ્નો [એતદહ્નઃ, રૂપં-યઁદિષ્ટકા] 2
રૂપં-યઁદિષ્ટકા રાત્રિયૈ પુરીષમિષ્ટકા ઉપધાસ્યઞ્છ્વેત-મશ્વમભિ મૃશે-ત્પુરીષમુપધાસ્યન્ કૃષ્ણમહોરાત્રાભ્યામેવૈન-ઞ્ચિનુતે હિરણ્ય પાત્ર-મ્મધોઃ પૂર્ણ-ન્દદાતિ મધવ્યો ઽસાનીતિ સૌર્યા ચિત્રવત્યા-ઽવેક્ષતે ચિત્રમેવ ભવતિ મદ્ધ્યન્દિને-ઽશ્વમવ ઘ્રાપયત્યસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વસ્તમેવ સાક્ષાદૃદ્ધ્નોતિ ॥ 3 ॥
(એન - મેતદહ્નો - ઽષ્ટાચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 1)
ત્વામગ્ને વૃષભ-ઞ્ચેકિતાન-મ્પુનર્યુવાન-ઞ્જનયન્નુપાગામ્ । અસ્થૂરિ ણો ગાર્હપત્યાનિ સન્તુ તિગ્મેન નો બ્રહ્મણા સગ્ં શિશાધિ ॥ પશવો વા એતે યદિષ્ટકાશ્ચિત્યા-ઞ્ચિત્યામૃષભમુપ દધાતિ મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય તસ્મા-દ્યૂથેયૂથ ઋષભઃ ॥ સંવઁથ્સરસ્ય પ્રતિમાં-યાઁ-ન્ત્વા રાત્ર્યુપાસતે । પ્રજાગ્ં સુવીરા-ઙ્કૃત્વા વિશ્વમાયુર્વ્યશ્ઞવત્ ॥ પ્રાજાપત્યા- [પ્રાજાપત્યામ્, એતામુપ] 4
-મેતામુપ દધાતીયં-વાઁ વૈષૈકાષ્ટકા યદેવૈકાષ્ટકાયામન્ન-ઙ્ક્રિયતે તદેવૈતયાવ રુન્ધ એષા વૈ પ્રજાપતેઃ કામદુઘા તયૈવ યજમાનો-ઽમુષ્મિન્ ઁલોકે-ઽગ્નિ-ન્દુહે યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ યેના-ઽઽદિત્યા વસવો યેન રુદ્રાઃ । યેનાઙ્ગિરસો મહિમાન-માનશુસ્તેનૈતુ યજમાન-સ્સ્વસ્તિ ॥ સુવર્ગાય વા એષ લોકાય [લોકાય, ચીયતે યદગ્નિર્યેન] 5
ચીયતે યદગ્નિર્યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્નિત્યુખ્યગ્ં સમિન્ધ ઇષ્ટકા એવૈતા ઉપ ધત્તે વાનસ્પત્યા-સ્સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ શતાયુધાય શતવીર્યાય શતોતયે ઽભિમાતિષાહે । શતં-યોઁ નઃ શરદો અજીતાનિન્દ્રો નેષદતિ દુરિતાનિ વિશ્વા ॥ યે ચત્વારઃ પથયો દેવયાના અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । તેષાં-યોઁ અજ્યાનિ- મજીતિ-માવહા-ત્તસ્મૈ નો દેવાઃ [નો દેવાઃ, પરિ દત્તેહ સર્વે ।] 6
પરિ દત્તેહ સર્વે ॥ ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉત નો વસન્ત-શ્શર-દ્વર્ષા-સ્સુવિતન્નો અસ્તુ । તેષામૃતૂનાગ્ં શત શારદાના-ન્નિવાત એષામભયે સ્યામ ॥ ઇદુવથ્સરાય પરિવથ્સરાય સંવઁથ્સરાય કૃણુતા બૃહન્નમઃ । તેષાં-વઁયગ્ં સુમતૌ યજ્ઞિયાના-ઞ્જ્યોગજીતા અહતા-સ્સ્યામ ॥ ભદ્રાન્ન-શ્શ્રેય-સ્સમનૈષ્ટ દેવાસ્ત્વયા-ઽવસેન સમશીમહિ ત્વા । સ નો મયો ભૂઃ પિતો [મયો ભૂઃ પિતો, આ વિશસ્વ] 7
આ વિશસ્વ શ-ન્તોકાય તનુવે સ્યોનઃ ॥ અજ્યાનીરેતા ઉપ દધાત્યેતા વૈ દેવતા અપરાજિતાસ્તા એવ પ્ર વિશતિ નૈવ જીયતે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવઁથ્સર ઓષધીઃ પચન્ત્યથ કસ્માદન્યાભ્યો દેવતાભ્ય આગ્રયણ-ન્નિરુપ્યત ઇત્યેતા હિ ત-દ્દેવતા ઉદજયન્ યદૃતુભ્યો નિર્વપે-દ્દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દદ્ધ્યાદાગ્રયણ-ન્નિરુપ્યૈતા આહુતી ર્જુહોત્યર્ધમાસાનેવ માસાનૃતૂન્-થ્સંવઁથ્સર-મ્પ્રીણાતિ ન દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દધાતિ ભદ્રાન્ન-શ્શ્રેય-સ્સમનૈષ્ટ દેવા ઇત્યાહ હુતાદ્યાય યજમાનસ્યા-ઽપરાભાવાય ॥ 8 ॥
(પ્રજાપત્યાં - ઁલોકાય - દેવાઃ - પિતો - દધ્યાદાગ્રયણં - પઞ્ચવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 2)
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો-ઽસિ વાર્ત્રઘ્નસ્તનૂપા નઃ પ્રતિસ્પશઃ । યો નઃ પુરસ્તા-દ્દક્ષિણતઃ પશ્ચા-દુત્તરતો-ઽઘાયુરભિદાસત્યેતગ્ં સો-ઽશ્માનમૃચ્છતુ ॥ દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસ-ન્તે-ઽસુરા દિગ્ભ્ય આ-ઽબાધન્ત તા-ન્દેવા ઇષ્વા ચ વજ્રેણ ચાપાનુદન્ત ય-દ્વજ્રિણીરુપદધાતીષ્વા ચૈવ ત-દ્વજ્રેણ ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાનપ નુદતે દિક્ષૂપ [દિક્ષૂપ, દધાતિ દેવપુરા] 9
દધાતિ દેવપુરા એવૈતાસ્તનૂપાનીઃ પર્યૂહતે ઽગ્નાવિષ્ણૂ સજોષસેમા વર્ધન્તુ વાગિંરઃ । દ્યુમ્નૈર્વાજેભિરા ગતમ્ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ન દેવતાયૈ જુહ્વત્યથ કિ-ન્દેવત્યા વસોર્ધારેત્યગ્નિ-ર્વસુસ્તસ્યૈષા ધારા વિષ્ણુ-ર્વસુસ્તસ્યૈષા ધારા ઽઽગ્નાવૈષ્ણવ્યર્ચા વસોર્ધારા-ઞ્જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનૌ સમર્ધયત્યથો એતા- [એતામ્, એવા-ઽઽહુતિ-] 10
-મેવા-ઽઽહુતિ-માયતનવતી-ઙ્કરોતિ યત્કામ એના-ઞ્જુહોતિ તદેવાવ રુન્ધે રુદ્રો વા એષ યદગ્નિસ્તસ્યૈતે તનુવૌ ઘોરા-ઽન્યા શિવા-ઽન્યા યચ્છતરુદ્રીય-ઞ્જુહોતિ યૈવાસ્ય ઘોરા તનૂસ્તા-ન્તેન શમયતિ ય-દ્વસોર્ધારા-ઞ્જુહોતિ યૈવાસ્ય શિવા તનૂસ્તા-ન્તેન પ્રીણાતિ યો વૈ વસોર્ધારાયૈ [વસોર્ધારાયૈ, પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ] 11
પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ યદાજ્યમુચ્છિષ્યેત તસ્મિ-ન્બ્રહ્મૌદન-મ્પચે-ત્ત-મ્બ્રાહ્મણાશ્ચત્વારઃ પ્રા-ઽશ્ઞીયુરેષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યદ્બ્રાહ્મણ એષા ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ય-દ્વૈશ્વાનરઃ પ્રિયાયામેવૈના-ન્તનુવા-મ્પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ચતસ્રો ધેનૂર્દદ્યા-ત્તાભિરેવ યજમાનો-ઽમુષ્મિન્ ઁલોકે-ઽગ્નિ-ન્દુહે ॥ 12 ॥
(ઉપૈ - તાં - ધારાયૈ - ષટ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 3)
ચિત્તિ-ઞ્જુહોમિ મનસા ઘૃતેનેત્યાહાદાભ્યા વૈ નામૈષા-ઽઽહુતિર્વૈશ્વકર્મણી નૈન-ઞ્ચિક્યાન-મ્ભ્રાતૃવ્યો દભ્નોત્યથો દેવતા એવાવ રુન્ધે ઽગ્ને તમદ્યેતિ પઙ્ક્ત્યા જુહોતિ પઙ્ક્ત્યા-ઽઽહુત્યા યજ્ઞમુખમા રભતે સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્તજિહ્વા ઇત્યાહ હોત્રા એવાવ રુન્ધે ઽગ્નિર્દેવેભ્યો-ઽપાક્રા-ઽમ-દ્ભાગધેય- [-ઽપાક્રા-ઽમ-દ્ભાગધેયમ્, ઇચ્છમાનસ્તસ્મા] 13
-મિચ્છમાનસ્તસ્મા એત-દ્ભાગધેય-મ્પ્રાયચ્છન્નેતદ્વા અગ્નેરગ્નિહોત્રમેતર્હિ ખલુ વા એષ જાતો યર્હિ સર્વશ્ચિતો જાતાયૈવાસ્મા અન્નમપિ દધાતિ સ એન-મ્પ્રીતઃ પ્રીણાતિ વસીયા-ન્ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદેષ ગાર્હપત્યશ્ચીયતે-ઽથ ક્વાસ્યા-ઽઽહવનીય ઇત્યસાવાદિત્ય ઇતિ બ્રૂયાદેતસ્મિન્ઃઇ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહ્વતિ [જુહ્વતિ, ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-] 14
ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-ઞ્ચિનુતે સાક્ષાદેવ દેવતા ઋદ્ધ્નોત્યગ્ને યશસ્વિન્ યશસે મમર્પયેન્દ્રાવતી મપચિતી મિહા-ઽઽવહ । અય-મ્મૂર્ધા પરમેષ્ઠી સુવર્ચા-સ્સમાનાનામુત્તમ શ્લોકો અસ્તુ ॥ ભદ્ર-મ્પશ્યન્ત ઉપ સેદુરગ્રે તપો દીક્ષામૃષય-સ્સુવર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્ર-મ્બલમોજશ્ચ જાત-ન્તદસ્મૈ દેવા અભિ સ-ન્નમન્તુ ॥ ધાતા વિધાતા પરમો- [પરમા, ઉત સન્દૃ-ક્પ્રજાપતિઃ] 15
-ત સન્દૃ-ક્પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી વિરાજા । સ્તોમા-શ્છન્દાગ્ંસિ નિવિદો મ આહુરેતસ્મૈ રાષ્ટ્રમભિ સ-ન્નમામ ॥ અભ્યાવર્તદ્ધ્વમુપ મેત સાકમયગ્ં શાસ્તા-ઽધિપતિર્વો અસ્તુ । અસ્ય વિજ્ઞાનમનુ સગ્ં રભદ્ધ્વમિમ-મ્પશ્ચાદનુ જીવાથ સર્વે ॥ રાષ્ટ્રભૃત એતા ઉપ દધાત્યેષા વા અગ્નેશ્ચિતી રાષ્ટ્રભૃ-ત્તયૈવાસ્મિ-ન્રાષ્ટ્ર-ન્દધાતિ રાષ્ટ્રમેવ ભવતિ નાસ્મા-દ્રાષ્ટ્ર-મ્ભ્રગ્ંશતે ॥ 16 ॥
(ભાગધેયં - જુહ્વતિ - પરમા - રાષ્ટ્ર-ન્દધાતિ - સપ્ત ચ) (અ. 4)
યથા વૈ પુત્રો જાતો મ્રિયત એવં-વાઁ એષ મ્રિયતે યસ્યાગ્નિરુખ્ય ઉદ્વાયતિ યન્નિર્મન્થ્ય-ઙ્કુર્યા-દ્વિચ્છિન્દ્યા-દ્ભ્રાતૃવ્યમસ્મૈ જનયે-થ્સ એવ પુનઃ પરીદ્ધ્ય-સ્સ્વાદેવૈનં-યોઁનેર્જનયતિ નાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્ય-ઞ્જનયતિ તમો વા એત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ યસ્યાગ્નિરુખ્ય ઉદ્વાયતિ મૃત્યુસ્તમઃ કૃષ્ણં-વાઁસઃ કૃષ્ણા ધેનુર્દક્ષિણા તમસૈ- [તમસા, એવ તમો] 17
-વ તમો મૃત્યુમપ હતે હિરણ્ય-ન્દદાતિ જ્યોતિર્વૈ હિરણ્ય-ઞ્જ્યોતિષૈવ તમો-ઽપ હતે-ઽથો તેજો વૈ હિરણ્ય-ન્તેજ એવા-ઽઽત્મ-ન્ધત્તે સુવર્ન ઘર્મ-સ્સ્વાહા સુવર્ના-ઽર્ક-સ્સ્વાહા સુવર્ન શુક્ર-સ્સ્વાહા સુવર્ન જ્યોતિ-સ્સ્વાહા સુવર્ન સૂર્ય-સ્સ્વાહા ઽર્કો વા એષ યદગ્નિ-રસા-વાદિત્યો- [યદગ્નિ-રસા-વાદિત્યઃ, આશ્વમેધો યદેતા] 18
-ઽશ્વમેધો યદેતા આહુતી ર્જુહોત્યર્કા-શ્વમેધયોરેવ જ્યોતીગ્ંષિ સ-ન્દધાત્યેષ હ ત્વા અર્કાશ્વમેધી યસ્યૈતદગ્નૌ ક્રિયત આપો વા ઇદમગ્રે સલિલમાસી-થ્સ એતા-મ્પ્રજાપતિઃ પ્રથમા-ઞ્ચિતિમપશ્ય-ત્તામુપાધત્ત તદિયમભવ-ત્તં-વિઁશ્વકર્મા-ઽબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્ય- [લોકો-ઽસ્તીતિ, અબ્રવી-થ્સ] 19
-ત્યબ્રવી-થ્સ એતા-ન્દ્વિતીયા-ઞ્ચિતિમપશ્ય-ત્તામુપાધત્ત તદન્તરિક્ષમભવ-થ્સ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિમબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રવી-થ્સ વિશ્વકર્માણ-મબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ કેન મોપૈષ્યસીતિ દિશ્યાભિરિત્યબ્રવી-ત્ત-ન્દિશ્યાભિરુપૈ-ત્તા ઉપાધત્ત તા દિશો- [તા દિશઃ, અભવન્-થ્સ] 20
-ઽભવન્-થ્સ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિમબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રવી-થ્સ વિશ્વકર્માણ-ઞ્ચ યજ્ઞ-ઞ્ચાબ્રવીદુપ વામા ઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રૂતાગ્ં સ એતા-ન્તૃતીયા-ઞ્ચિતિમપશ્ય-ત્તામુપાધત્ત તદસાવભવ-થ્સ આદિત્યઃ પ્રજાપતિ-મબ્રવીદુપ ત્વા- [-મબ્રવીદુપ ત્વા, આયાનીતિ] 21
-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રવી-થ્સ વિશ્વકર્માણ-ઞ્ચ યજ્ઞ-ઞ્ચાબ્રવીદુપ વામા-ઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રૂતાગ્ં સ પરમેષ્ઠિનમબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ કેન મોપૈષ્યસીતિ લોક-મ્પૃણયેત્યબ્રવી-ત્તં-લોઁક-મ્પૃણયોપૈ-ત્તસ્માદયાતયામ્ની લોક-મ્પૃણા-ઽયાતયામા હ્યસા- [હ્યસૌ, આદિત્યસ્તાનૃષયો] 22
-વાદિત્યસ્તાનૃષયો ઽબ્રુવન્નુપ વ આ-ઽયામેતિ કેન ન ઉપૈષ્યથેતિ ભૂમ્નેત્યબ્રુવ-ન્તા-ન્દ્વાભ્યા-ઞ્ચિતીભ્યામુપાયન્-થ્સ પઞ્ચચિતીક-સ્સમપદ્યત ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ભૂયાનેવ ભવત્યભીમાન્ ઁલોકાઞ્જયતિ વિદુરેન-ન્દેવા અથો એતાસામેવ દેવતાનાગ્ં સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ 23 ॥
(તમસા - ઽઽદિત્યો - ઽસ્તીતિ - દિશ - આદિત્યઃ પ્રજાપતિમબ્રવીદુપ ત્વા - ઽસૌ - પઞ્ચચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 5)
વયો વા અગ્નિર્યદગ્નિચિ-ત્પક્ષિણો-ઽશ્ઞીયા-ત્તમેવાગ્નિમદ્યાદા-ર્તિમાર્ચ્છે-થ્સંવઁથ્સરં-વ્રઁત-ઞ્ચરે-થ્સંવઁથ્સરગ્ં હિ વ્રત-ન્નાતિ પશુર્વા એષ યદગ્નિર્હિનસ્તિ ખલુ વૈ ત-મ્પશુર્ય એન-મ્પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચમુપચરતિ તસ્મા-ત્પશ્ચા-ત્પ્રાંઉપચર્ય આત્મનો-ઽહિગ્ંસાયૈ તેજો-ઽસિ તેજો મે યચ્છ પૃથિવીં-યઁચ્છ [પૃથિવીં-યઁચ્છ, પૃથિવ્યૈ મા પાહિ] 24
પૃથિવ્યૈ મા પાહિ જ્યોતિરસિ જ્યોતિર્મે યચ્છાન્તરિક્ષં-યઁચ્છાન્તરિક્ષાન્મા પાહિ સુવરસિ સુવર્મે યચ્છ દિવં-યઁચ્છ દિવો મા પાહીત્યાહૈતાભિર્વા ઇમે લોકા વિધૃતા યદેતા ઉપદધાત્યેષાં-લોઁકાનાં-વિઁધૃત્યૈ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતીમે વૈ લોકા-સ્સ્વયમાતૃણ્ણા જ્યોતિર્હિરણ્યં-યઁ-થ્સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય [ઉપધાય, હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતી-] 25
હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતીમા-નેવૈતાભિ-ર્લોકા-ઞ્જ્યોતિષ્મતઃ કુરુતે-ઽથો એતાભિરેવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ યાસ્તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમાતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિ-સ્સર્વાભી રુચે જનાય નસ્કૃધિ ॥ યા વો દેવા-સ્સૂર્યે રુચો ગોષ્વશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિ-સ્સર્વાભી રુચ-ન્નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥ રુચન્નો ધેહિ [ધેહિ, બ્રાહ્મણેષુ રુચગ્ં] 26
બ્રાહ્મણેષુ રુચગ્ં રાજસુ નસ્કૃધિ । રુચં-વિઁશ્યેષુ શૂદ્રેષુ મયિ ધેહિ રુચા રુચમ્ ॥ દ્વેધા વા અગ્નિ-ઞ્ચિક્યાનસ્ય યશ ઇન્દ્રિય-ઙ્ગચ્છત્યગ્નિં-વાઁ ચિતમીજાનં-વાઁ યદેતા આહુતીર્જુહોત્યાત્મન્નેવ યશ ઇન્દ્રિય-ન્ધત્ત ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમાર્તોર્યો-ઽગ્નિ-ઞ્ચિન્વન્નધિ ક્રામતિ તત્ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાન ઇતિ વારુણ્યર્ચા [ઇતિ વારુણ્યર્ચા, જુહુયાચ્છાન્તિ-] 27
જુહુયાચ્છાન્તિ-રેવૈષા ઽગ્નેર્ગુપ્તિરાત્મનો હવિષ્કૃતો વા એષ યો-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે યથા વૈ હવિ-સ્સ્કન્દત્યેવં-વાઁ એષ સ્કન્દતિ યો-ઽગ્નિ-ઞ્ચિત્વા સ્ત્રિયમુપૈતિ મૈત્રાવરુણ્યા-ઽઽમિક્ષયા યજેત મૈત્રાવરુણતા-મેવોપૈત્યાત્મનો ઽસ્કન્દાય યો વા અગ્નિમૃતુસ્થાં-વેઁદર્તુર્-ઋતુરસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ સંવઁથ્સરો વા અગ્નિર્- [વા અગ્નિઃ, ઋતુસ્થા-સ્તસ્ય] 28
-ઋતુસ્થા-સ્તસ્ય વસન્ત-શ્શિરો ગ્રીષ્મો દક્ષિણઃ પક્ષો વર્ષાઃ પુચ્છગ્ં શરદુત્તરઃ પક્ષો હેમન્તો મદ્ધ્ય-મ્પૂર્વપક્ષા-શ્ચિતયો¶પક્ષાઃ પુરીષ-મહોરાત્રાણીષ્ટકા એષ વા અગ્નિર્-ઋતુસ્થા ય એવં-વેઁદર્તુર્-ઋતુરસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ પ્રજાપતિર્વા એત-ઞ્જ્યૈષ્ઠ્યકામો ન્યધત્ત તતો વૈ સ જ્યૈષ્ઠ્યમગચ્છદ્ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-ઞ્ચિનુતે જ્યૈષ્ઠ્યમેવ ગચ્છતિ ॥ 29 ॥
(પૃથિવીં-યઁચ્છ - ય-થ્સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય - ધેહ્યૃ - ચા - ગ્નિ - શ્ચિનુતે - ત્રીણિ ચ) (અ. 6)
યદાકૂતા-થ્સમસુસ્રોદ્ધૃદો વા મનસો વા સમ્ભૃત-ઞ્ચક્ષુષો વા । તમનુ પ્રેહિ સુકૃતસ્ય લોકં-યઁત્રર્ષયઃ પ્રથમજા યે પુરાણાઃ ॥ એતગ્ં સધસ્થ પરિ તે દદામિ યમાવહાચ્છેવધિ-ઞ્જાતવેદાઃ । અન્વાગન્તા યજ્ઞપતિર્વો અત્ર તગ્ગ્ સ્મ જાનીત પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ જાનીતાદેન-મ્પરમે વ્યોમ-ન્દેવા-સ્સધસ્થા વિદ રૂપમસ્ય । યદાગચ્છા- [યદાગચ્છાત્, પથિભિ-ર્દેવયાનૈ] 30
-ત્પથિભિ-ર્દેવયાનૈ-રિષ્ટાપૂર્તે કૃણુતા-દાવિ-રસ્મૈ ॥ સ-મ્પ્ર ચ્યવદ્ધ્વ-મનુ સ-મ્પ્ર યાતાગ્ને પથો દેવયાનાન્ કૃણુદ્ધ્વમ્ । અસ્મિન્-થ્સધસ્થે અદ્ધ્યુત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવા યજમાનશ્ચ સીદત ॥ પ્રસ્તરેણ પરિધિના સ્રુચા વેદ્યા ચ બર્હિષા । ઋચેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યદિષ્ટં-યઁ-ત્પરાદાનં-યઁદ્દત્તં-યાઁ ચ દક્ષિણા । ત- [તત્, અગ્નિ-] 31
-દગ્નિ-ર્વૈશ્વકર્મણ-સ્સુવર્દેવેષુ નો દધત્ ॥ યેના સહસ્રં-વઁહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ । તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યેનાગ્ને દક્ષિણા યુક્તા યજ્ઞં-વઁહન્ત્યૃત્વિજઃ । તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યેના-ઽગ્ને સુકૃતઃ પથા મધોર્ધારા વ્યાનશુઃ । તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યત્ર ધારા અનપેતા મધોર્ઘૃતસ્ય ચ યાઃ । તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણ-સ્સુવર્દેવેષુ નો દધત્ ॥ 32 ॥
(આગચ્છાત્ - ત - દ્વયાનશુ સ્તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે - ચતુર્દશ ચ) (અ. 7)
યાસ્તે અગ્ને સમિધો યાનિ ધામ યા જિહ્વા જાતવેદો યો અર્ચિઃ । યે તે અગ્ને મેડયો ય ઇન્દવસ્તેભિરાત્માન-ઞ્ચિનુહિ પ્રજાનન્ન્ ॥ ઉથ્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદગ્નિઃ કિં-વાઁ-ઽહૈતસ્ય ક્રિયતે કિં-વાઁ ન યદ્વા અદ્ધ્વર્યુ-રગ્નેશ્ચિન્વન્ન-ન્તરેત્યાત્મનો વૈ તદન્તરેતિ યાસ્તે અગ્ને સમિધો યાનિ [સમિધો યાનિ, ધામેત્યાહૈષા] 33
ધામેત્યાહૈષા વા અગ્ને-સ્સ્વય-ઞ્ચિતિરગ્નિરેવ તદગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ નાદ્ધ્વર્યુરાત્મનો-ઽન્તરેતિ ચતસ્ર આશાઃ પ્રચરન્ત્વગ્નય ઇમ-ન્નો યજ્ઞ-ન્નયતુ પ્રજાનન્ન્ । ઘૃત-મ્પિન્વન્નજરગ્ં સુવીર-મ્બ્રહ્મ સમિ-દ્ભવત્યાહુતીનામ્ ॥ સુવર્ગાય વા એષ લોકાયોપ ધીયતે ય-ત્કૂર્મશ્ચતસ્ર આશાઃ પ્ર ચરન્ત્વગ્નય ઇત્યાહ [ઇત્યાહ, દિશ એવૈતેન] 34
દિશ એવૈતેન પ્ર જાનાતીમ-ન્નો યજ્ઞ-ન્નયતુ પ્રજાનન્નિત્યાહ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનીત્યૈ બ્રહ્મ સમિ-દ્ભવત્યાહુતીના-મિત્યાહ બ્રહ્મણા વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ ય-દ્બ્રહ્મણ્વત્યોપદધાતિ બ્રહ્મણૈવ ત-દ્યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ પ્રજાપતિર્વા એષ યદગ્નિસ્તસ્ય પ્રજાઃ પશવ-શ્છન્દાગ્ંસિ રૂપગ્ં સર્વાન્ વર્ણાનિષ્ટકાના-ઙ્કુર્યા-દ્રૂપેણૈવ પ્રજા-મ્પશૂન્ છન્દાગ્સ્યવ રુન્ધે-ઽથો પ્રજાભ્ય એવૈન-મ્પશુભ્ય-શ્છન્દોભ્યો ઽવરુદ્ધ્ય ચિનુતે ॥ 35 ॥
(યાન્ય - ગ્નય ઇત્યાહે - ષ્ટકાનાગ્ં - ષોડશ ચ) (અ. 8)
મયિ ગૃહ્ણામ્યગ્રે અગ્નિગ્ં રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય । મયિ પ્રજા-મ્મયિ વર્ચો દધામ્યરિષ્ટા-સ્સ્યામ તનુવા સુવીરાઃ ॥ યો નો અગ્નિઃ પિતરો હૃથ્સ્વન્તરમર્ત્યો મર્ત્યાગ્ં આવિવેશ । તમાત્મ-ન્પરિ ગૃહ્ણીમહે વય-મ્મા સો અસ્માગ્ં અવહાય પરા ગાત્ ॥ યદદ્ધ્વર્યુરાત્મન્નગ્નિમ-ગૃહીત્વા-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુયાદ્યો-ઽસ્ય સ્વો-ઽગ્નિસ્તમપિ [સ્વો-ઽગ્નિસ્તમપિ, યજમાનાય] 36
યજમાનાય ચિનુયાદગ્નિ-ઙ્ખલુ વૈ પશવો-ઽનૂપ તિષ્ઠન્તે-ઽપક્રામુકા અસ્મા-ત્પશવઃ સ્યુર્મયિ ગૃહ્ણામ્યગ્રે અગ્નિમિત્યાહા-ઽઽત્મન્નેવ સ્વમગ્નિ-ન્દાધાર નાસ્મા-ત્પશવો-ઽપ ક્રામન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્મૃચ્ચા-ઽઽપશ્ચાગ્ને-રનાદ્ય-મથ કસ્માન્મૃદા ચાદ્ભિશ્ચા-ઽગ્નિશ્ચીયત ઇતિ યદદ્ભિ-સ્સં-યૌઁ- [યદદ્ભિ-સ્સં-યૌઁતિ, આપો વૈ] 37
-ત્યાપો વૈ સર્વા દેવતા દેવતાભિરેવૈનગ્ં સગ્ં સૃજતિ યન્મૃદા ચિનોતીયં-વાઁ અગ્નિર્વૈશ્વાનરો-ઽગ્નિનૈવ તદગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્મૃદા ચાદ્ભિશ્ચાગ્નિશ્ચીયતે-ઽથ કસ્માદગ્નિરુચ્યત ઇતિ યચ્છન્દોભિ-શ્ચિનોત્યગ્નયો વૈ છન્દાગ્ંસિ તસ્માદગ્નિરુચ્યતે-ઽથો ઇયં-વાઁ અગ્નિર્વૈશ્વાનરો ય- [અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યત્, મૃદા ચિનોતિ] 38
-ન્મૃદા ચિનોતિ તસ્માદગ્નિરુચ્યતે હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ જ્યોતિર્વૈ હિરણ્ય-ઞ્જ્યોતિરેવા-ઽસ્મિ-ન્દધાત્યથો તેજો વૈ હિરણ્ય-ન્તેજ એવા-ઽઽત્મ-ન્ધત્તે યો વા અગ્નિગ્ં સર્વતોમુખ-ઞ્ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વન્નમત્તિ સર્વા દિશો-ઽભિ જયતિ ગાયત્રી-મ્પુરસ્તાદુપ દધાતિ ત્રિષ્ટુભ-ન્દક્ષિણતો જગતી-મ્પશ્ચાદનુષ્ટુભમુત્તરતઃ પઙ્ક્તિ-મ્મદ્ધ્ય એષ વા અગ્નિ-સ્સર્વતોમુખસ્તં-યઁ એવં-વિઁદ્વાગ્શ્ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વન્નમત્તિ સર્વા દિશો-ઽભિ જયત્યથો દિશ્યેવ દિશ-મ્પ્ર વયતિ તસ્મા-દ્દિશિ દિ-ક્પ્રોતા ॥ 39 ॥
(અપિ-સંયૌઁતિ-વૈશ્વાનરો ય-દેષ વૈ-પઞ્ચવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 9)
પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત સો-ઽસ્મા-થ્સૃષ્ટઃ પ્રા-મ્પ્રા-ઽદ્રવ-ત્તસ્મા અશ્વ-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ દક્ષિણા-ઽઽવર્તત તસ્મૈ વૃષ્ણિ-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ પ્રત્યઙ્ઙા-ઽવર્તત તસ્મા ઋષભ-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ ઉદઙ્ઙા-ઽવર્તત તસ્મૈ બસ્ત-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ ઊર્ધ્વો-ઽદ્રવ-ત્તસ્મૈ પુરુષ-મ્પ્રત્યાસ્યદ્ય-ત્પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ સર્વત એવૈન- [એવૈનમ્, અવરુદ્ધ્ય ચિનુત] 40
-મવરુદ્ધ્ય ચિનુત એતા વૈ પ્રાણભૃત-શ્ચક્ષુષ્મતીરિષ્ટકા ય-ત્પશુશીર્ષાણિ ય-ત્પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ તાભિરેવ યજમાનો-ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રાણિત્યથો તાભિરેવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ મૃદા-ઽભિલિપ્યોપ દધાતિ મેદ્ધ્યત્વાય પશુર્વા એષ યદગ્નિરન્ન-મ્પશવ એ ષ ખલુ વા અગ્નિર્ય-ત્પશુશીર્ષાણિ ય-ઙ્કામયેત કનીયો-ઽસ્યા-ઽન્નગ્ગ્ - [કનીયો-ઽસ્યા-ઽન્નમ્, સ્યાદિતિ] 41
સ્યાદિતિ સન્તરા-ન્તસ્ય પશુશીર્ષાણ્યુપ દદ્ધ્યા-ત્કનીય એવાસ્યાન્ન-મ્ભવતિ ય-ઙ્કામયેત સમાવદસ્યાન્નગ્ગ્ સ્યાદિતિ મદ્ધ્યતસ્તસ્યોપ દદ્ધ્યા-થ્સમાવ-દેવાસ્યાન્ન-મ્ભવતિ ય-ઙ્કામયેત ભૂયો-ઽસ્યા-ઽન્નગ્ગ્ સ્યાદિત્યન્તેષુ તસ્ય વ્યુદૂહ્યોપ દદ્ધ્યાદન્તત એવાસ્મા અન્નમવ રુન્ધે ભૂયો-ઽસ્યાન્ન-મ્ભવતિ ॥ 42 ॥
(એન- મસ્યાન્નં - ભૂયો-ઽસ્યા-ઽન્ન-મ્ભવતિ) (અ. 10)
સ્તેગા-ન્દગ્ગ્ષ્ટ્રાભ્યા-મ્મણ્ડૂકાન્ જમ્ભ્યેભિરાદકાં-ખાદેનોર્જગ્ં સગ્ં સૂદેના-ઽરણ્ય-ઞ્જામ્બીલેન મૃદ-મ્બર્સ્વેભિ-શ્શર્કરાભિરવકામવકાભિ-શ્શર્કરામુથ્સાદેન જિહ્વામવક્રન્દેન તાલુગ્ં સરસ્વતી-ઞ્જિહ્વાગ્રેણ ॥ 43 ॥
(સ્તેગાન્ - દ્વાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 11)
વાજગ્ં હનૂભ્યામપ આસ્યેના-ઽઽદિત્યા-ઞ્છ્મશ્રુભિ-રુપયામ-મધરેણોષ્ઠેન સદુત્તરેણાન્તરેણા-નૂકાશ-મ્પ્રકાશેન બાહ્યગ્ગ્ સ્તનયિત્નુ-ન્નિર્બાધેન સૂર્યાગ્ની ચક્ષુર્ભ્યાં-વિઁદ્યુતૌ કનાનકાભ્યામશનિ-મ્મસ્તિષ્કેણ બલ-મ્મજ્જભિઃ ॥ 44 ॥
(વાજ-મ્પઞ્ચવિગ્ંશતિઃ) (અ. 12)
કૂર્મા-ઞ્છફૈરચ્છલાભિઃ કપિઞ્જલાન્થ્સામ કુષ્ઠિકાભિર્જવ-ઞ્જઙ્ઘાભિરગદ-ઞ્જાનુભ્યાં-વીઁર્ય-ઙ્કુહાભ્યા-મ્ભય-મ્પ્રચાલાભ્યા-ઙ્ગુહોપપક્ષાભ્યા-મશ્વિનાવગ્ં સાભ્યામદિતિગ્ં શીર્ષ્ણા નિર્-ઋતિ-ન્નિર્જાલ્મકેન શીર્ષ્ણા ॥ 45 ॥
(કૂર્માન્-ત્રયોવિગ્ંશતિઃ) (અ. 13)
યોક્ત્ર-ઙ્ગૃદ્ધ્રાભિર્યુગમાનતેન ચિત્ત-મ્મન્યાભિ-સ્સઙ્ક્રોશા-ન્પ્રાણૈઃ પ્રકાશેન ત્વચ-મ્પરાકાશેનાન્તરા-મ્મશકાન્ કેશૈરિન્દ્રગ્ગ્ સ્વપસા વહેન બૃહસ્પતિગ્ં શકુનિસાદેન રથમુષ્ણિહાભિઃ ॥ 46 ॥
(યોક્ત્ર - મેકવિગ્ંશતિઃ) (અ. 14)
મિત્રાવરુણૌ શ્રોણીભ્યામિન્દ્રાગ્ની શિખણ્ડાભ્યા-મિન્દ્રાબૃહસ્પતી ઊરુભ્યામિન્દ્રાવિષ્ણૂ અષ્ઠીવદ્ભ્યાગ્ં સવિતાર-મ્પુચ્છેન ગન્ધર્વાઞ્છેપેના-ફ્સરસો મુષ્કાભ્યા-મ્પવમાન-મ્પાયુના પવિત્ર-મ્પોત્રાભ્યામાક્રમણગ્ગ્ સ્થૂરાભ્યા-મ્પ્રતિક્રમણ-ઙ્કુષ્ઠાભ્યામ્ ॥ 47 ॥
(મિત્રાવરુણૌ - દ્વાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 15)
ઇન્દ્રસ્ય ક્રોડો ઽદિત્યૈ પાજસ્ય-ન્દિશા-ઞ્જત્રવો જીમૂતાન્ હૃદયૌપશાભ્યા-મન્તરિક્ષ-મ્પુરિતતા નભ ઉદર્યેણેન્દ્રાણી-મ્પ્લીહ્ના વલ્મીકાન્ ક્લોમ્ના ગિરી-ન્પ્લાશિભિઃ સમુદ્રમુદરેણ વૈશ્વાનર-મ્ભસ્મના ॥ 48 ॥
(ઇન્દ્રસ્ય - દ્વાવિશતિઃ) (અ. 16)
પૂષ્ણો વનિષ્ઠુરન્ધાહે-સ્સ્થૂરગુદા સર્પા-ન્ગુદાભિર્-ઋતૂ-ન્પૃષ્ટીભિર્દિવ-મ્પૃષ્ઠેન વસૂના-મ્પ્રથમા કીકસા રુદ્રાણા-ન્દ્વિતીયા ઽઽદિત્યાના-ન્તૃતીયા ઽઙ્ગિરસા-ઞ્ચતુર્થી સાદ્ધ્યાના-મ્પઞ્ચમી વિશ્વેષા-ન્દેવાનાગ્ં ષષ્ઠી ॥ 49 ॥
(પૂષ્ણ - શ્ચતુર્વિગ્ંશતિઃ) (અ. 17)
ઓજો ગ્રીવાભિ-ર્નિર્-ઋતિમસ્થભિરિન્દ્રગ્ગ્ સ્વપસા વહેન રુદ્રસ્ય વિચલ-સ્સ્કન્ધો ઽહોરાત્રયોર્દ્વિતીયો ઽર્ધમાસાના-ન્તૃતીયો માસા-ઞ્ચતુર્થ ઋતૂના-મ્પઞ્ચમ-સ્સંવઁથ્સરસ્ય ષષ્ઠઃ ॥ 50 ॥
(ઓજો - વિગ્ંશતિઃ) (અ. 18)
આનન્દ-ન્નન્દથુના કામ-મ્પ્રત્યાસાભ્યા-મ્ભયગ્ં શિતીમભ્યા-મ્પ્રશિષ-મ્પ્રશાસાભ્યાગ્ં સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વૃક્યાભ્યાગ્ શ્યામશબલૌ મતસ્નાભ્યાં-વ્યુઁષ્ટિગ્ં રૂપેણ નિમ્રુક્તિમરૂપેણ ॥ 51 ॥
(આનન્દગ્ં - ષોડશ) (અ. 19)
અહર્માગ્ંસેન રાત્રિ-મ્પીવસા-ઽપો યૂષેણ ઘૃતગ્ં રસેન શ્યાં-વઁસયા દૂષીકાભિર્-હ્રાદુનિ-મશ્રુભિઃ પૃષ્વા-ન્દિવગ્ં રૂપેણ નક્ષત્રાણિ પ્રતિરૂપેણ પૃથિવી-ઞ્ચર્મણા છવી-ઞ્છવ્યો પાકૃતાય સ્વાહા ઽઽલબ્ધાય સ્વાહા હુતાય સ્વાહા ॥ 52 ॥
(અહર - ષ્ટાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 20)
અગ્નેઃ પક્ષતિ-સ્સરસ્વત્યૈ નિપક્ષતિ-સ્સોમસ્ય તૃતીયા-ઽપા-ઞ્ચતુર્થ્યોષધીના-મ્પઞ્ચમી સંવઁથ્સરસ્ય ષષ્ઠી મરુતાગ્ં સપ્તમી બૃહસ્પતેરષ્ટમી મિત્રસ્ય નવમી વરુણસ્ય દશમીન્દ્રસ્યૈકાદશી વિશ્વેષા-ન્દેવાના-ન્દ્વાદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વં-યઁમસ્ય પાટૂરઃ ॥ 53 ॥
(અગ્ને-રેકાન્ન ત્રિગ્ંશત્) (અ. 21)
વાયોઃ પક્ષતિ-સ્સરસ્વતો નિપક્ષતિ-શ્ચન્દ્રમસ-સ્તૃતીયા નક્ષત્રાણા-ઞ્ચતુર્થી સવિતુઃ પઞ્ચમી રુદ્રસ્ય ષષ્ઠી સર્પાણાગ્ં સપ્તમ્યર્યમ્ણો-ઽષ્ટમી ત્વષ્ટુર્નવમી ધાતુર્દશમીન્દ્રાણ્યા એકાદશ્યદિત્યૈ દ્વાદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વં-યઁમ્યૈ પાટૂરઃ ॥ 54 ॥
(વાયો - રષ્ટાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 22)
પન્થામનૂવૃગ્ભ્યાગ્ં સન્તતિગ્ગ્ સ્નાવન્યાભ્યાગ્ં શુકા-ન્પિત્તેન હરિમાણં-યઁક્ના હલીક્ષ્ણા-ન્પાપવાતેન કૂશ્માઞ્છકભિ-શ્શવર્તાનૂવદ્ધ્યેન શુનો વિશસનેન સર્પાન્ ઁલોહિતગન્ધેન વયાગ્ંસિ પક્વગન્ધેન પિપીલિકાઃ પ્રશાદેન ॥ 55 ॥
(પન્થાં - દ્વાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 23)
ક્રમૈરત્યક્રમી-દ્વાજી વિશ્વૈર્દેવૈર્યજ્ઞિયૈ-સ્સંવિઁદાનઃ । સ નો નય સુકૃતસ્ય લોક-ન્તસ્ય તે વયગ્ગ્ સ્વધયા મદેમ ॥ 56 ॥
(ક્રમૈ - રષ્ટાદશ) (અ. 24)
દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠ-મ્પૃથિવી સધસ્થમાત્માન્તરિક્ષગ્ં સમુદ્રો યોનિ-સ્સૂર્યસ્તે ચક્ષુર્વાતઃ પ્રાણશ્ચન્દ્રમા-શ્શ્રોત્ર-મ્માસાશ્ચાર્ધમાસાશ્ચ પર્વાણ્યૃતવોઙ્ગાનિ સંવઁથ્સરો મહિમા ॥ 57 ॥
(દ્યૌ - પઞ્ચવિગ્ંશતિઃ) (અ. 25)
અગ્નિઃ પશુરાસી-ત્તેનાયજન્ત સ એતં-લોઁકમજય-દ્યસ્મિન્નગ્નિ-સ્સ તે લોકસ્ત-ઞ્જેષ્યસ્યથાવ જિઘ્ર વાયુઃ પશુરાસી-ત્તેનાયજન્ત સ એતં-લોઁકમજય-દ્યસ્મિન્ વાયુ-સ્સ તે લોકસ્તસ્મા-ત્ત્વા-ઽન્તરેષ્યામિ યદિ નાવજિઘ્રસ્યાદિત્યઃ પશુરાસી-ત્તેનાયજન્ત સ એતં-લોઁકમજય-દ્યસ્મિ-ન્નાદિત્ય-સ્સ તે લોકસ્ત-ઞ્જેષ્યસિ યદ્યવજિઘ્રસિ ॥ 58 ॥
(યસ્મિ - ન્નષ્ટૌ ચ) (અ. 26)
(યો વા અયથાદેવત - ન્ત્વામગ્ન - ઇન્દ્રસ્ય - ચિત્તિં - ઁયથા વૈ - વયો વૈ - યદાકૂતા--દ્યાસ્તે અગ્ને - મયિ ગૃહ્ણામિ - પ્રજાપતિ-સ્સો-ઽસ્માથ્ - સ્તેગાન્ - વાજં - કૂર્માન્ - યોક્ત્રં - મિત્રાવરુણા - વિન્દ્રસ્ય - પૂષ્ણ - ઓજ - આનન્દ - મહ - રગ્ને - ર્વાયોઃ - પન્થાં - ક્રમૈ - ર્દ્યૌસ્તે - ઽગ્નિઃ પશુરાસીથ્ - ષડ્વિગ્ંશતિઃ)
(યો વા - એવા-ઽઽહુતિ - મભવન્ - પથિભિ - રવરુધ્યા - ઽઽનન્દ - મષ્ટૌ પઞ્ચશત્ )
(યો વા અયથાદેવતમ્, ઁયદ્યવજિઘ્રસિ)
( સાવિત્રાણિ - વિષ્ણુમુખા - ઉથ્સન્નયજ્ઞો - દેવાસુરા - યદેકેન - હિરણ્યવર્ણા - યો વા- સપ્ત ) (7)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-મ્પઞ્ચમકાણ્ડે સપ્તમઃ પ્રશ્ન-સ્સમાપ્તઃ ॥
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
યો વા અયથાદેવતમગ્નિ-ઞ્ચિનુત આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે પાપીયા-ન્ભવતિ યો યથાદેવત-ન્ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયા-ન્ભવત્યાગ્નેય્યા ગાયત્રિયા પ્રથમા-ઞ્ચિતિમભિ મૃશે-ત્ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયા-ઞ્જગત્યા તૃતીયામનુષ્ટુભા ચતુર્થી-મ્પઙ્ક્ત્યા પઞ્ચમીં-યઁથાદેવતમેવાગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયા-ન્ભવતીડાયૈ વા એષા વિભક્તિઃ પશવ ઇડા પશુભિરેન- [પશુભિરેનમ્, ચિનુતે યો વૈ] 1
-ઞ્ચિનુતે યો વૈ પ્રજાપતયે પ્રતિ પ્રોચ્યાગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ ના-ઽઽર્તિમાર્ચ્છ-ત્યશ્વાવભિતસ્તિષ્ઠેતા-ઙ્કૃષ્ણ ઉત્તરત-શ્શ્વેતો દક્ષિણસ્તાવાલભ્યેષ્ટકા ઉપ દદ્ધ્યાદેતદ્વૈ પ્રજાપતે રૂપ-મ્પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વઃ સાક્ષાદેવ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ ના-ઽઽર્તિમાર્ચ્છત્યેતદ્વા અહ્નો રૂપં-યઁચ્છ્વેતો-ઽશ્વો રાત્રિયૈ કૃષ્ણ એતદહ્નો [એતદહ્નઃ, રૂપં-યઁદિષ્ટકા] 2
રૂપં-યઁદિષ્ટકા રાત્રિયૈ પુરીષમિષ્ટકા ઉપધાસ્યઞ્છ્વેત-મશ્વમભિ મૃશે-ત્પુરીષમુપધાસ્યન્ કૃષ્ણમહોરાત્રાભ્યામેવૈન-ઞ્ચિનુતે હિરણ્ય પાત્ર-મ્મધોઃ પૂર્ણ-ન્દદાતિ મધવ્યો ઽસાનીતિ સૌર્યા ચિત્રવત્યા-ઽવેક્ષતે ચિત્રમેવ ભવતિ મદ્ધ્યન્દિને-ઽશ્વમવ ઘ્રાપયત્યસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વસ્તમેવ સાક્ષાદૃદ્ધ્નોતિ ॥ 3 ॥
(એન - મેતદહ્નો - ઽષ્ટાચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 1)
ત્વામગ્ને વૃષભ-ઞ્ચેકિતાન-મ્પુનર્યુવાન-ઞ્જનયન્નુપાગામ્ । અસ્થૂરિ ણો ગાર્હપત્યાનિ સન્તુ તિગ્મેન નો બ્રહ્મણા સગ્ં શિશાધિ ॥ પશવો વા એતે યદિષ્ટકાશ્ચિત્યા-ઞ્ચિત્યામૃષભમુપ દધાતિ મિથુનમેવાસ્ય ત-દ્યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય તસ્મા-દ્યૂથેયૂથ ઋષભઃ ॥ સંવઁથ્સરસ્ય પ્રતિમાં-યાઁ-ન્ત્વા રાત્ર્યુપાસતે । પ્રજાગ્ં સુવીરા-ઙ્કૃત્વા વિશ્વમાયુર્વ્યશ્ઞવત્ ॥ પ્રાજાપત્યા- [પ્રાજાપત્યામ્, એતામુપ] 4
-મેતામુપ દધાતીયં-વાઁ વૈષૈકાષ્ટકા યદેવૈકાષ્ટકાયામન્ન-ઙ્ક્રિયતે તદેવૈતયાવ રુન્ધ એષા વૈ પ્રજાપતેઃ કામદુઘા તયૈવ યજમાનો-ઽમુષ્મિન્ ઁલોકે-ઽગ્નિ-ન્દુહે યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ યેના-ઽઽદિત્યા વસવો યેન રુદ્રાઃ । યેનાઙ્ગિરસો મહિમાન-માનશુસ્તેનૈતુ યજમાન-સ્સ્વસ્તિ ॥ સુવર્ગાય વા એષ લોકાય [લોકાય, ચીયતે યદગ્નિર્યેન] 5
ચીયતે યદગ્નિર્યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્નિત્યુખ્યગ્ં સમિન્ધ ઇષ્ટકા એવૈતા ઉપ ધત્તે વાનસ્પત્યા-સ્સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ શતાયુધાય શતવીર્યાય શતોતયે ઽભિમાતિષાહે । શતં-યોઁ નઃ શરદો અજીતાનિન્દ્રો નેષદતિ દુરિતાનિ વિશ્વા ॥ યે ચત્વારઃ પથયો દેવયાના અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । તેષાં-યોઁ અજ્યાનિ- મજીતિ-માવહા-ત્તસ્મૈ નો દેવાઃ [નો દેવાઃ, પરિ દત્તેહ સર્વે ।] 6
પરિ દત્તેહ સર્વે ॥ ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉત નો વસન્ત-શ્શર-દ્વર્ષા-સ્સુવિતન્નો અસ્તુ । તેષામૃતૂનાગ્ં શત શારદાના-ન્નિવાત એષામભયે સ્યામ ॥ ઇદુવથ્સરાય પરિવથ્સરાય સંવઁથ્સરાય કૃણુતા બૃહન્નમઃ । તેષાં-વઁયગ્ં સુમતૌ યજ્ઞિયાના-ઞ્જ્યોગજીતા અહતા-સ્સ્યામ ॥ ભદ્રાન્ન-શ્શ્રેય-સ્સમનૈષ્ટ દેવાસ્ત્વયા-ઽવસેન સમશીમહિ ત્વા । સ નો મયો ભૂઃ પિતો [મયો ભૂઃ પિતો, આ વિશસ્વ] 7
આ વિશસ્વ શ-ન્તોકાય તનુવે સ્યોનઃ ॥ અજ્યાનીરેતા ઉપ દધાત્યેતા વૈ દેવતા અપરાજિતાસ્તા એવ પ્ર વિશતિ નૈવ જીયતે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવઁથ્સર ઓષધીઃ પચન્ત્યથ કસ્માદન્યાભ્યો દેવતાભ્ય આગ્રયણ-ન્નિરુપ્યત ઇત્યેતા હિ ત-દ્દેવતા ઉદજયન્ યદૃતુભ્યો નિર્વપે-દ્દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દદ્ધ્યાદાગ્રયણ-ન્નિરુપ્યૈતા આહુતી ર્જુહોત્યર્ધમાસાનેવ માસાનૃતૂન્-થ્સંવઁથ્સર-મ્પ્રીણાતિ ન દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દધાતિ ભદ્રાન્ન-શ્શ્રેય-સ્સમનૈષ્ટ દેવા ઇત્યાહ હુતાદ્યાય યજમાનસ્યા-ઽપરાભાવાય ॥ 8 ॥
(પ્રજાપત્યાં - ઁલોકાય - દેવાઃ - પિતો - દધ્યાદાગ્રયણં - પઞ્ચવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 2)
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો-ઽસિ વાર્ત્રઘ્નસ્તનૂપા નઃ પ્રતિસ્પશઃ । યો નઃ પુરસ્તા-દ્દક્ષિણતઃ પશ્ચા-દુત્તરતો-ઽઘાયુરભિદાસત્યેતગ્ં સો-ઽશ્માનમૃચ્છતુ ॥ દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસ-ન્તે-ઽસુરા દિગ્ભ્ય આ-ઽબાધન્ત તા-ન્દેવા ઇષ્વા ચ વજ્રેણ ચાપાનુદન્ત ય-દ્વજ્રિણીરુપદધાતીષ્વા ચૈવ ત-દ્વજ્રેણ ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાનપ નુદતે દિક્ષૂપ [દિક્ષૂપ, દધાતિ દેવપુરા] 9
દધાતિ દેવપુરા એવૈતાસ્તનૂપાનીઃ પર્યૂહતે ઽગ્નાવિષ્ણૂ સજોષસેમા વર્ધન્તુ વાગિંરઃ । દ્યુમ્નૈર્વાજેભિરા ગતમ્ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ન દેવતાયૈ જુહ્વત્યથ કિ-ન્દેવત્યા વસોર્ધારેત્યગ્નિ-ર્વસુસ્તસ્યૈષા ધારા વિષ્ણુ-ર્વસુસ્તસ્યૈષા ધારા ઽઽગ્નાવૈષ્ણવ્યર્ચા વસોર્ધારા-ઞ્જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનૌ સમર્ધયત્યથો એતા- [એતામ્, એવા-ઽઽહુતિ-] 10
-મેવા-ઽઽહુતિ-માયતનવતી-ઙ્કરોતિ યત્કામ એના-ઞ્જુહોતિ તદેવાવ રુન્ધે રુદ્રો વા એષ યદગ્નિસ્તસ્યૈતે તનુવૌ ઘોરા-ઽન્યા શિવા-ઽન્યા યચ્છતરુદ્રીય-ઞ્જુહોતિ યૈવાસ્ય ઘોરા તનૂસ્તા-ન્તેન શમયતિ ય-દ્વસોર્ધારા-ઞ્જુહોતિ યૈવાસ્ય શિવા તનૂસ્તા-ન્તેન પ્રીણાતિ યો વૈ વસોર્ધારાયૈ [વસોર્ધારાયૈ, પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ] 11
પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ યદાજ્યમુચ્છિષ્યેત તસ્મિ-ન્બ્રહ્મૌદન-મ્પચે-ત્ત-મ્બ્રાહ્મણાશ્ચત્વારઃ પ્રા-ઽશ્ઞીયુરેષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યદ્બ્રાહ્મણ એષા ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ય-દ્વૈશ્વાનરઃ પ્રિયાયામેવૈના-ન્તનુવા-મ્પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ચતસ્રો ધેનૂર્દદ્યા-ત્તાભિરેવ યજમાનો-ઽમુષ્મિન્ ઁલોકે-ઽગ્નિ-ન્દુહે ॥ 12 ॥
(ઉપૈ - તાં - ધારાયૈ - ષટ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 3)
ચિત્તિ-ઞ્જુહોમિ મનસા ઘૃતેનેત્યાહાદાભ્યા વૈ નામૈષા-ઽઽહુતિર્વૈશ્વકર્મણી નૈન-ઞ્ચિક્યાન-મ્ભ્રાતૃવ્યો દભ્નોત્યથો દેવતા એવાવ રુન્ધે ઽગ્ને તમદ્યેતિ પઙ્ક્ત્યા જુહોતિ પઙ્ક્ત્યા-ઽઽહુત્યા યજ્ઞમુખમા રભતે સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્તજિહ્વા ઇત્યાહ હોત્રા એવાવ રુન્ધે ઽગ્નિર્દેવેભ્યો-ઽપાક્રા-ઽમ-દ્ભાગધેય- [-ઽપાક્રા-ઽમ-દ્ભાગધેયમ્, ઇચ્છમાનસ્તસ્મા] 13
-મિચ્છમાનસ્તસ્મા એત-દ્ભાગધેય-મ્પ્રાયચ્છન્નેતદ્વા અગ્નેરગ્નિહોત્રમેતર્હિ ખલુ વા એષ જાતો યર્હિ સર્વશ્ચિતો જાતાયૈવાસ્મા અન્નમપિ દધાતિ સ એન-મ્પ્રીતઃ પ્રીણાતિ વસીયા-ન્ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદેષ ગાર્હપત્યશ્ચીયતે-ઽથ ક્વાસ્યા-ઽઽહવનીય ઇત્યસાવાદિત્ય ઇતિ બ્રૂયાદેતસ્મિન્ઃઇ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહ્વતિ [જુહ્વતિ, ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-] 14
ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-ઞ્ચિનુતે સાક્ષાદેવ દેવતા ઋદ્ધ્નોત્યગ્ને યશસ્વિન્ યશસે મમર્પયેન્દ્રાવતી મપચિતી મિહા-ઽઽવહ । અય-મ્મૂર્ધા પરમેષ્ઠી સુવર્ચા-સ્સમાનાનામુત્તમ શ્લોકો અસ્તુ ॥ ભદ્ર-મ્પશ્યન્ત ઉપ સેદુરગ્રે તપો દીક્ષામૃષય-સ્સુવર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્ર-મ્બલમોજશ્ચ જાત-ન્તદસ્મૈ દેવા અભિ સ-ન્નમન્તુ ॥ ધાતા વિધાતા પરમો- [પરમા, ઉત સન્દૃ-ક્પ્રજાપતિઃ] 15
-ત સન્દૃ-ક્પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી વિરાજા । સ્તોમા-શ્છન્દાગ્ંસિ નિવિદો મ આહુરેતસ્મૈ રાષ્ટ્રમભિ સ-ન્નમામ ॥ અભ્યાવર્તદ્ધ્વમુપ મેત સાકમયગ્ં શાસ્તા-ઽધિપતિર્વો અસ્તુ । અસ્ય વિજ્ઞાનમનુ સગ્ં રભદ્ધ્વમિમ-મ્પશ્ચાદનુ જીવાથ સર્વે ॥ રાષ્ટ્રભૃત એતા ઉપ દધાત્યેષા વા અગ્નેશ્ચિતી રાષ્ટ્રભૃ-ત્તયૈવાસ્મિ-ન્રાષ્ટ્ર-ન્દધાતિ રાષ્ટ્રમેવ ભવતિ નાસ્મા-દ્રાષ્ટ્ર-મ્ભ્રગ્ંશતે ॥ 16 ॥
(ભાગધેયં - જુહ્વતિ - પરમા - રાષ્ટ્ર-ન્દધાતિ - સપ્ત ચ) (અ. 4)
યથા વૈ પુત્રો જાતો મ્રિયત એવં-વાઁ એષ મ્રિયતે યસ્યાગ્નિરુખ્ય ઉદ્વાયતિ યન્નિર્મન્થ્ય-ઙ્કુર્યા-દ્વિચ્છિન્દ્યા-દ્ભ્રાતૃવ્યમસ્મૈ જનયે-થ્સ એવ પુનઃ પરીદ્ધ્ય-સ્સ્વાદેવૈનં-યોઁનેર્જનયતિ નાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્ય-ઞ્જનયતિ તમો વા એત-ઙ્ગૃહ્ણાતિ યસ્યાગ્નિરુખ્ય ઉદ્વાયતિ મૃત્યુસ્તમઃ કૃષ્ણં-વાઁસઃ કૃષ્ણા ધેનુર્દક્ષિણા તમસૈ- [તમસા, એવ તમો] 17
-વ તમો મૃત્યુમપ હતે હિરણ્ય-ન્દદાતિ જ્યોતિર્વૈ હિરણ્ય-ઞ્જ્યોતિષૈવ તમો-ઽપ હતે-ઽથો તેજો વૈ હિરણ્ય-ન્તેજ એવા-ઽઽત્મ-ન્ધત્તે સુવર્ન ઘર્મ-સ્સ્વાહા સુવર્ના-ઽર્ક-સ્સ્વાહા સુવર્ન શુક્ર-સ્સ્વાહા સુવર્ન જ્યોતિ-સ્સ્વાહા સુવર્ન સૂર્ય-સ્સ્વાહા ઽર્કો વા એષ યદગ્નિ-રસા-વાદિત્યો- [યદગ્નિ-રસા-વાદિત્યઃ, આશ્વમેધો યદેતા] 18
-ઽશ્વમેધો યદેતા આહુતી ર્જુહોત્યર્કા-શ્વમેધયોરેવ જ્યોતીગ્ંષિ સ-ન્દધાત્યેષ હ ત્વા અર્કાશ્વમેધી યસ્યૈતદગ્નૌ ક્રિયત આપો વા ઇદમગ્રે સલિલમાસી-થ્સ એતા-મ્પ્રજાપતિઃ પ્રથમા-ઞ્ચિતિમપશ્ય-ત્તામુપાધત્ત તદિયમભવ-ત્તં-વિઁશ્વકર્મા-ઽબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્ય- [લોકો-ઽસ્તીતિ, અબ્રવી-થ્સ] 19
-ત્યબ્રવી-થ્સ એતા-ન્દ્વિતીયા-ઞ્ચિતિમપશ્ય-ત્તામુપાધત્ત તદન્તરિક્ષમભવ-થ્સ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિમબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રવી-થ્સ વિશ્વકર્માણ-મબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ કેન મોપૈષ્યસીતિ દિશ્યાભિરિત્યબ્રવી-ત્ત-ન્દિશ્યાભિરુપૈ-ત્તા ઉપાધત્ત તા દિશો- [તા દિશઃ, અભવન્-થ્સ] 20
-ઽભવન્-થ્સ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિમબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રવી-થ્સ વિશ્વકર્માણ-ઞ્ચ યજ્ઞ-ઞ્ચાબ્રવીદુપ વામા ઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રૂતાગ્ં સ એતા-ન્તૃતીયા-ઞ્ચિતિમપશ્ય-ત્તામુપાધત્ત તદસાવભવ-થ્સ આદિત્યઃ પ્રજાપતિ-મબ્રવીદુપ ત્વા- [-મબ્રવીદુપ ત્વા, આયાનીતિ] 21
-ઽઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રવી-થ્સ વિશ્વકર્માણ-ઞ્ચ યજ્ઞ-ઞ્ચાબ્રવીદુપ વામા-ઽયાનીતિ નેહ લોકો-ઽસ્તીત્યબ્રૂતાગ્ં સ પરમેષ્ઠિનમબ્રવીદુપ ત્વા-ઽઽયાનીતિ કેન મોપૈષ્યસીતિ લોક-મ્પૃણયેત્યબ્રવી-ત્તં-લોઁક-મ્પૃણયોપૈ-ત્તસ્માદયાતયામ્ની લોક-મ્પૃણા-ઽયાતયામા હ્યસા- [હ્યસૌ, આદિત્યસ્તાનૃષયો] 22
-વાદિત્યસ્તાનૃષયો ઽબ્રુવન્નુપ વ આ-ઽયામેતિ કેન ન ઉપૈષ્યથેતિ ભૂમ્નેત્યબ્રુવ-ન્તા-ન્દ્વાભ્યા-ઞ્ચિતીભ્યામુપાયન્-થ્સ પઞ્ચચિતીક-સ્સમપદ્યત ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-ઞ્ચિનુતે ભૂયાનેવ ભવત્યભીમાન્ ઁલોકાઞ્જયતિ વિદુરેન-ન્દેવા અથો એતાસામેવ દેવતાનાગ્ં સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ 23 ॥
(તમસા - ઽઽદિત્યો - ઽસ્તીતિ - દિશ - આદિત્યઃ પ્રજાપતિમબ્રવીદુપ ત્વા - ઽસૌ - પઞ્ચચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 5)
વયો વા અગ્નિર્યદગ્નિચિ-ત્પક્ષિણો-ઽશ્ઞીયા-ત્તમેવાગ્નિમદ્યાદા-ર્તિમાર્ચ્છે-થ્સંવઁથ્સરં-વ્રઁત-ઞ્ચરે-થ્સંવઁથ્સરગ્ં હિ વ્રત-ન્નાતિ પશુર્વા એષ યદગ્નિર્હિનસ્તિ ખલુ વૈ ત-મ્પશુર્ય એન-મ્પુરસ્તા-ત્પ્રત્યઞ્ચમુપચરતિ તસ્મા-ત્પશ્ચા-ત્પ્રાંઉપચર્ય આત્મનો-ઽહિગ્ંસાયૈ તેજો-ઽસિ તેજો મે યચ્છ પૃથિવીં-યઁચ્છ [પૃથિવીં-યઁચ્છ, પૃથિવ્યૈ મા પાહિ] 24
પૃથિવ્યૈ મા પાહિ જ્યોતિરસિ જ્યોતિર્મે યચ્છાન્તરિક્ષં-યઁચ્છાન્તરિક્ષાન્મા પાહિ સુવરસિ સુવર્મે યચ્છ દિવં-યઁચ્છ દિવો મા પાહીત્યાહૈતાભિર્વા ઇમે લોકા વિધૃતા યદેતા ઉપદધાત્યેષાં-લોઁકાનાં-વિઁધૃત્યૈ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતીમે વૈ લોકા-સ્સ્વયમાતૃણ્ણા જ્યોતિર્હિરણ્યં-યઁ-થ્સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય [ઉપધાય, હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતી-] 25
હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતીમા-નેવૈતાભિ-ર્લોકા-ઞ્જ્યોતિષ્મતઃ કુરુતે-ઽથો એતાભિરેવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ યાસ્તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમાતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિ-સ્સર્વાભી રુચે જનાય નસ્કૃધિ ॥ યા વો દેવા-સ્સૂર્યે રુચો ગોષ્વશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિ-સ્સર્વાભી રુચ-ન્નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥ રુચન્નો ધેહિ [ધેહિ, બ્રાહ્મણેષુ રુચગ્ં] 26
બ્રાહ્મણેષુ રુચગ્ં રાજસુ નસ્કૃધિ । રુચં-વિઁશ્યેષુ શૂદ્રેષુ મયિ ધેહિ રુચા રુચમ્ ॥ દ્વેધા વા અગ્નિ-ઞ્ચિક્યાનસ્ય યશ ઇન્દ્રિય-ઙ્ગચ્છત્યગ્નિં-વાઁ ચિતમીજાનં-વાઁ યદેતા આહુતીર્જુહોત્યાત્મન્નેવ યશ ઇન્દ્રિય-ન્ધત્ત ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમાર્તોર્યો-ઽગ્નિ-ઞ્ચિન્વન્નધિ ક્રામતિ તત્ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાન ઇતિ વારુણ્યર્ચા [ઇતિ વારુણ્યર્ચા, જુહુયાચ્છાન્તિ-] 27
જુહુયાચ્છાન્તિ-રેવૈષા ઽગ્નેર્ગુપ્તિરાત્મનો હવિષ્કૃતો વા એષ યો-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુતે યથા વૈ હવિ-સ્સ્કન્દત્યેવં-વાઁ એષ સ્કન્દતિ યો-ઽગ્નિ-ઞ્ચિત્વા સ્ત્રિયમુપૈતિ મૈત્રાવરુણ્યા-ઽઽમિક્ષયા યજેત મૈત્રાવરુણતા-મેવોપૈત્યાત્મનો ઽસ્કન્દાય યો વા અગ્નિમૃતુસ્થાં-વેઁદર્તુર્-ઋતુરસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ સંવઁથ્સરો વા અગ્નિર્- [વા અગ્નિઃ, ઋતુસ્થા-સ્તસ્ય] 28
-ઋતુસ્થા-સ્તસ્ય વસન્ત-શ્શિરો ગ્રીષ્મો દક્ષિણઃ પક્ષો વર્ષાઃ પુચ્છગ્ં શરદુત્તરઃ પક્ષો હેમન્તો મદ્ધ્ય-મ્પૂર્વપક્ષા-શ્ચિતયો¶પક્ષાઃ પુરીષ-મહોરાત્રાણીષ્ટકા એષ વા અગ્નિર્-ઋતુસ્થા ય એવં-વેઁદર્તુર્-ઋતુરસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ પ્રજાપતિર્વા એત-ઞ્જ્યૈષ્ઠ્યકામો ન્યધત્ત તતો વૈ સ જ્યૈષ્ઠ્યમગચ્છદ્ય એવં-વિઁદ્વાનગ્નિ-ઞ્ચિનુતે જ્યૈષ્ઠ્યમેવ ગચ્છતિ ॥ 29 ॥
(પૃથિવીં-યઁચ્છ - ય-થ્સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય - ધેહ્યૃ - ચા - ગ્નિ - શ્ચિનુતે - ત્રીણિ ચ) (અ. 6)
યદાકૂતા-થ્સમસુસ્રોદ્ધૃદો વા મનસો વા સમ્ભૃત-ઞ્ચક્ષુષો વા । તમનુ પ્રેહિ સુકૃતસ્ય લોકં-યઁત્રર્ષયઃ પ્રથમજા યે પુરાણાઃ ॥ એતગ્ં સધસ્થ પરિ તે દદામિ યમાવહાચ્છેવધિ-ઞ્જાતવેદાઃ । અન્વાગન્તા યજ્ઞપતિર્વો અત્ર તગ્ગ્ સ્મ જાનીત પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ જાનીતાદેન-મ્પરમે વ્યોમ-ન્દેવા-સ્સધસ્થા વિદ રૂપમસ્ય । યદાગચ્છા- [યદાગચ્છાત્, પથિભિ-ર્દેવયાનૈ] 30
-ત્પથિભિ-ર્દેવયાનૈ-રિષ્ટાપૂર્તે કૃણુતા-દાવિ-રસ્મૈ ॥ સ-મ્પ્ર ચ્યવદ્ધ્વ-મનુ સ-મ્પ્ર યાતાગ્ને પથો દેવયાનાન્ કૃણુદ્ધ્વમ્ । અસ્મિન્-થ્સધસ્થે અદ્ધ્યુત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવા યજમાનશ્ચ સીદત ॥ પ્રસ્તરેણ પરિધિના સ્રુચા વેદ્યા ચ બર્હિષા । ઋચેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યદિષ્ટં-યઁ-ત્પરાદાનં-યઁદ્દત્તં-યાઁ ચ દક્ષિણા । ત- [તત્, અગ્નિ-] 31
-દગ્નિ-ર્વૈશ્વકર્મણ-સ્સુવર્દેવેષુ નો દધત્ ॥ યેના સહસ્રં-વઁહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ । તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યેનાગ્ને દક્ષિણા યુક્તા યજ્ઞં-વઁહન્ત્યૃત્વિજઃ । તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યેના-ઽગ્ને સુકૃતઃ પથા મધોર્ધારા વ્યાનશુઃ । તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે ॥ યત્ર ધારા અનપેતા મધોર્ઘૃતસ્ય ચ યાઃ । તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણ-સ્સુવર્દેવેષુ નો દધત્ ॥ 32 ॥
(આગચ્છાત્ - ત - દ્વયાનશુ સ્તેનેમં-યઁજ્ઞ-ન્નો વહ સુવર્દેવેષુ ગન્તવે - ચતુર્દશ ચ) (અ. 7)
યાસ્તે અગ્ને સમિધો યાનિ ધામ યા જિહ્વા જાતવેદો યો અર્ચિઃ । યે તે અગ્ને મેડયો ય ઇન્દવસ્તેભિરાત્માન-ઞ્ચિનુહિ પ્રજાનન્ન્ ॥ ઉથ્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદગ્નિઃ કિં-વાઁ-ઽહૈતસ્ય ક્રિયતે કિં-વાઁ ન યદ્વા અદ્ધ્વર્યુ-રગ્નેશ્ચિન્વન્ન-ન્તરેત્યાત્મનો વૈ તદન્તરેતિ યાસ્તે અગ્ને સમિધો યાનિ [સમિધો યાનિ, ધામેત્યાહૈષા] 33
ધામેત્યાહૈષા વા અગ્ને-સ્સ્વય-ઞ્ચિતિરગ્નિરેવ તદગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ નાદ્ધ્વર્યુરાત્મનો-ઽન્તરેતિ ચતસ્ર આશાઃ પ્રચરન્ત્વગ્નય ઇમ-ન્નો યજ્ઞ-ન્નયતુ પ્રજાનન્ન્ । ઘૃત-મ્પિન્વન્નજરગ્ં સુવીર-મ્બ્રહ્મ સમિ-દ્ભવત્યાહુતીનામ્ ॥ સુવર્ગાય વા એષ લોકાયોપ ધીયતે ય-ત્કૂર્મશ્ચતસ્ર આશાઃ પ્ર ચરન્ત્વગ્નય ઇત્યાહ [ઇત્યાહ, દિશ એવૈતેન] 34
દિશ એવૈતેન પ્ર જાનાતીમ-ન્નો યજ્ઞ-ન્નયતુ પ્રજાનન્નિત્યાહ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનીત્યૈ બ્રહ્મ સમિ-દ્ભવત્યાહુતીના-મિત્યાહ બ્રહ્મણા વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ ય-દ્બ્રહ્મણ્વત્યોપદધાતિ બ્રહ્મણૈવ ત-દ્યજમાન-સ્સુવર્ગં-લોઁકમેતિ પ્રજાપતિર્વા એષ યદગ્નિસ્તસ્ય પ્રજાઃ પશવ-શ્છન્દાગ્ંસિ રૂપગ્ં સર્વાન્ વર્ણાનિષ્ટકાના-ઙ્કુર્યા-દ્રૂપેણૈવ પ્રજા-મ્પશૂન્ છન્દાગ્સ્યવ રુન્ધે-ઽથો પ્રજાભ્ય એવૈન-મ્પશુભ્ય-શ્છન્દોભ્યો ઽવરુદ્ધ્ય ચિનુતે ॥ 35 ॥
(યાન્ય - ગ્નય ઇત્યાહે - ષ્ટકાનાગ્ં - ષોડશ ચ) (અ. 8)
મયિ ગૃહ્ણામ્યગ્રે અગ્નિગ્ં રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય । મયિ પ્રજા-મ્મયિ વર્ચો દધામ્યરિષ્ટા-સ્સ્યામ તનુવા સુવીરાઃ ॥ યો નો અગ્નિઃ પિતરો હૃથ્સ્વન્તરમર્ત્યો મર્ત્યાગ્ં આવિવેશ । તમાત્મ-ન્પરિ ગૃહ્ણીમહે વય-મ્મા સો અસ્માગ્ં અવહાય પરા ગાત્ ॥ યદદ્ધ્વર્યુરાત્મન્નગ્નિમ-ગૃહીત્વા-ઽગ્નિ-ઞ્ચિનુયાદ્યો-ઽસ્ય સ્વો-ઽગ્નિસ્તમપિ [સ્વો-ઽગ્નિસ્તમપિ, યજમાનાય] 36
યજમાનાય ચિનુયાદગ્નિ-ઙ્ખલુ વૈ પશવો-ઽનૂપ તિષ્ઠન્તે-ઽપક્રામુકા અસ્મા-ત્પશવઃ સ્યુર્મયિ ગૃહ્ણામ્યગ્રે અગ્નિમિત્યાહા-ઽઽત્મન્નેવ સ્વમગ્નિ-ન્દાધાર નાસ્મા-ત્પશવો-ઽપ ક્રામન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્મૃચ્ચા-ઽઽપશ્ચાગ્ને-રનાદ્ય-મથ કસ્માન્મૃદા ચાદ્ભિશ્ચા-ઽગ્નિશ્ચીયત ઇતિ યદદ્ભિ-સ્સં-યૌઁ- [યદદ્ભિ-સ્સં-યૌઁતિ, આપો વૈ] 37
-ત્યાપો વૈ સર્વા દેવતા દેવતાભિરેવૈનગ્ં સગ્ં સૃજતિ યન્મૃદા ચિનોતીયં-વાઁ અગ્નિર્વૈશ્વાનરો-ઽગ્નિનૈવ તદગ્નિ-ઞ્ચિનોતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્મૃદા ચાદ્ભિશ્ચાગ્નિશ્ચીયતે-ઽથ કસ્માદગ્નિરુચ્યત ઇતિ યચ્છન્દોભિ-શ્ચિનોત્યગ્નયો વૈ છન્દાગ્ંસિ તસ્માદગ્નિરુચ્યતે-ઽથો ઇયં-વાઁ અગ્નિર્વૈશ્વાનરો ય- [અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યત્, મૃદા ચિનોતિ] 38
-ન્મૃદા ચિનોતિ તસ્માદગ્નિરુચ્યતે હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ જ્યોતિર્વૈ હિરણ્ય-ઞ્જ્યોતિરેવા-ઽસ્મિ-ન્દધાત્યથો તેજો વૈ હિરણ્ય-ન્તેજ એવા-ઽઽત્મ-ન્ધત્તે યો વા અગ્નિગ્ં સર્વતોમુખ-ઞ્ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વન્નમત્તિ સર્વા દિશો-ઽભિ જયતિ ગાયત્રી-મ્પુરસ્તાદુપ દધાતિ ત્રિષ્ટુભ-ન્દક્ષિણતો જગતી-મ્પશ્ચાદનુષ્ટુભમુત્તરતઃ પઙ્ક્તિ-મ્મદ્ધ્ય એષ વા અગ્નિ-સ્સર્વતોમુખસ્તં-યઁ એવં-વિઁદ્વાગ્શ્ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વન્નમત્તિ સર્વા દિશો-ઽભિ જયત્યથો દિશ્યેવ દિશ-મ્પ્ર વયતિ તસ્મા-દ્દિશિ દિ-ક્પ્રોતા ॥ 39 ॥
(અપિ-સંયૌઁતિ-વૈશ્વાનરો ય-દેષ વૈ-પઞ્ચવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 9)
પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત સો-ઽસ્મા-થ્સૃષ્ટઃ પ્રા-મ્પ્રા-ઽદ્રવ-ત્તસ્મા અશ્વ-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ દક્ષિણા-ઽઽવર્તત તસ્મૈ વૃષ્ણિ-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ પ્રત્યઙ્ઙા-ઽવર્તત તસ્મા ઋષભ-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ ઉદઙ્ઙા-ઽવર્તત તસ્મૈ બસ્ત-મ્પ્રત્યાસ્ય-થ્સ ઊર્ધ્વો-ઽદ્રવ-ત્તસ્મૈ પુરુષ-મ્પ્રત્યાસ્યદ્ય-ત્પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ સર્વત એવૈન- [એવૈનમ્, અવરુદ્ધ્ય ચિનુત] 40
-મવરુદ્ધ્ય ચિનુત એતા વૈ પ્રાણભૃત-શ્ચક્ષુષ્મતીરિષ્ટકા ય-ત્પશુશીર્ષાણિ ય-ત્પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ તાભિરેવ યજમાનો-ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રાણિત્યથો તાભિરેવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ મૃદા-ઽભિલિપ્યોપ દધાતિ મેદ્ધ્યત્વાય પશુર્વા એષ યદગ્નિરન્ન-મ્પશવ એ ષ ખલુ વા અગ્નિર્ય-ત્પશુશીર્ષાણિ ય-ઙ્કામયેત કનીયો-ઽસ્યા-ઽન્નગ્ગ્ - [કનીયો-ઽસ્યા-ઽન્નમ્, સ્યાદિતિ] 41
સ્યાદિતિ સન્તરા-ન્તસ્ય પશુશીર્ષાણ્યુપ દદ્ધ્યા-ત્કનીય એવાસ્યાન્ન-મ્ભવતિ ય-ઙ્કામયેત સમાવદસ્યાન્નગ્ગ્ સ્યાદિતિ મદ્ધ્યતસ્તસ્યોપ દદ્ધ્યા-થ્સમાવ-દેવાસ્યાન્ન-મ્ભવતિ ય-ઙ્કામયેત ભૂયો-ઽસ્યા-ઽન્નગ્ગ્ સ્યાદિત્યન્તેષુ તસ્ય વ્યુદૂહ્યોપ દદ્ધ્યાદન્તત એવાસ્મા અન્નમવ રુન્ધે ભૂયો-ઽસ્યાન્ન-મ્ભવતિ ॥ 42 ॥
(એન- મસ્યાન્નં - ભૂયો-ઽસ્યા-ઽન્ન-મ્ભવતિ) (અ. 10)
સ્તેગા-ન્દગ્ગ્ષ્ટ્રાભ્યા-મ્મણ્ડૂકાન્ જમ્ભ્યેભિરાદકાં-ખાદેનોર્જગ્ં સગ્ં સૂદેના-ઽરણ્ય-ઞ્જામ્બીલેન મૃદ-મ્બર્સ્વેભિ-શ્શર્કરાભિરવકામવકાભિ-શ્શર્કરામુથ્સાદેન જિહ્વામવક્રન્દેન તાલુગ્ં સરસ્વતી-ઞ્જિહ્વાગ્રેણ ॥ 43 ॥
(સ્તેગાન્ - દ્વાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 11)
વાજગ્ં હનૂભ્યામપ આસ્યેના-ઽઽદિત્યા-ઞ્છ્મશ્રુભિ-રુપયામ-મધરેણોષ્ઠેન સદુત્તરેણાન્તરેણા-નૂકાશ-મ્પ્રકાશેન બાહ્યગ્ગ્ સ્તનયિત્નુ-ન્નિર્બાધેન સૂર્યાગ્ની ચક્ષુર્ભ્યાં-વિઁદ્યુતૌ કનાનકાભ્યામશનિ-મ્મસ્તિષ્કેણ બલ-મ્મજ્જભિઃ ॥ 44 ॥
(વાજ-મ્પઞ્ચવિગ્ંશતિઃ) (અ. 12)
કૂર્મા-ઞ્છફૈરચ્છલાભિઃ કપિઞ્જલાન્થ્સામ કુષ્ઠિકાભિર્જવ-ઞ્જઙ્ઘાભિરગદ-ઞ્જાનુભ્યાં-વીઁર્ય-ઙ્કુહાભ્યા-મ્ભય-મ્પ્રચાલાભ્યા-ઙ્ગુહોપપક્ષાભ્યા-મશ્વિનાવગ્ં સાભ્યામદિતિગ્ં શીર્ષ્ણા નિર્-ઋતિ-ન્નિર્જાલ્મકેન શીર્ષ્ણા ॥ 45 ॥
(કૂર્માન્-ત્રયોવિગ્ંશતિઃ) (અ. 13)
યોક્ત્ર-ઙ્ગૃદ્ધ્રાભિર્યુગમાનતેન ચિત્ત-મ્મન્યાભિ-સ્સઙ્ક્રોશા-ન્પ્રાણૈઃ પ્રકાશેન ત્વચ-મ્પરાકાશેનાન્તરા-મ્મશકાન્ કેશૈરિન્દ્રગ્ગ્ સ્વપસા વહેન બૃહસ્પતિગ્ં શકુનિસાદેન રથમુષ્ણિહાભિઃ ॥ 46 ॥
(યોક્ત્ર - મેકવિગ્ંશતિઃ) (અ. 14)
મિત્રાવરુણૌ શ્રોણીભ્યામિન્દ્રાગ્ની શિખણ્ડાભ્યા-મિન્દ્રાબૃહસ્પતી ઊરુભ્યામિન્દ્રાવિષ્ણૂ અષ્ઠીવદ્ભ્યાગ્ં સવિતાર-મ્પુચ્છેન ગન્ધર્વાઞ્છેપેના-ફ્સરસો મુષ્કાભ્યા-મ્પવમાન-મ્પાયુના પવિત્ર-મ્પોત્રાભ્યામાક્રમણગ્ગ્ સ્થૂરાભ્યા-મ્પ્રતિક્રમણ-ઙ્કુષ્ઠાભ્યામ્ ॥ 47 ॥
(મિત્રાવરુણૌ - દ્વાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 15)
ઇન્દ્રસ્ય ક્રોડો ઽદિત્યૈ પાજસ્ય-ન્દિશા-ઞ્જત્રવો જીમૂતાન્ હૃદયૌપશાભ્યા-મન્તરિક્ષ-મ્પુરિતતા નભ ઉદર્યેણેન્દ્રાણી-મ્પ્લીહ્ના વલ્મીકાન્ ક્લોમ્ના ગિરી-ન્પ્લાશિભિઃ સમુદ્રમુદરેણ વૈશ્વાનર-મ્ભસ્મના ॥ 48 ॥
(ઇન્દ્રસ્ય - દ્વાવિશતિઃ) (અ. 16)
પૂષ્ણો વનિષ્ઠુરન્ધાહે-સ્સ્થૂરગુદા સર્પા-ન્ગુદાભિર્-ઋતૂ-ન્પૃષ્ટીભિર્દિવ-મ્પૃષ્ઠેન વસૂના-મ્પ્રથમા કીકસા રુદ્રાણા-ન્દ્વિતીયા ઽઽદિત્યાના-ન્તૃતીયા ઽઙ્ગિરસા-ઞ્ચતુર્થી સાદ્ધ્યાના-મ્પઞ્ચમી વિશ્વેષા-ન્દેવાનાગ્ં ષષ્ઠી ॥ 49 ॥
(પૂષ્ણ - શ્ચતુર્વિગ્ંશતિઃ) (અ. 17)
ઓજો ગ્રીવાભિ-ર્નિર્-ઋતિમસ્થભિરિન્દ્રગ્ગ્ સ્વપસા વહેન રુદ્રસ્ય વિચલ-સ્સ્કન્ધો ઽહોરાત્રયોર્દ્વિતીયો ઽર્ધમાસાના-ન્તૃતીયો માસા-ઞ્ચતુર્થ ઋતૂના-મ્પઞ્ચમ-સ્સંવઁથ્સરસ્ય ષષ્ઠઃ ॥ 50 ॥
(ઓજો - વિગ્ંશતિઃ) (અ. 18)
આનન્દ-ન્નન્દથુના કામ-મ્પ્રત્યાસાભ્યા-મ્ભયગ્ં શિતીમભ્યા-મ્પ્રશિષ-મ્પ્રશાસાભ્યાગ્ં સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વૃક્યાભ્યાગ્ શ્યામશબલૌ મતસ્નાભ્યાં-વ્યુઁષ્ટિગ્ં રૂપેણ નિમ્રુક્તિમરૂપેણ ॥ 51 ॥
(આનન્દગ્ં - ષોડશ) (અ. 19)
અહર્માગ્ંસેન રાત્રિ-મ્પીવસા-ઽપો યૂષેણ ઘૃતગ્ં રસેન શ્યાં-વઁસયા દૂષીકાભિર્-હ્રાદુનિ-મશ્રુભિઃ પૃષ્વા-ન્દિવગ્ં રૂપેણ નક્ષત્રાણિ પ્રતિરૂપેણ પૃથિવી-ઞ્ચર્મણા છવી-ઞ્છવ્યો પાકૃતાય સ્વાહા ઽઽલબ્ધાય સ્વાહા હુતાય સ્વાહા ॥ 52 ॥
(અહર - ષ્ટાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 20)
અગ્નેઃ પક્ષતિ-સ્સરસ્વત્યૈ નિપક્ષતિ-સ્સોમસ્ય તૃતીયા-ઽપા-ઞ્ચતુર્થ્યોષધીના-મ્પઞ્ચમી સંવઁથ્સરસ્ય ષષ્ઠી મરુતાગ્ં સપ્તમી બૃહસ્પતેરષ્ટમી મિત્રસ્ય નવમી વરુણસ્ય દશમીન્દ્રસ્યૈકાદશી વિશ્વેષા-ન્દેવાના-ન્દ્વાદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વં-યઁમસ્ય પાટૂરઃ ॥ 53 ॥
(અગ્ને-રેકાન્ન ત્રિગ્ંશત્) (અ. 21)
વાયોઃ પક્ષતિ-સ્સરસ્વતો નિપક્ષતિ-શ્ચન્દ્રમસ-સ્તૃતીયા નક્ષત્રાણા-ઞ્ચતુર્થી સવિતુઃ પઞ્ચમી રુદ્રસ્ય ષષ્ઠી સર્પાણાગ્ં સપ્તમ્યર્યમ્ણો-ઽષ્ટમી ત્વષ્ટુર્નવમી ધાતુર્દશમીન્દ્રાણ્યા એકાદશ્યદિત્યૈ દ્વાદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વં-યઁમ્યૈ પાટૂરઃ ॥ 54 ॥
(વાયો - રષ્ટાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 22)
પન્થામનૂવૃગ્ભ્યાગ્ં સન્તતિગ્ગ્ સ્નાવન્યાભ્યાગ્ં શુકા-ન્પિત્તેન હરિમાણં-યઁક્ના હલીક્ષ્ણા-ન્પાપવાતેન કૂશ્માઞ્છકભિ-શ્શવર્તાનૂવદ્ધ્યેન શુનો વિશસનેન સર્પાન્ ઁલોહિતગન્ધેન વયાગ્ંસિ પક્વગન્ધેન પિપીલિકાઃ પ્રશાદેન ॥ 55 ॥
(પન્થાં - દ્વાવિગ્ંશતિઃ) (અ. 23)
ક્રમૈરત્યક્રમી-દ્વાજી વિશ્વૈર્દેવૈર્યજ્ઞિયૈ-સ્સંવિઁદાનઃ । સ નો નય સુકૃતસ્ય લોક-ન્તસ્ય તે વયગ્ગ્ સ્વધયા મદેમ ॥ 56 ॥
(ક્રમૈ - રષ્ટાદશ) (અ. 24)
દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠ-મ્પૃથિવી સધસ્થમાત્માન્તરિક્ષગ્ં સમુદ્રો યોનિ-સ્સૂર્યસ્તે ચક્ષુર્વાતઃ પ્રાણશ્ચન્દ્રમા-શ્શ્રોત્ર-મ્માસાશ્ચાર્ધમાસાશ્ચ પર્વાણ્યૃતવોઙ્ગાનિ સંવઁથ્સરો મહિમા ॥ 57 ॥
(દ્યૌ - પઞ્ચવિગ્ંશતિઃ) (અ. 25)
અગ્નિઃ પશુરાસી-ત્તેનાયજન્ત સ એતં-લોઁકમજય-દ્યસ્મિન્નગ્નિ-સ્સ તે લોકસ્ત-ઞ્જેષ્યસ્યથાવ જિઘ્ર વાયુઃ પશુરાસી-ત્તેનાયજન્ત સ એતં-લોઁકમજય-દ્યસ્મિન્ વાયુ-સ્સ તે લોકસ્તસ્મા-ત્ત્વા-ઽન્તરેષ્યામિ યદિ નાવજિઘ્રસ્યાદિત્યઃ પશુરાસી-ત્તેનાયજન્ત સ એતં-લોઁકમજય-દ્યસ્મિ-ન્નાદિત્ય-સ્સ તે લોકસ્ત-ઞ્જેષ્યસિ યદ્યવજિઘ્રસિ ॥ 58 ॥
(યસ્મિ - ન્નષ્ટૌ ચ) (અ. 26)
(યો વા અયથાદેવત - ન્ત્વામગ્ન - ઇન્દ્રસ્ય - ચિત્તિં - ઁયથા વૈ - વયો વૈ - યદાકૂતા--દ્યાસ્તે અગ્ને - મયિ ગૃહ્ણામિ - પ્રજાપતિ-સ્સો-ઽસ્માથ્ - સ્તેગાન્ - વાજં - કૂર્માન્ - યોક્ત્રં - મિત્રાવરુણા - વિન્દ્રસ્ય - પૂષ્ણ - ઓજ - આનન્દ - મહ - રગ્ને - ર્વાયોઃ - પન્થાં - ક્રમૈ - ર્દ્યૌસ્તે - ઽગ્નિઃ પશુરાસીથ્ - ષડ્વિગ્ંશતિઃ)
(યો વા - એવા-ઽઽહુતિ - મભવન્ - પથિભિ - રવરુધ્યા - ઽઽનન્દ - મષ્ટૌ પઞ્ચશત્ )
(યો વા અયથાદેવતમ્, ઁયદ્યવજિઘ્રસિ)
( સાવિત્રાણિ - વિષ્ણુમુખા - ઉથ્સન્નયજ્ઞો - દેવાસુરા - યદેકેન - હિરણ્યવર્ણા - યો વા- સપ્ત ) (7)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-મ્પઞ્ચમકાણ્ડે સપ્તમઃ પ્રશ્ન-સ્સમાપ્તઃ ॥