കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-മ്പഞ്ചമകാണ്ഡേ സപ്തമഃ പ്രശ്നഃ-ഉപാനുവാക്യാവശിഷ്ടകര്മനിരൂപണം
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
യോ വാ അയഥാദേവതമഗ്നി-ഞ്ചിനുത ആ ദേവതാഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ പാപീയാ-ന്ഭവതി യോ യഥാദേവത-ന്ന ദേവതാഭ്യ ആ വൃശ്ച്യതേ വസീയാ-ന്ഭവത്യാഗ്നേയ്യാ ഗായത്രിയാ പ്രഥമാ-ഞ്ചിതിമഭി മൃശേ-ത്ത്രിഷ്ടുഭാ ദ്വിതീയാ-ഞ്ജഗത്യാ തൃതീയാമനുഷ്ടുഭാ ചതുര്ഥീ-മ്പങ്ക്ത്യാ പഞ്ചമീം-യഁഥാദേവതമേവാഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ ന ദേവതാഭ്യ ആ വൃശ്ച്യതേ വസീയാ-ന്ഭവതീഡായൈ വാ ഏഷാ വിഭക്തിഃ പശവ ഇഡാ പശുഭിരേന- [പശുഭിരേനമ്, ചിനുതേ യോ വൈ] 1
-ഞ്ചിനുതേ യോ വൈ പ്രജാപതയേ പ്രതി പ്രോച്യാഗ്നി-ഞ്ചിനോതി നാ-ഽഽര്തിമാര്ച്ഛ-ത്യശ്വാവഭിതസ്തിഷ്ഠേതാ-ങ്കൃഷ്ണ ഉത്തരത-ശ്ശ്വേതോ ദക്ഷിണസ്താവാലഭ്യേഷ്ടകാ ഉപ ദദ്ധ്യാദേതദ്വൈ പ്രജാപതേ രൂപ-മ്പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വഃ സാക്ഷാദേവ പ്രജാപതയേ പ്രതിപ്രോച്യാഗ്നി-ഞ്ചിനോതി നാ-ഽഽര്തിമാര്ച്ഛത്യേതദ്വാ അഹ്നോ രൂപം-യഁച്ഛ്വേതോ-ഽശ്വോ രാത്രിയൈ കൃഷ്ണ ഏതദഹ്നോ [ഏതദഹ്നഃ, രൂപം-യഁദിഷ്ടകാ] 2
രൂപം-യഁദിഷ്ടകാ രാത്രിയൈ പുരീഷമിഷ്ടകാ ഉപധാസ്യഞ്ഛ്വേത-മശ്വമഭി മൃശേ-ത്പുരീഷമുപധാസ്യന് കൃഷ്ണമഹോരാത്രാഭ്യാമേവൈന-ഞ്ചിനുതേ ഹിരണ്യ പാത്ര-മ്മധോഃ പൂര്ണ-ന്ദദാതി മധവ്യോ ഽസാനീതി സൌര്യാ ചിത്രവത്യാ-ഽവേക്ഷതേ ചിത്രമേവ ഭവതി മദ്ധ്യന്ദിനേ-ഽശ്വമവ ഘ്രാപയത്യസൌ വാ ആദിത്യ ഇന്ദ്ര ഏഷ പ്രജാപതിഃ പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വസ്തമേവ സാക്ഷാദൃദ്ധ്നോതി ॥ 3 ॥
(ഏന - മേതദഹ്നോ - ഽഷ്ടാചത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 1)
ത്വാമഗ്നേ വൃഷഭ-ഞ്ചേകിതാന-മ്പുനര്യുവാന-ഞ്ജനയന്നുപാഗാമ് । അസ്ഥൂരി ണോ ഗാര്ഹപത്യാനി സന്തു തിഗ്മേന നോ ബ്രഹ്മണാ സഗ്ം ശിശാധി ॥ പശവോ വാ ഏതേ യദിഷ്ടകാശ്ചിത്യാ-ഞ്ചിത്യാമൃഷഭമുപ ദധാതി മിഥുനമേവാസ്യ ത-ദ്യജ്ഞേ കരോതി പ്രജനനായ തസ്മാ-ദ്യൂഥേയൂഥ ഋഷഭഃ ॥ സംവഁഥ്സരസ്യ പ്രതിമാം-യാഁ-ന്ത്വാ രാത്ര്യുപാസതേ । പ്രജാഗ്ം സുവീരാ-ങ്കൃത്വാ വിശ്വമായുര്വ്യശ്ഞവത് ॥ പ്രാജാപത്യാ- [പ്രാജാപത്യാമ്, ഏതാമുപ] 4
-മേതാമുപ ദധാതീയം-വാഁ വൈഷൈകാഷ്ടകാ യദേവൈകാഷ്ടകായാമന്ന-ങ്ക്രിയതേ തദേവൈതയാവ രുന്ധ ഏഷാ വൈ പ്രജാപതേഃ കാമദുഘാ തയൈവ യജമാനോ-ഽമുഷ്മിന് ഁലോകേ-ഽഗ്നി-ന്ദുഹേ യേന ദേവാ ജ്യോതിഷോര്ധ്വാ ഉദായന് യേനാ-ഽഽദിത്യാ വസവോ യേന രുദ്രാഃ । യേനാങ്ഗിരസോ മഹിമാന-മാനശുസ്തേനൈതു യജമാന-സ്സ്വസ്തി ॥ സുവര്ഗായ വാ ഏഷ ലോകായ [ലോകായ, ചീയതേ യദഗ്നിര്യേന] 5
ചീയതേ യദഗ്നിര്യേന ദേവാ ജ്യോതിഷോര്ധ്വാ ഉദായന്നിത്യുഖ്യഗ്ം സമിന്ധ ഇഷ്ടകാ ഏവൈതാ ഉപ ധത്തേ വാനസ്പത്യാ-സ്സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ശതായുധായ ശതവീര്യായ ശതോതയേ ഽഭിമാതിഷാഹേ । ശതം-യോഁ നഃ ശരദോ അജീതാനിന്ദ്രോ നേഷദതി ദുരിതാനി വിശ്വാ ॥ യേ ചത്വാരഃ പഥയോ ദേവയാനാ അന്തരാ ദ്യാവാപൃഥിവീ വിയന്തി । തേഷാം-യോഁ അജ്യാനി- മജീതി-മാവഹാ-ത്തസ്മൈ നോ ദേവാഃ [നോ ദേവാഃ, പരി ദത്തേഹ സര്വേ ।] 6
പരി ദത്തേഹ സര്വേ ॥ ഗ്രീഷ്മോ ഹേമന്ത ഉത നോ വസന്ത-ശ്ശര-ദ്വര്ഷാ-സ്സുവിതന്നോ അസ്തു । തേഷാമൃതൂനാഗ്ം ശത ശാരദാനാ-ന്നിവാത ഏഷാമഭയേ സ്യാമ ॥ ഇദുവഥ്സരായ പരിവഥ്സരായ സംവഁഥ്സരായ കൃണുതാ ബൃഹന്നമഃ । തേഷാം-വഁയഗ്ം സുമതൌ യജ്ഞിയാനാ-ഞ്ജ്യോഗജീതാ അഹതാ-സ്സ്യാമ ॥ ഭദ്രാന്ന-ശ്ശ്രേയ-സ്സമനൈഷ്ട ദേവാസ്ത്വയാ-ഽവസേന സമശീമഹി ത്വാ । സ നോ മയോ ഭൂഃ പിതോ [മയോ ഭൂഃ പിതോ, ആ വിശസ്വ] 7
ആ വിശസ്വ ശ-ന്തോകായ തനുവേ സ്യോനഃ ॥ അജ്യാനീരേതാ ഉപ ദധാത്യേതാ വൈ ദേവതാ അപരാജിതാസ്താ ഏവ പ്ര വിശതി നൈവ ജീയതേ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യദര്ധമാസാ മാസാ ഋതവഃ സംവഁഥ്സര ഓഷധീഃ പചന്ത്യഥ കസ്മാദന്യാഭ്യോ ദേവതാഭ്യ ആഗ്രയണ-ന്നിരുപ്യത ഇത്യേതാ ഹി ത-ദ്ദേവതാ ഉദജയന് യദൃതുഭ്യോ നിര്വപേ-ദ്ദേവതാഭ്യ-സ്സമദ-ന്ദദ്ധ്യാദാഗ്രയണ-ന്നിരുപ്യൈതാ ആഹുതീ ര്ജുഹോത്യര്ധമാസാനേവ മാസാനൃതൂന്-ഥ്സംവഁഥ്സര-മ്പ്രീണാതി ന ദേവതാഭ്യ-സ്സമദ-ന്ദധാതി ഭദ്രാന്ന-ശ്ശ്രേയ-സ്സമനൈഷ്ട ദേവാ ഇത്യാഹ ഹുതാദ്യായ യജമാനസ്യാ-ഽപരാഭാവായ ॥ 8 ॥
(പ്രജാപത്യാം - ഁലോകായ - ദേവാഃ - പിതോ - ദധ്യാദാഗ്രയണം - പഞ്ചവിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 2)
ഇന്ദ്രസ്യ വജ്രോ-ഽസി വാര്ത്രഘ്നസ്തനൂപാ നഃ പ്രതിസ്പശഃ । യോ നഃ പുരസ്താ-ദ്ദക്ഷിണതഃ പശ്ചാ-ദുത്തരതോ-ഽഘായുരഭിദാസത്യേതഗ്ം സോ-ഽശ്മാനമൃച്ഛതു ॥ ദേവാസുരാ-സ്സംയഁത്താ ആസ-ന്തേ-ഽസുരാ ദിഗ്ഭ്യ ആ-ഽബാധന്ത താ-ന്ദേവാ ഇഷ്വാ ച വജ്രേണ ചാപാനുദന്ത യ-ദ്വജ്രിണീരുപദധാതീഷ്വാ ചൈവ ത-ദ്വജ്രേണ ച യജമാനോ ഭ്രാതൃവ്യാനപ നുദതേ ദിക്ഷൂപ [ദിക്ഷൂപ, ദധാതി ദേവപുരാ] 9
ദധാതി ദേവപുരാ ഏവൈതാസ്തനൂപാനീഃ പര്യൂഹതേ ഽഗ്നാവിഷ്ണൂ സജോഷസേമാ വര്ധന്തു വാഗിംരഃ । ദ്യുമ്നൈര്വാജേഭിരാ ഗതമ് ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യന്ന ദേവതായൈ ജുഹ്വത്യഥ കി-ന്ദേവത്യാ വസോര്ധാരേത്യഗ്നി-ര്വസുസ്തസ്യൈഷാ ധാരാ വിഷ്ണു-ര്വസുസ്തസ്യൈഷാ ധാരാ ഽഽഗ്നാവൈഷ്ണവ്യര്ചാ വസോര്ധാരാ-ഞ്ജുഹോതി ഭാഗധേയേനൈവൈനൌ സമര്ധയത്യഥോ ഏതാ- [ഏതാമ്, ഏവാ-ഽഽഹുതി-] 10
-മേവാ-ഽഽഹുതി-മായതനവതീ-ങ്കരോതി യത്കാമ ഏനാ-ഞ്ജുഹോതി തദേവാവ രുന്ധേ രുദ്രോ വാ ഏഷ യദഗ്നിസ്തസ്യൈതേ തനുവൌ ഘോരാ-ഽന്യാ ശിവാ-ഽന്യാ യച്ഛതരുദ്രീയ-ഞ്ജുഹോതി യൈവാസ്യ ഘോരാ തനൂസ്താ-ന്തേന ശമയതി യ-ദ്വസോര്ധാരാ-ഞ്ജുഹോതി യൈവാസ്യ ശിവാ തനൂസ്താ-ന്തേന പ്രീണാതി യോ വൈ വസോര്ധാരായൈ [വസോര്ധാരായൈ, പ്രതിഷ്ഠാം-വേഁദ] 11
പ്രതിഷ്ഠാം-വേഁദ പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി യദാജ്യമുച്ഛിഷ്യേത തസ്മി-ന്ബ്രഹ്മൌദന-മ്പചേ-ത്ത-മ്ബ്രാഹ്മണാശ്ചത്വാരഃ പ്രാ-ഽശ്ഞീയുരേഷ വാ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യദ്ബ്രാഹ്മണ ഏഷാ ഖലു വാ അഗ്നേഃ പ്രിയാ തനൂര്യ-ദ്വൈശ്വാനരഃ പ്രിയായാമേവൈനാ-ന്തനുവാ-മ്പ്രതി ഷ്ഠാപയതി ചതസ്രോ ധേനൂര്ദദ്യാ-ത്താഭിരേവ യജമാനോ-ഽമുഷ്മിന് ഁലോകേ-ഽഗ്നി-ന്ദുഹേ ॥ 12 ॥
(ഉപൈ - താം - ധാരായൈ - ഷട്ചത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 3)
ചിത്തി-ഞ്ജുഹോമി മനസാ ഘൃതേനേത്യാഹാദാഭ്യാ വൈ നാമൈഷാ-ഽഽഹുതിര്വൈശ്വകര്മണീ നൈന-ഞ്ചിക്യാന-മ്ഭ്രാതൃവ്യോ ദഭ്നോത്യഥോ ദേവതാ ഏവാവ രുന്ധേ ഽഗ്നേ തമദ്യേതി പങ്ക്ത്യാ ജുഹോതി പങ്ക്ത്യാ-ഽഽഹുത്യാ യജ്ഞമുഖമാ രഭതേ സപ്ത തേ അഗ്നേ സമിധഃ സപ്തജിഹ്വാ ഇത്യാഹ ഹോത്രാ ഏവാവ രുന്ധേ ഽഗ്നിര്ദേവേഭ്യോ-ഽപാക്രാ-ഽമ-ദ്ഭാഗധേയ- [-ഽപാക്രാ-ഽമ-ദ്ഭാഗധേയമ്, ഇച്ഛമാനസ്തസ്മാ] 13
-മിച്ഛമാനസ്തസ്മാ ഏത-ദ്ഭാഗധേയ-മ്പ്രായച്ഛന്നേതദ്വാ അഗ്നേരഗ്നിഹോത്രമേതര്ഹി ഖലു വാ ഏഷ ജാതോ യര്ഹി സര്വശ്ചിതോ ജാതായൈവാസ്മാ അന്നമപി ദധാതി സ ഏന-മ്പ്രീതഃ പ്രീണാതി വസീയാ-ന്ഭവതി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യദേഷ ഗാര്ഹപത്യശ്ചീയതേ-ഽഥ ക്വാസ്യാ-ഽഽഹവനീയ ഇത്യസാവാദിത്യ ഇതി ബ്രൂയാദേതസ്മിന്ഃഇ സര്വാഭ്യോ ദേവതാഭ്യോ ജുഹ്വതി [ജുഹ്വതി, യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-] 14
യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ സാക്ഷാദേവ ദേവതാ ഋദ്ധ്നോത്യഗ്നേ യശസ്വിന് യശസേ മമര്പയേന്ദ്രാവതീ മപചിതീ മിഹാ-ഽഽവഹ । അയ-മ്മൂര്ധാ പരമേഷ്ഠീ സുവര്ചാ-സ്സമാനാനാമുത്തമ ശ്ലോകോ അസ്തു ॥ ഭദ്ര-മ്പശ്യന്ത ഉപ സേദുരഗ്രേ തപോ ദീക്ഷാമൃഷയ-സ്സുവര്വിദഃ । തതഃ ക്ഷത്ര-മ്ബലമോജശ്ച ജാത-ന്തദസ്മൈ ദേവാ അഭി സ-ന്നമന്തു ॥ ധാതാ വിധാതാ പരമോ- [പരമാ, ഉത സന്ദൃ-ക്പ്രജാപതിഃ] 15
-ത സന്ദൃ-ക്പ്രജാപതിഃ പരമേഷ്ഠീ വിരാജാ । സ്തോമാ-ശ്ഛന്ദാഗ്ംസി നിവിദോ മ ആഹുരേതസ്മൈ രാഷ്ട്രമഭി സ-ന്നമാമ ॥ അഭ്യാവര്തദ്ധ്വമുപ മേത സാകമയഗ്ം ശാസ്താ-ഽധിപതിര്വോ അസ്തു । അസ്യ വിജ്ഞാനമനു സഗ്ം രഭദ്ധ്വമിമ-മ്പശ്ചാദനു ജീവാഥ സര്വേ ॥ രാഷ്ട്രഭൃത ഏതാ ഉപ ദധാത്യേഷാ വാ അഗ്നേശ്ചിതീ രാഷ്ട്രഭൃ-ത്തയൈവാസ്മി-ന്രാഷ്ട്ര-ന്ദധാതി രാഷ്ട്രമേവ ഭവതി നാസ്മാ-ദ്രാഷ്ട്ര-മ്ഭ്രഗ്ംശതേ ॥ 16 ॥
(ഭാഗധേയം - ജുഹ്വതി - പരമാ - രാഷ്ട്ര-ന്ദധാതി - സപ്ത ച) (അ. 4)
യഥാ വൈ പുത്രോ ജാതോ മ്രിയത ഏവം-വാഁ ഏഷ മ്രിയതേ യസ്യാഗ്നിരുഖ്യ ഉദ്വായതി യന്നിര്മന്ഥ്യ-ങ്കുര്യാ-ദ്വിച്ഛിന്ദ്യാ-ദ്ഭ്രാതൃവ്യമസ്മൈ ജനയേ-ഥ്സ ഏവ പുനഃ പരീദ്ധ്യ-സ്സ്വാദേവൈനം-യോഁനേര്ജനയതി നാസ്മൈ ഭ്രാതൃവ്യ-ഞ്ജനയതി തമോ വാ ഏത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി യസ്യാഗ്നിരുഖ്യ ഉദ്വായതി മൃത്യുസ്തമഃ കൃഷ്ണം-വാഁസഃ കൃഷ്ണാ ധേനുര്ദക്ഷിണാ തമസൈ- [തമസാ, ഏവ തമോ] 17
-വ തമോ മൃത്യുമപ ഹതേ ഹിരണ്യ-ന്ദദാതി ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യ-ഞ്ജ്യോതിഷൈവ തമോ-ഽപ ഹതേ-ഽഥോ തേജോ വൈ ഹിരണ്യ-ന്തേജ ഏവാ-ഽഽത്മ-ന്ധത്തേ സുവര്ന ഘര്മ-സ്സ്വാഹാ സുവര്നാ-ഽര്ക-സ്സ്വാഹാ സുവര്ന ശുക്ര-സ്സ്വാഹാ സുവര്ന ജ്യോതി-സ്സ്വാഹാ സുവര്ന സൂര്യ-സ്സ്വാഹാ ഽര്കോ വാ ഏഷ യദഗ്നി-രസാ-വാദിത്യോ- [യദഗ്നി-രസാ-വാദിത്യഃ, ആശ്വമേധോ യദേതാ] 18
-ഽശ്വമേധോ യദേതാ ആഹുതീ ര്ജുഹോത്യര്കാ-ശ്വമേധയോരേവ ജ്യോതീഗ്ംഷി സ-ന്ദധാത്യേഷ ഹ ത്വാ അര്കാശ്വമേധീ യസ്യൈതദഗ്നൌ ക്രിയത ആപോ വാ ഇദമഗ്രേ സലിലമാസീ-ഥ്സ ഏതാ-മ്പ്രജാപതിഃ പ്രഥമാ-ഞ്ചിതിമപശ്യ-ത്താമുപാധത്ത തദിയമഭവ-ത്തം-വിഁശ്വകര്മാ-ഽബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യ- [ലോകോ-ഽസ്തീതി, അബ്രവീ-ഥ്സ] 19
-ത്യബ്രവീ-ഥ്സ ഏതാ-ന്ദ്വിതീയാ-ഞ്ചിതിമപശ്യ-ത്താമുപാധത്ത തദന്തരിക്ഷമഭവ-ഥ്സ യജ്ഞഃ പ്രജാപതിമബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രവീ-ഥ്സ വിശ്വകര്മാണ-മബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി കേന മോപൈഷ്യസീതി ദിശ്യാഭിരിത്യബ്രവീ-ത്ത-ന്ദിശ്യാഭിരുപൈ-ത്താ ഉപാധത്ത താ ദിശോ- [താ ദിശഃ, അഭവന്-ഥ്സ] 20
-ഽഭവന്-ഥ്സ പരമേഷ്ഠീ പ്രജാപതിമബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രവീ-ഥ്സ വിശ്വകര്മാണ-ഞ്ച യജ്ഞ-ഞ്ചാബ്രവീദുപ വാമാ ഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രൂതാഗ്ം സ ഏതാ-ന്തൃതീയാ-ഞ്ചിതിമപശ്യ-ത്താമുപാധത്ത തദസാവഭവ-ഥ്സ ആദിത്യഃ പ്രജാപതി-മബ്രവീദുപ ത്വാ- [-മബ്രവീദുപ ത്വാ, ആയാനീതി] 21
-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രവീ-ഥ്സ വിശ്വകര്മാണ-ഞ്ച യജ്ഞ-ഞ്ചാബ്രവീദുപ വാമാ-ഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രൂതാഗ്ം സ പരമേഷ്ഠിനമബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി കേന മോപൈഷ്യസീതി ലോക-മ്പൃണയേത്യബ്രവീ-ത്തം-ലോഁക-മ്പൃണയോപൈ-ത്തസ്മാദയാതയാമ്നീ ലോക-മ്പൃണാ-ഽയാതയാമാ ഹ്യസാ- [ഹ്യസൌ, ആദിത്യസ്താനൃഷയോ] 22
-വാദിത്യസ്താനൃഷയോ ഽബ്രുവന്നുപ വ ആ-ഽയാമേതി കേന ന ഉപൈഷ്യഥേതി ഭൂമ്നേത്യബ്രുവ-ന്താ-ന്ദ്വാഭ്യാ-ഞ്ചിതീഭ്യാമുപായന്-ഥ്സ പഞ്ചചിതീക-സ്സമപദ്യത യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ ഭൂയാനേവ ഭവത്യഭീമാന് ഁലോകാഞ്ജയതി വിദുരേന-ന്ദേവാ അഥോ ഏതാസാമേവ ദേവതാനാഗ്ം സായുജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ 23 ॥
(തമസാ - ഽഽദിത്യോ - ഽസ്തീതി - ദിശ - ആദിത്യഃ പ്രജാപതിമബ്രവീദുപ ത്വാ - ഽസൌ - പഞ്ചചത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 5)
വയോ വാ അഗ്നിര്യദഗ്നിചി-ത്പക്ഷിണോ-ഽശ്ഞീയാ-ത്തമേവാഗ്നിമദ്യാദാ-ര്തിമാര്ച്ഛേ-ഥ്സംവഁഥ്സരം-വ്രഁത-ഞ്ചരേ-ഥ്സംവഁഥ്സരഗ്ം ഹി വ്രത-ന്നാതി പശുര്വാ ഏഷ യദഗ്നിര്ഹിനസ്തി ഖലു വൈ ത-മ്പശുര്യ ഏന-മ്പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ചമുപചരതി തസ്മാ-ത്പശ്ചാ-ത്പ്രാംഉപചര്യ ആത്മനോ-ഽഹിഗ്ംസായൈ തേജോ-ഽസി തേജോ മേ യച്ഛ പൃഥിവീം-യഁച്ഛ [പൃഥിവീം-യഁച്ഛ, പൃഥിവ്യൈ മാ പാഹി] 24
പൃഥിവ്യൈ മാ പാഹി ജ്യോതിരസി ജ്യോതിര്മേ യച്ഛാന്തരിക്ഷം-യഁച്ഛാന്തരിക്ഷാന്മാ പാഹി സുവരസി സുവര്മേ യച്ഛ ദിവം-യഁച്ഛ ദിവോ മാ പാഹീത്യാഹൈതാഭിര്വാ ഇമേ ലോകാ വിധൃതാ യദേതാ ഉപദധാത്യേഷാം-ലോഁകാനാം-വിഁധൃത്യൈ സ്വയമാതൃണ്ണാ ഉപധായ ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപദധാതീമേ വൈ ലോകാ-സ്സ്വയമാതൃണ്ണാ ജ്യോതിര്ഹിരണ്യം-യഁ-ഥ്സ്വയമാതൃണ്ണാ ഉപധായ [ഉപധായ, ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപദധാതീ-] 25
ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപദധാതീമാ-നേവൈതാഭി-ര്ലോകാ-ഞ്ജ്യോതിഷ്മതഃ കുരുതേ-ഽഥോ ഏതാഭിരേവാസ്മാ ഇമേ ലോകാഃ പ്ര ഭാന്തി യാസ്തേ അഗ്നേ സൂര്യേ രുച ഉദ്യതോ ദിവമാതന്വന്തി രശ്മിഭിഃ । താഭി-സ്സര്വാഭീ രുചേ ജനായ നസ്കൃധി ॥ യാ വോ ദേവാ-സ്സൂര്യേ രുചോ ഗോഷ്വശ്വേഷു യാ രുചഃ । ഇന്ദ്രാഗ്നീ താഭി-സ്സര്വാഭീ രുച-ന്നോ ധത്ത ബൃഹസ്പതേ ॥ രുചന്നോ ധേഹി [ധേഹി, ബ്രാഹ്മണേഷു രുചഗ്ം] 26
ബ്രാഹ്മണേഷു രുചഗ്ം രാജസു നസ്കൃധി । രുചം-വിഁശ്യേഷു ശൂദ്രേഷു മയി ധേഹി രുചാ രുചമ് ॥ ദ്വേധാ വാ അഗ്നി-ഞ്ചിക്യാനസ്യ യശ ഇന്ദ്രിയ-ങ്ഗച്ഛത്യഗ്നിം-വാഁ ചിതമീജാനം-വാഁ യദേതാ ആഹുതീര്ജുഹോത്യാത്മന്നേവ യശ ഇന്ദ്രിയ-ന്ധത്ത ഈശ്വരോ വാ ഏഷ ആര്തിമാര്തോര്യോ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിന്വന്നധി ക്രാമതി തത്ത്വാ യാമി ബ്രഹ്മണാ വന്ദമാന ഇതി വാരുണ്യര്ചാ [ഇതി വാരുണ്യര്ചാ, ജുഹുയാച്ഛാന്തി-] 27
ജുഹുയാച്ഛാന്തി-രേവൈഷാ ഽഗ്നേര്ഗുപ്തിരാത്മനോ ഹവിഷ്കൃതോ വാ ഏഷ യോ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ യഥാ വൈ ഹവി-സ്സ്കന്ദത്യേവം-വാഁ ഏഷ സ്കന്ദതി യോ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിത്വാ സ്ത്രിയമുപൈതി മൈത്രാവരുണ്യാ-ഽഽമിക്ഷയാ യജേത മൈത്രാവരുണതാ-മേവോപൈത്യാത്മനോ ഽസ്കന്ദായ യോ വാ അഗ്നിമൃതുസ്ഥാം-വേഁദര്തുര്-ഋതുരസ്മൈ കല്പമാന ഏതി പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി സംവഁഥ്സരോ വാ അഗ്നിര്- [വാ അഗ്നിഃ, ഋതുസ്ഥാ-സ്തസ്യ] 28
-ഋതുസ്ഥാ-സ്തസ്യ വസന്ത-ശ്ശിരോ ഗ്രീഷ്മോ ദക്ഷിണഃ പക്ഷോ വര്ഷാഃ പുച്ഛഗ്ം ശരദുത്തരഃ പക്ഷോ ഹേമന്തോ മദ്ധ്യ-മ്പൂര്വപക്ഷാ-ശ്ചിതയോ¶പക്ഷാഃ പുരീഷ-മഹോരാത്രാണീഷ്ടകാ ഏഷ വാ അഗ്നിര്-ഋതുസ്ഥാ യ ഏവം-വേഁദര്തുര്-ഋതുരസ്മൈ കല്പമാന ഏതി പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി പ്രജാപതിര്വാ ഏത-ഞ്ജ്യൈഷ്ഠ്യകാമോ ന്യധത്ത തതോ വൈ സ ജ്യൈഷ്ഠ്യമഗച്ഛദ്യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ ജ്യൈഷ്ഠ്യമേവ ഗച്ഛതി ॥ 29 ॥
(പൃഥിവീം-യഁച്ഛ - യ-ഥ്സ്വയമാതൃണ്ണാ ഉപധായ - ധേഹ്യൃ - ചാ - ഗ്നി - ശ്ചിനുതേ - ത്രീണി ച) (അ. 6)
യദാകൂതാ-ഥ്സമസുസ്രോദ്ധൃദോ വാ മനസോ വാ സമ്ഭൃത-ഞ്ചക്ഷുഷോ വാ । തമനു പ്രേഹി സുകൃതസ്യ ലോകം-യഁത്രര്ഷയഃ പ്രഥമജാ യേ പുരാണാഃ ॥ ഏതഗ്ം സധസ്ഥ പരി തേ ദദാമി യമാവഹാച്ഛേവധി-ഞ്ജാതവേദാഃ । അന്വാഗന്താ യജ്ഞപതിര്വോ അത്ര തഗ്ഗ് സ്മ ജാനീത പരമേ വ്യോമന്ന് ॥ ജാനീതാദേന-മ്പരമേ വ്യോമ-ന്ദേവാ-സ്സധസ്ഥാ വിദ രൂപമസ്യ । യദാഗച്ഛാ- [യദാഗച്ഛാത്, പഥിഭി-ര്ദേവയാനൈ] 30
-ത്പഥിഭി-ര്ദേവയാനൈ-രിഷ്ടാപൂര്തേ കൃണുതാ-ദാവി-രസ്മൈ ॥ സ-മ്പ്ര ച്യവദ്ധ്വ-മനു സ-മ്പ്ര യാതാഗ്നേ പഥോ ദേവയാനാന് കൃണുദ്ധ്വമ് । അസ്മിന്-ഥ്സധസ്ഥേ അദ്ധ്യുത്തരസ്മിന് വിശ്വേ ദേവാ യജമാനശ്ച സീദത ॥ പ്രസ്തരേണ പരിധിനാ സ്രുചാ വേദ്യാ ച ബര്ഹിഷാ । ഋചേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യദിഷ്ടം-യഁ-ത്പരാദാനം-യഁദ്ദത്തം-യാഁ ച ദക്ഷിണാ । ത- [തത്, അഗ്നി-] 31
-ദഗ്നി-ര്വൈശ്വകര്മണ-സ്സുവര്ദേവേഷു നോ ദധത് ॥ യേനാ സഹസ്രം-വഁഹസി യേനാഗ്നേ സര്വവേദസമ് । തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യേനാഗ്നേ ദക്ഷിണാ യുക്താ യജ്ഞം-വഁഹന്ത്യൃത്വിജഃ । തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യേനാ-ഽഗ്നേ സുകൃതഃ പഥാ മധോര്ധാരാ വ്യാനശുഃ । തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യത്ര ധാരാ അനപേതാ മധോര്ഘൃതസ്യ ച യാഃ । തദഗ്നിര്വൈശ്വകര്മണ-സ്സുവര്ദേവേഷു നോ ദധത് ॥ 32 ॥
(ആഗച്ഛാത് - ത - ദ്വയാനശു സ്തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ - ചതുര്ദശ ച) (അ. 7)
യാസ്തേ അഗ്നേ സമിധോ യാനി ധാമ യാ ജിഹ്വാ ജാതവേദോ യോ അര്ചിഃ । യേ തേ അഗ്നേ മേഡയോ യ ഇന്ദവസ്തേഭിരാത്മാന-ഞ്ചിനുഹി പ്രജാനന്ന് ॥ ഉഥ്സന്നയജ്ഞോ വാ ഏഷ യദഗ്നിഃ കിം-വാഁ-ഽഹൈതസ്യ ക്രിയതേ കിം-വാഁ ന യദ്വാ അദ്ധ്വര്യു-രഗ്നേശ്ചിന്വന്ന-ന്തരേത്യാത്മനോ വൈ തദന്തരേതി യാസ്തേ അഗ്നേ സമിധോ യാനി [സമിധോ യാനി, ധാമേത്യാഹൈഷാ] 33
ധാമേത്യാഹൈഷാ വാ അഗ്നേ-സ്സ്വയ-ഞ്ചിതിരഗ്നിരേവ തദഗ്നി-ഞ്ചിനോതി നാദ്ധ്വര്യുരാത്മനോ-ഽന്തരേതി ചതസ്ര ആശാഃ പ്രചരന്ത്വഗ്നയ ഇമ-ന്നോ യജ്ഞ-ന്നയതു പ്രജാനന്ന് । ഘൃത-മ്പിന്വന്നജരഗ്ം സുവീര-മ്ബ്രഹ്മ സമി-ദ്ഭവത്യാഹുതീനാമ് ॥ സുവര്ഗായ വാ ഏഷ ലോകായോപ ധീയതേ യ-ത്കൂര്മശ്ചതസ്ര ആശാഃ പ്ര ചരന്ത്വഗ്നയ ഇത്യാഹ [ഇത്യാഹ, ദിശ ഏവൈതേന] 34
ദിശ ഏവൈതേന പ്ര ജാനാതീമ-ന്നോ യജ്ഞ-ന്നയതു പ്രജാനന്നിത്യാഹ സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാഭിനീത്യൈ ബ്രഹ്മ സമി-ദ്ഭവത്യാഹുതീനാ-മിത്യാഹ ബ്രഹ്മണാ വൈ ദേവാ-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമായന് യ-ദ്ബ്രഹ്മണ്വത്യോപദധാതി ബ്രഹ്മണൈവ ത-ദ്യജമാന-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി പ്രജാപതിര്വാ ഏഷ യദഗ്നിസ്തസ്യ പ്രജാഃ പശവ-ശ്ഛന്ദാഗ്ംസി രൂപഗ്ം സര്വാന് വര്ണാനിഷ്ടകാനാ-ങ്കുര്യാ-ദ്രൂപേണൈവ പ്രജാ-മ്പശൂന് ഛന്ദാഗ്സ്യവ രുന്ധേ-ഽഥോ പ്രജാഭ്യ ഏവൈന-മ്പശുഭ്യ-ശ്ഛന്ദോഭ്യോ ഽവരുദ്ധ്യ ചിനുതേ ॥ 35 ॥
(യാന്യ - ഗ്നയ ഇത്യാഹേ - ഷ്ടകാനാഗ്ം - ഷോഡശ ച) (അ. 8)
മയി ഗൃഹ്ണാമ്യഗ്രേ അഗ്നിഗ്ം രായസ്പോഷായ സുപ്രജാസ്ത്വായ സുവീര്യായ । മയി പ്രജാ-മ്മയി വര്ചോ ദധാമ്യരിഷ്ടാ-സ്സ്യാമ തനുവാ സുവീരാഃ ॥ യോ നോ അഗ്നിഃ പിതരോ ഹൃഥ്സ്വന്തരമര്ത്യോ മര്ത്യാഗ്ം ആവിവേശ । തമാത്മ-ന്പരി ഗൃഹ്ണീമഹേ വയ-മ്മാ സോ അസ്മാഗ്ം അവഹായ പരാ ഗാത് ॥ യദദ്ധ്വര്യുരാത്മന്നഗ്നിമ-ഗൃഹീത്വാ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിനുയാദ്യോ-ഽസ്യ സ്വോ-ഽഗ്നിസ്തമപി [സ്വോ-ഽഗ്നിസ്തമപി, യജമാനായ] 36
യജമാനായ ചിനുയാദഗ്നി-ങ്ഖലു വൈ പശവോ-ഽനൂപ തിഷ്ഠന്തേ-ഽപക്രാമുകാ അസ്മാ-ത്പശവഃ സ്യുര്മയി ഗൃഹ്ണാമ്യഗ്രേ അഗ്നിമിത്യാഹാ-ഽഽത്മന്നേവ സ്വമഗ്നി-ന്ദാധാര നാസ്മാ-ത്പശവോ-ഽപ ക്രാമന്തി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യന്മൃച്ചാ-ഽഽപശ്ചാഗ്നേ-രനാദ്യ-മഥ കസ്മാന്മൃദാ ചാദ്ഭിശ്ചാ-ഽഗ്നിശ്ചീയത ഇതി യദദ്ഭി-സ്സം-യൌഁ- [യദദ്ഭി-സ്സം-യൌഁതി, ആപോ വൈ] 37
-ത്യാപോ വൈ സര്വാ ദേവതാ ദേവതാഭിരേവൈനഗ്ം സഗ്ം സൃജതി യന്മൃദാ ചിനോതീയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ-ഽഗ്നിനൈവ തദഗ്നി-ഞ്ചിനോതി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യന്മൃദാ ചാദ്ഭിശ്ചാഗ്നിശ്ചീയതേ-ഽഥ കസ്മാദഗ്നിരുച്യത ഇതി യച്ഛന്ദോഭി-ശ്ചിനോത്യഗ്നയോ വൈ ഛന്ദാഗ്ംസി തസ്മാദഗ്നിരുച്യതേ-ഽഥോ ഇയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യ- [അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യത്, മൃദാ ചിനോതി] 38
-ന്മൃദാ ചിനോതി തസ്മാദഗ്നിരുച്യതേ ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപ ദധാതി ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യ-ഞ്ജ്യോതിരേവാ-ഽസ്മി-ന്ദധാത്യഥോ തേജോ വൈ ഹിരണ്യ-ന്തേജ ഏവാ-ഽഽത്മ-ന്ധത്തേ യോ വാ അഗ്നിഗ്ം സര്വതോമുഖ-ഞ്ചിനുതേ സര്വാസു പ്രജാസ്വന്നമത്തി സര്വാ ദിശോ-ഽഭി ജയതി ഗായത്രീ-മ്പുരസ്താദുപ ദധാതി ത്രിഷ്ടുഭ-ന്ദക്ഷിണതോ ജഗതീ-മ്പശ്ചാദനുഷ്ടുഭമുത്തരതഃ പങ്ക്തി-മ്മദ്ധ്യ ഏഷ വാ അഗ്നി-സ്സര്വതോമുഖസ്തം-യഁ ഏവം-വിഁദ്വാഗ്ശ്ചിനുതേ സര്വാസു പ്രജാസ്വന്നമത്തി സര്വാ ദിശോ-ഽഭി ജയത്യഥോ ദിശ്യേവ ദിശ-മ്പ്ര വയതി തസ്മാ-ദ്ദിശി ദി-ക്പ്രോതാ ॥ 39 ॥
(അപി-സംയൌഁതി-വൈശ്വാനരോ യ-ദേഷ വൈ-പഞ്ചവിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 9)
പ്രജാപതി-രഗ്നി-മസൃജത സോ-ഽസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടഃ പ്രാ-മ്പ്രാ-ഽദ്രവ-ത്തസ്മാ അശ്വ-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ ദക്ഷിണാ-ഽഽവര്തത തസ്മൈ വൃഷ്ണി-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ പ്രത്യങ്ങാ-ഽവര്തത തസ്മാ ഋഷഭ-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ ഉദങ്ങാ-ഽവര്തത തസ്മൈ ബസ്ത-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ ഊര്ധ്വോ-ഽദ്രവ-ത്തസ്മൈ പുരുഷ-മ്പ്രത്യാസ്യദ്യ-ത്പശുശീര്ഷാണ്യുപദധാതി സര്വത ഏവൈന- [ഏവൈനമ്, അവരുദ്ധ്യ ചിനുത] 40
-മവരുദ്ധ്യ ചിനുത ഏതാ വൈ പ്രാണഭൃത-ശ്ചക്ഷുഷ്മതീരിഷ്ടകാ യ-ത്പശുശീര്ഷാണി യ-ത്പശുശീര്ഷാണ്യുപദധാതി താഭിരേവ യജമാനോ-ഽമുഷ്മിഁല്ലോകേ പ്രാണിത്യഥോ താഭിരേവാസ്മാ ഇമേ ലോകാഃ പ്ര ഭാന്തി മൃദാ-ഽഭിലിപ്യോപ ദധാതി മേദ്ധ്യത്വായ പശുര്വാ ഏഷ യദഗ്നിരന്ന-മ്പശവ ഏ ഷ ഖലു വാ അഗ്നിര്യ-ത്പശുശീര്ഷാണി യ-ങ്കാമയേത കനീയോ-ഽസ്യാ-ഽന്നഗ്ഗ് - [കനീയോ-ഽസ്യാ-ഽന്നമ്, സ്യാദിതി] 41
സ്യാദിതി സന്തരാ-ന്തസ്യ പശുശീര്ഷാണ്യുപ ദദ്ധ്യാ-ത്കനീയ ഏവാസ്യാന്ന-മ്ഭവതി യ-ങ്കാമയേത സമാവദസ്യാന്നഗ്ഗ് സ്യാദിതി മദ്ധ്യതസ്തസ്യോപ ദദ്ധ്യാ-ഥ്സമാവ-ദേവാസ്യാന്ന-മ്ഭവതി യ-ങ്കാമയേത ഭൂയോ-ഽസ്യാ-ഽന്നഗ്ഗ് സ്യാദിത്യന്തേഷു തസ്യ വ്യുദൂഹ്യോപ ദദ്ധ്യാദന്തത ഏവാസ്മാ അന്നമവ രുന്ധേ ഭൂയോ-ഽസ്യാന്ന-മ്ഭവതി ॥ 42 ॥
(ഏന- മസ്യാന്നം - ഭൂയോ-ഽസ്യാ-ഽന്ന-മ്ഭവതി) (അ. 10)
സ്തേഗാ-ന്ദഗ്ഗ്ഷ്ട്രാഭ്യാ-മ്മണ്ഡൂകാന് ജമ്ഭ്യേഭിരാദകാം-ഖാദേനോര്ജഗ്ം സഗ്ം സൂദേനാ-ഽരണ്യ-ഞ്ജാമ്ബീലേന മൃദ-മ്ബര്സ്വേഭി-ശ്ശര്കരാഭിരവകാമവകാഭി-ശ്ശര്കരാമുഥ്സാദേന ജിഹ്വാമവക്രന്ദേന താലുഗ്ം സരസ്വതീ-ഞ്ജിഹ്വാഗ്രേണ ॥ 43 ॥
(സ്തേഗാന് - ദ്വാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 11)
വാജഗ്ം ഹനൂഭ്യാമപ ആസ്യേനാ-ഽഽദിത്യാ-ഞ്ഛ്മശ്രുഭി-രുപയാമ-മധരേണോഷ്ഠേന സദുത്തരേണാന്തരേണാ-നൂകാശ-മ്പ്രകാശേന ബാഹ്യഗ്ഗ് സ്തനയിത്നു-ന്നിര്ബാധേന സൂര്യാഗ്നീ ചക്ഷുര്ഭ്യാം-വിഁദ്യുതൌ കനാനകാഭ്യാമശനി-മ്മസ്തിഷ്കേണ ബല-മ്മജ്ജഭിഃ ॥ 44 ॥
(വാജ-മ്പഞ്ചവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 12)
കൂര്മാ-ഞ്ഛഫൈരച്ഛലാഭിഃ കപിഞ്ജലാന്ഥ്സാമ കുഷ്ഠികാഭിര്ജവ-ഞ്ജങ്ഘാഭിരഗദ-ഞ്ജാനുഭ്യാം-വീഁര്യ-ങ്കുഹാഭ്യാ-മ്ഭയ-മ്പ്രചാലാഭ്യാ-ങ്ഗുഹോപപക്ഷാഭ്യാ-മശ്വിനാവഗ്ം സാഭ്യാമദിതിഗ്ം ശീര്ഷ്ണാ നിര്-ഋതി-ന്നിര്ജാല്മകേന ശീര്ഷ്ണാ ॥ 45 ॥
(കൂര്മാന്-ത്രയോവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 13)
യോക്ത്ര-ങ്ഗൃദ്ധ്രാഭിര്യുഗമാനതേന ചിത്ത-മ്മന്യാഭി-സ്സങ്ക്രോശാ-ന്പ്രാണൈഃ പ്രകാശേന ത്വച-മ്പരാകാശേനാന്തരാ-മ്മശകാന് കേശൈരിന്ദ്രഗ്ഗ് സ്വപസാ വഹേന ബൃഹസ്പതിഗ്ം ശകുനിസാദേന രഥമുഷ്ണിഹാഭിഃ ॥ 46 ॥
(യോക്ത്ര - മേകവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 14)
മിത്രാവരുണൌ ശ്രോണീഭ്യാമിന്ദ്രാഗ്നീ ശിഖണ്ഡാഭ്യാ-മിന്ദ്രാബൃഹസ്പതീ ഊരുഭ്യാമിന്ദ്രാവിഷ്ണൂ അഷ്ഠീവദ്ഭ്യാഗ്ം സവിതാര-മ്പുച്ഛേന ഗന്ധര്വാഞ്ഛേപേനാ-ഫ്സരസോ മുഷ്കാഭ്യാ-മ്പവമാന-മ്പായുനാ പവിത്ര-മ്പോത്രാഭ്യാമാക്രമണഗ്ഗ് സ്ഥൂരാഭ്യാ-മ്പ്രതിക്രമണ-ങ്കുഷ്ഠാഭ്യാമ് ॥ 47 ॥
(മിത്രാവരുണൌ - ദ്വാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 15)
ഇന്ദ്രസ്യ ക്രോഡോ ഽദിത്യൈ പാജസ്യ-ന്ദിശാ-ഞ്ജത്രവോ ജീമൂതാന് ഹൃദയൌപശാഭ്യാ-മന്തരിക്ഷ-മ്പുരിതതാ നഭ ഉദര്യേണേന്ദ്രാണീ-മ്പ്ലീഹ്നാ വല്മീകാന് ക്ലോമ്നാ ഗിരീ-ന്പ്ലാശിഭിഃ സമുദ്രമുദരേണ വൈശ്വാനര-മ്ഭസ്മനാ ॥ 48 ॥
(ഇന്ദ്രസ്യ - ദ്വാവിശതിഃ) (അ. 16)
പൂഷ്ണോ വനിഷ്ഠുരന്ധാഹേ-സ്സ്ഥൂരഗുദാ സര്പാ-ന്ഗുദാഭിര്-ഋതൂ-ന്പൃഷ്ടീഭിര്ദിവ-മ്പൃഷ്ഠേന വസൂനാ-മ്പ്രഥമാ കീകസാ രുദ്രാണാ-ന്ദ്വിതീയാ ഽഽദിത്യാനാ-ന്തൃതീയാ ഽങ്ഗിരസാ-ഞ്ചതുര്ഥീ സാദ്ധ്യാനാ-മ്പഞ്ചമീ വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാഗ്ം ഷഷ്ഠീ ॥ 49 ॥
(പൂഷ്ണ - ശ്ചതുര്വിഗ്ംശതിഃ) (അ. 17)
ഓജോ ഗ്രീവാഭി-ര്നിര്-ഋതിമസ്ഥഭിരിന്ദ്രഗ്ഗ് സ്വപസാ വഹേന രുദ്രസ്യ വിചല-സ്സ്കന്ധോ ഽഹോരാത്രയോര്ദ്വിതീയോ ഽര്ധമാസാനാ-ന്തൃതീയോ മാസാ-ഞ്ചതുര്ഥ ഋതൂനാ-മ്പഞ്ചമ-സ്സംവഁഥ്സരസ്യ ഷഷ്ഠഃ ॥ 50 ॥
(ഓജോ - വിഗ്ംശതിഃ) (അ. 18)
ആനന്ദ-ന്നന്ദഥുനാ കാമ-മ്പ്രത്യാസാഭ്യാ-മ്ഭയഗ്ം ശിതീമഭ്യാ-മ്പ്രശിഷ-മ്പ്രശാസാഭ്യാഗ്ം സൂര്യാചന്ദ്രമസൌ വൃക്യാഭ്യാഗ് ശ്യാമശബലൌ മതസ്നാഭ്യാം-വ്യുഁഷ്ടിഗ്ം രൂപേണ നിമ്രുക്തിമരൂപേണ ॥ 51 ॥
(ആനന്ദഗ്ം - ഷോഡശ) (അ. 19)
അഹര്മാഗ്ംസേന രാത്രി-മ്പീവസാ-ഽപോ യൂഷേണ ഘൃതഗ്ം രസേന ശ്യാം-വഁസയാ ദൂഷീകാഭിര്-ഹ്രാദുനി-മശ്രുഭിഃ പൃഷ്വാ-ന്ദിവഗ്ം രൂപേണ നക്ഷത്രാണി പ്രതിരൂപേണ പൃഥിവീ-ഞ്ചര്മണാ ഛവീ-ഞ്ഛവ്യോ പാകൃതായ സ്വാഹാ ഽഽലബ്ധായ സ്വാഹാ ഹുതായ സ്വാഹാ ॥ 52 ॥
(അഹര - ഷ്ടാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 20)
അഗ്നേഃ പക്ഷതി-സ്സരസ്വത്യൈ നിപക്ഷതി-സ്സോമസ്യ തൃതീയാ-ഽപാ-ഞ്ചതുര്ഥ്യോഷധീനാ-മ്പഞ്ചമീ സംവഁഥ്സരസ്യ ഷഷ്ഠീ മരുതാഗ്ം സപ്തമീ ബൃഹസ്പതേരഷ്ടമീ മിത്രസ്യ നവമീ വരുണസ്യ ദശമീന്ദ്രസ്യൈകാദശീ വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാ-ന്ദ്വാദശീ ദ്യാവാപൃഥിവ്യോഃ പാര്ശ്വം-യഁമസ്യ പാടൂരഃ ॥ 53 ॥
(അഗ്നേ-രേകാന്ന ത്രിഗ്ംശത്) (അ. 21)
വായോഃ പക്ഷതി-സ്സരസ്വതോ നിപക്ഷതി-ശ്ചന്ദ്രമസ-സ്തൃതീയാ നക്ഷത്രാണാ-ഞ്ചതുര്ഥീ സവിതുഃ പഞ്ചമീ രുദ്രസ്യ ഷഷ്ഠീ സര്പാണാഗ്ം സപ്തമ്യര്യമ്ണോ-ഽഷ്ടമീ ത്വഷ്ടുര്നവമീ ധാതുര്ദശമീന്ദ്രാണ്യാ ഏകാദശ്യദിത്യൈ ദ്വാദശീ ദ്യാവാപൃഥിവ്യോഃ പാര്ശ്വം-യഁമ്യൈ പാടൂരഃ ॥ 54 ॥
(വായോ - രഷ്ടാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 22)
പന്ഥാമനൂവൃഗ്ഭ്യാഗ്ം സന്തതിഗ്ഗ് സ്നാവന്യാഭ്യാഗ്ം ശുകാ-ന്പിത്തേന ഹരിമാണം-യഁക്നാ ഹലീക്ഷ്ണാ-ന്പാപവാതേന കൂശ്മാഞ്ഛകഭി-ശ്ശവര്താനൂവദ്ധ്യേന ശുനോ വിശസനേന സര്പാന് ഁലോഹിതഗന്ധേന വയാഗ്ംസി പക്വഗന്ധേന പിപീലികാഃ പ്രശാദേന ॥ 55 ॥
(പന്ഥാം - ദ്വാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 23)
ക്രമൈരത്യക്രമീ-ദ്വാജീ വിശ്വൈര്ദേവൈര്യജ്ഞിയൈ-സ്സംവിഁദാനഃ । സ നോ നയ സുകൃതസ്യ ലോക-ന്തസ്യ തേ വയഗ്ഗ് സ്വധയാ മദേമ ॥ 56 ॥
(ക്രമൈ - രഷ്ടാദശ) (അ. 24)
ദ്യൌസ്തേ പൃഷ്ഠ-മ്പൃഥിവീ സധസ്ഥമാത്മാന്തരിക്ഷഗ്ം സമുദ്രോ യോനി-സ്സൂര്യസ്തേ ചക്ഷുര്വാതഃ പ്രാണശ്ചന്ദ്രമാ-ശ്ശ്രോത്ര-മ്മാസാശ്ചാര്ധമാസാശ്ച പര്വാണ്യൃതവോങ്ഗാനി സംവഁഥ്സരോ മഹിമാ ॥ 57 ॥
(ദ്യൌ - പഞ്ചവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 25)
അഗ്നിഃ പശുരാസീ-ത്തേനായജന്ത സ ഏതം-ലോഁകമജയ-ദ്യസ്മിന്നഗ്നി-സ്സ തേ ലോകസ്ത-ഞ്ജേഷ്യസ്യഥാവ ജിഘ്ര വായുഃ പശുരാസീ-ത്തേനായജന്ത സ ഏതം-ലോഁകമജയ-ദ്യസ്മിന് വായു-സ്സ തേ ലോകസ്തസ്മാ-ത്ത്വാ-ഽന്തരേഷ്യാമി യദി നാവജിഘ്രസ്യാദിത്യഃ പശുരാസീ-ത്തേനായജന്ത സ ഏതം-ലോഁകമജയ-ദ്യസ്മി-ന്നാദിത്യ-സ്സ തേ ലോകസ്ത-ഞ്ജേഷ്യസി യദ്യവജിഘ്രസി ॥ 58 ॥
(യസ്മി - ന്നഷ്ടൌ ച) (അ. 26)
(യോ വാ അയഥാദേവത - ന്ത്വാമഗ്ന - ഇന്ദ്രസ്യ - ചിത്തിം - ഁയഥാ വൈ - വയോ വൈ - യദാകൂതാ--ദ്യാസ്തേ അഗ്നേ - മയി ഗൃഹ്ണാമി - പ്രജാപതി-സ്സോ-ഽസ്മാഥ് - സ്തേഗാന് - വാജം - കൂര്മാന് - യോക്ത്രം - മിത്രാവരുണാ - വിന്ദ്രസ്യ - പൂഷ്ണ - ഓജ - ആനന്ദ - മഹ - രഗ്നേ - ര്വായോഃ - പന്ഥാം - ക്രമൈ - ര്ദ്യൌസ്തേ - ഽഗ്നിഃ പശുരാസീഥ് - ഷഡ്വിഗ്ംശതിഃ)
(യോ വാ - ഏവാ-ഽഽഹുതി - മഭവന് - പഥിഭി - രവരുധ്യാ - ഽഽനന്ദ - മഷ്ടൌ പഞ്ചശത് )
(യോ വാ അയഥാദേവതമ്, ഁയദ്യവജിഘ്രസി)
( സാവിത്രാണി - വിഷ്ണുമുഖാ - ഉഥ്സന്നയജ്ഞോ - ദേവാസുരാ - യദേകേന - ഹിരണ്യവര്ണാ - യോ വാ- സപ്ത ) (7)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-മ്പഞ്ചമകാണ്ഡേ സപ്തമഃ പ്രശ്ന-സ്സമാപ്തഃ ॥
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
യോ വാ അയഥാദേവതമഗ്നി-ഞ്ചിനുത ആ ദേവതാഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ പാപീയാ-ന്ഭവതി യോ യഥാദേവത-ന്ന ദേവതാഭ്യ ആ വൃശ്ച്യതേ വസീയാ-ന്ഭവത്യാഗ്നേയ്യാ ഗായത്രിയാ പ്രഥമാ-ഞ്ചിതിമഭി മൃശേ-ത്ത്രിഷ്ടുഭാ ദ്വിതീയാ-ഞ്ജഗത്യാ തൃതീയാമനുഷ്ടുഭാ ചതുര്ഥീ-മ്പങ്ക്ത്യാ പഞ്ചമീം-യഁഥാദേവതമേവാഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ ന ദേവതാഭ്യ ആ വൃശ്ച്യതേ വസീയാ-ന്ഭവതീഡായൈ വാ ഏഷാ വിഭക്തിഃ പശവ ഇഡാ പശുഭിരേന- [പശുഭിരേനമ്, ചിനുതേ യോ വൈ] 1
-ഞ്ചിനുതേ യോ വൈ പ്രജാപതയേ പ്രതി പ്രോച്യാഗ്നി-ഞ്ചിനോതി നാ-ഽഽര്തിമാര്ച്ഛ-ത്യശ്വാവഭിതസ്തിഷ്ഠേതാ-ങ്കൃഷ്ണ ഉത്തരത-ശ്ശ്വേതോ ദക്ഷിണസ്താവാലഭ്യേഷ്ടകാ ഉപ ദദ്ധ്യാദേതദ്വൈ പ്രജാപതേ രൂപ-മ്പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വഃ സാക്ഷാദേവ പ്രജാപതയേ പ്രതിപ്രോച്യാഗ്നി-ഞ്ചിനോതി നാ-ഽഽര്തിമാര്ച്ഛത്യേതദ്വാ അഹ്നോ രൂപം-യഁച്ഛ്വേതോ-ഽശ്വോ രാത്രിയൈ കൃഷ്ണ ഏതദഹ്നോ [ഏതദഹ്നഃ, രൂപം-യഁദിഷ്ടകാ] 2
രൂപം-യഁദിഷ്ടകാ രാത്രിയൈ പുരീഷമിഷ്ടകാ ഉപധാസ്യഞ്ഛ്വേത-മശ്വമഭി മൃശേ-ത്പുരീഷമുപധാസ്യന് കൃഷ്ണമഹോരാത്രാഭ്യാമേവൈന-ഞ്ചിനുതേ ഹിരണ്യ പാത്ര-മ്മധോഃ പൂര്ണ-ന്ദദാതി മധവ്യോ ഽസാനീതി സൌര്യാ ചിത്രവത്യാ-ഽവേക്ഷതേ ചിത്രമേവ ഭവതി മദ്ധ്യന്ദിനേ-ഽശ്വമവ ഘ്രാപയത്യസൌ വാ ആദിത്യ ഇന്ദ്ര ഏഷ പ്രജാപതിഃ പ്രാജാപത്യോ-ഽശ്വസ്തമേവ സാക്ഷാദൃദ്ധ്നോതി ॥ 3 ॥
(ഏന - മേതദഹ്നോ - ഽഷ്ടാചത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 1)
ത്വാമഗ്നേ വൃഷഭ-ഞ്ചേകിതാന-മ്പുനര്യുവാന-ഞ്ജനയന്നുപാഗാമ് । അസ്ഥൂരി ണോ ഗാര്ഹപത്യാനി സന്തു തിഗ്മേന നോ ബ്രഹ്മണാ സഗ്ം ശിശാധി ॥ പശവോ വാ ഏതേ യദിഷ്ടകാശ്ചിത്യാ-ഞ്ചിത്യാമൃഷഭമുപ ദധാതി മിഥുനമേവാസ്യ ത-ദ്യജ്ഞേ കരോതി പ്രജനനായ തസ്മാ-ദ്യൂഥേയൂഥ ഋഷഭഃ ॥ സംവഁഥ്സരസ്യ പ്രതിമാം-യാഁ-ന്ത്വാ രാത്ര്യുപാസതേ । പ്രജാഗ്ം സുവീരാ-ങ്കൃത്വാ വിശ്വമായുര്വ്യശ്ഞവത് ॥ പ്രാജാപത്യാ- [പ്രാജാപത്യാമ്, ഏതാമുപ] 4
-മേതാമുപ ദധാതീയം-വാഁ വൈഷൈകാഷ്ടകാ യദേവൈകാഷ്ടകായാമന്ന-ങ്ക്രിയതേ തദേവൈതയാവ രുന്ധ ഏഷാ വൈ പ്രജാപതേഃ കാമദുഘാ തയൈവ യജമാനോ-ഽമുഷ്മിന് ഁലോകേ-ഽഗ്നി-ന്ദുഹേ യേന ദേവാ ജ്യോതിഷോര്ധ്വാ ഉദായന് യേനാ-ഽഽദിത്യാ വസവോ യേന രുദ്രാഃ । യേനാങ്ഗിരസോ മഹിമാന-മാനശുസ്തേനൈതു യജമാന-സ്സ്വസ്തി ॥ സുവര്ഗായ വാ ഏഷ ലോകായ [ലോകായ, ചീയതേ യദഗ്നിര്യേന] 5
ചീയതേ യദഗ്നിര്യേന ദേവാ ജ്യോതിഷോര്ധ്വാ ഉദായന്നിത്യുഖ്യഗ്ം സമിന്ധ ഇഷ്ടകാ ഏവൈതാ ഉപ ധത്തേ വാനസ്പത്യാ-സ്സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ശതായുധായ ശതവീര്യായ ശതോതയേ ഽഭിമാതിഷാഹേ । ശതം-യോഁ നഃ ശരദോ അജീതാനിന്ദ്രോ നേഷദതി ദുരിതാനി വിശ്വാ ॥ യേ ചത്വാരഃ പഥയോ ദേവയാനാ അന്തരാ ദ്യാവാപൃഥിവീ വിയന്തി । തേഷാം-യോഁ അജ്യാനി- മജീതി-മാവഹാ-ത്തസ്മൈ നോ ദേവാഃ [നോ ദേവാഃ, പരി ദത്തേഹ സര്വേ ।] 6
പരി ദത്തേഹ സര്വേ ॥ ഗ്രീഷ്മോ ഹേമന്ത ഉത നോ വസന്ത-ശ്ശര-ദ്വര്ഷാ-സ്സുവിതന്നോ അസ്തു । തേഷാമൃതൂനാഗ്ം ശത ശാരദാനാ-ന്നിവാത ഏഷാമഭയേ സ്യാമ ॥ ഇദുവഥ്സരായ പരിവഥ്സരായ സംവഁഥ്സരായ കൃണുതാ ബൃഹന്നമഃ । തേഷാം-വഁയഗ്ം സുമതൌ യജ്ഞിയാനാ-ഞ്ജ്യോഗജീതാ അഹതാ-സ്സ്യാമ ॥ ഭദ്രാന്ന-ശ്ശ്രേയ-സ്സമനൈഷ്ട ദേവാസ്ത്വയാ-ഽവസേന സമശീമഹി ത്വാ । സ നോ മയോ ഭൂഃ പിതോ [മയോ ഭൂഃ പിതോ, ആ വിശസ്വ] 7
ആ വിശസ്വ ശ-ന്തോകായ തനുവേ സ്യോനഃ ॥ അജ്യാനീരേതാ ഉപ ദധാത്യേതാ വൈ ദേവതാ അപരാജിതാസ്താ ഏവ പ്ര വിശതി നൈവ ജീയതേ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യദര്ധമാസാ മാസാ ഋതവഃ സംവഁഥ്സര ഓഷധീഃ പചന്ത്യഥ കസ്മാദന്യാഭ്യോ ദേവതാഭ്യ ആഗ്രയണ-ന്നിരുപ്യത ഇത്യേതാ ഹി ത-ദ്ദേവതാ ഉദജയന് യദൃതുഭ്യോ നിര്വപേ-ദ്ദേവതാഭ്യ-സ്സമദ-ന്ദദ്ധ്യാദാഗ്രയണ-ന്നിരുപ്യൈതാ ആഹുതീ ര്ജുഹോത്യര്ധമാസാനേവ മാസാനൃതൂന്-ഥ്സംവഁഥ്സര-മ്പ്രീണാതി ന ദേവതാഭ്യ-സ്സമദ-ന്ദധാതി ഭദ്രാന്ന-ശ്ശ്രേയ-സ്സമനൈഷ്ട ദേവാ ഇത്യാഹ ഹുതാദ്യായ യജമാനസ്യാ-ഽപരാഭാവായ ॥ 8 ॥
(പ്രജാപത്യാം - ഁലോകായ - ദേവാഃ - പിതോ - ദധ്യാദാഗ്രയണം - പഞ്ചവിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 2)
ഇന്ദ്രസ്യ വജ്രോ-ഽസി വാര്ത്രഘ്നസ്തനൂപാ നഃ പ്രതിസ്പശഃ । യോ നഃ പുരസ്താ-ദ്ദക്ഷിണതഃ പശ്ചാ-ദുത്തരതോ-ഽഘായുരഭിദാസത്യേതഗ്ം സോ-ഽശ്മാനമൃച്ഛതു ॥ ദേവാസുരാ-സ്സംയഁത്താ ആസ-ന്തേ-ഽസുരാ ദിഗ്ഭ്യ ആ-ഽബാധന്ത താ-ന്ദേവാ ഇഷ്വാ ച വജ്രേണ ചാപാനുദന്ത യ-ദ്വജ്രിണീരുപദധാതീഷ്വാ ചൈവ ത-ദ്വജ്രേണ ച യജമാനോ ഭ്രാതൃവ്യാനപ നുദതേ ദിക്ഷൂപ [ദിക്ഷൂപ, ദധാതി ദേവപുരാ] 9
ദധാതി ദേവപുരാ ഏവൈതാസ്തനൂപാനീഃ പര്യൂഹതേ ഽഗ്നാവിഷ്ണൂ സജോഷസേമാ വര്ധന്തു വാഗിംരഃ । ദ്യുമ്നൈര്വാജേഭിരാ ഗതമ് ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യന്ന ദേവതായൈ ജുഹ്വത്യഥ കി-ന്ദേവത്യാ വസോര്ധാരേത്യഗ്നി-ര്വസുസ്തസ്യൈഷാ ധാരാ വിഷ്ണു-ര്വസുസ്തസ്യൈഷാ ധാരാ ഽഽഗ്നാവൈഷ്ണവ്യര്ചാ വസോര്ധാരാ-ഞ്ജുഹോതി ഭാഗധേയേനൈവൈനൌ സമര്ധയത്യഥോ ഏതാ- [ഏതാമ്, ഏവാ-ഽഽഹുതി-] 10
-മേവാ-ഽഽഹുതി-മായതനവതീ-ങ്കരോതി യത്കാമ ഏനാ-ഞ്ജുഹോതി തദേവാവ രുന്ധേ രുദ്രോ വാ ഏഷ യദഗ്നിസ്തസ്യൈതേ തനുവൌ ഘോരാ-ഽന്യാ ശിവാ-ഽന്യാ യച്ഛതരുദ്രീയ-ഞ്ജുഹോതി യൈവാസ്യ ഘോരാ തനൂസ്താ-ന്തേന ശമയതി യ-ദ്വസോര്ധാരാ-ഞ്ജുഹോതി യൈവാസ്യ ശിവാ തനൂസ്താ-ന്തേന പ്രീണാതി യോ വൈ വസോര്ധാരായൈ [വസോര്ധാരായൈ, പ്രതിഷ്ഠാം-വേഁദ] 11
പ്രതിഷ്ഠാം-വേഁദ പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി യദാജ്യമുച്ഛിഷ്യേത തസ്മി-ന്ബ്രഹ്മൌദന-മ്പചേ-ത്ത-മ്ബ്രാഹ്മണാശ്ചത്വാരഃ പ്രാ-ഽശ്ഞീയുരേഷ വാ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യദ്ബ്രാഹ്മണ ഏഷാ ഖലു വാ അഗ്നേഃ പ്രിയാ തനൂര്യ-ദ്വൈശ്വാനരഃ പ്രിയായാമേവൈനാ-ന്തനുവാ-മ്പ്രതി ഷ്ഠാപയതി ചതസ്രോ ധേനൂര്ദദ്യാ-ത്താഭിരേവ യജമാനോ-ഽമുഷ്മിന് ഁലോകേ-ഽഗ്നി-ന്ദുഹേ ॥ 12 ॥
(ഉപൈ - താം - ധാരായൈ - ഷട്ചത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 3)
ചിത്തി-ഞ്ജുഹോമി മനസാ ഘൃതേനേത്യാഹാദാഭ്യാ വൈ നാമൈഷാ-ഽഽഹുതിര്വൈശ്വകര്മണീ നൈന-ഞ്ചിക്യാന-മ്ഭ്രാതൃവ്യോ ദഭ്നോത്യഥോ ദേവതാ ഏവാവ രുന്ധേ ഽഗ്നേ തമദ്യേതി പങ്ക്ത്യാ ജുഹോതി പങ്ക്ത്യാ-ഽഽഹുത്യാ യജ്ഞമുഖമാ രഭതേ സപ്ത തേ അഗ്നേ സമിധഃ സപ്തജിഹ്വാ ഇത്യാഹ ഹോത്രാ ഏവാവ രുന്ധേ ഽഗ്നിര്ദേവേഭ്യോ-ഽപാക്രാ-ഽമ-ദ്ഭാഗധേയ- [-ഽപാക്രാ-ഽമ-ദ്ഭാഗധേയമ്, ഇച്ഛമാനസ്തസ്മാ] 13
-മിച്ഛമാനസ്തസ്മാ ഏത-ദ്ഭാഗധേയ-മ്പ്രായച്ഛന്നേതദ്വാ അഗ്നേരഗ്നിഹോത്രമേതര്ഹി ഖലു വാ ഏഷ ജാതോ യര്ഹി സര്വശ്ചിതോ ജാതായൈവാസ്മാ അന്നമപി ദധാതി സ ഏന-മ്പ്രീതഃ പ്രീണാതി വസീയാ-ന്ഭവതി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യദേഷ ഗാര്ഹപത്യശ്ചീയതേ-ഽഥ ക്വാസ്യാ-ഽഽഹവനീയ ഇത്യസാവാദിത്യ ഇതി ബ്രൂയാദേതസ്മിന്ഃഇ സര്വാഭ്യോ ദേവതാഭ്യോ ജുഹ്വതി [ജുഹ്വതി, യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-] 14
യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ സാക്ഷാദേവ ദേവതാ ഋദ്ധ്നോത്യഗ്നേ യശസ്വിന് യശസേ മമര്പയേന്ദ്രാവതീ മപചിതീ മിഹാ-ഽഽവഹ । അയ-മ്മൂര്ധാ പരമേഷ്ഠീ സുവര്ചാ-സ്സമാനാനാമുത്തമ ശ്ലോകോ അസ്തു ॥ ഭദ്ര-മ്പശ്യന്ത ഉപ സേദുരഗ്രേ തപോ ദീക്ഷാമൃഷയ-സ്സുവര്വിദഃ । തതഃ ക്ഷത്ര-മ്ബലമോജശ്ച ജാത-ന്തദസ്മൈ ദേവാ അഭി സ-ന്നമന്തു ॥ ധാതാ വിധാതാ പരമോ- [പരമാ, ഉത സന്ദൃ-ക്പ്രജാപതിഃ] 15
-ത സന്ദൃ-ക്പ്രജാപതിഃ പരമേഷ്ഠീ വിരാജാ । സ്തോമാ-ശ്ഛന്ദാഗ്ംസി നിവിദോ മ ആഹുരേതസ്മൈ രാഷ്ട്രമഭി സ-ന്നമാമ ॥ അഭ്യാവര്തദ്ധ്വമുപ മേത സാകമയഗ്ം ശാസ്താ-ഽധിപതിര്വോ അസ്തു । അസ്യ വിജ്ഞാനമനു സഗ്ം രഭദ്ധ്വമിമ-മ്പശ്ചാദനു ജീവാഥ സര്വേ ॥ രാഷ്ട്രഭൃത ഏതാ ഉപ ദധാത്യേഷാ വാ അഗ്നേശ്ചിതീ രാഷ്ട്രഭൃ-ത്തയൈവാസ്മി-ന്രാഷ്ട്ര-ന്ദധാതി രാഷ്ട്രമേവ ഭവതി നാസ്മാ-ദ്രാഷ്ട്ര-മ്ഭ്രഗ്ംശതേ ॥ 16 ॥
(ഭാഗധേയം - ജുഹ്വതി - പരമാ - രാഷ്ട്ര-ന്ദധാതി - സപ്ത ച) (അ. 4)
യഥാ വൈ പുത്രോ ജാതോ മ്രിയത ഏവം-വാഁ ഏഷ മ്രിയതേ യസ്യാഗ്നിരുഖ്യ ഉദ്വായതി യന്നിര്മന്ഥ്യ-ങ്കുര്യാ-ദ്വിച്ഛിന്ദ്യാ-ദ്ഭ്രാതൃവ്യമസ്മൈ ജനയേ-ഥ്സ ഏവ പുനഃ പരീദ്ധ്യ-സ്സ്വാദേവൈനം-യോഁനേര്ജനയതി നാസ്മൈ ഭ്രാതൃവ്യ-ഞ്ജനയതി തമോ വാ ഏത-ങ്ഗൃഹ്ണാതി യസ്യാഗ്നിരുഖ്യ ഉദ്വായതി മൃത്യുസ്തമഃ കൃഷ്ണം-വാഁസഃ കൃഷ്ണാ ധേനുര്ദക്ഷിണാ തമസൈ- [തമസാ, ഏവ തമോ] 17
-വ തമോ മൃത്യുമപ ഹതേ ഹിരണ്യ-ന്ദദാതി ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യ-ഞ്ജ്യോതിഷൈവ തമോ-ഽപ ഹതേ-ഽഥോ തേജോ വൈ ഹിരണ്യ-ന്തേജ ഏവാ-ഽഽത്മ-ന്ധത്തേ സുവര്ന ഘര്മ-സ്സ്വാഹാ സുവര്നാ-ഽര്ക-സ്സ്വാഹാ സുവര്ന ശുക്ര-സ്സ്വാഹാ സുവര്ന ജ്യോതി-സ്സ്വാഹാ സുവര്ന സൂര്യ-സ്സ്വാഹാ ഽര്കോ വാ ഏഷ യദഗ്നി-രസാ-വാദിത്യോ- [യദഗ്നി-രസാ-വാദിത്യഃ, ആശ്വമേധോ യദേതാ] 18
-ഽശ്വമേധോ യദേതാ ആഹുതീ ര്ജുഹോത്യര്കാ-ശ്വമേധയോരേവ ജ്യോതീഗ്ംഷി സ-ന്ദധാത്യേഷ ഹ ത്വാ അര്കാശ്വമേധീ യസ്യൈതദഗ്നൌ ക്രിയത ആപോ വാ ഇദമഗ്രേ സലിലമാസീ-ഥ്സ ഏതാ-മ്പ്രജാപതിഃ പ്രഥമാ-ഞ്ചിതിമപശ്യ-ത്താമുപാധത്ത തദിയമഭവ-ത്തം-വിഁശ്വകര്മാ-ഽബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യ- [ലോകോ-ഽസ്തീതി, അബ്രവീ-ഥ്സ] 19
-ത്യബ്രവീ-ഥ്സ ഏതാ-ന്ദ്വിതീയാ-ഞ്ചിതിമപശ്യ-ത്താമുപാധത്ത തദന്തരിക്ഷമഭവ-ഥ്സ യജ്ഞഃ പ്രജാപതിമബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രവീ-ഥ്സ വിശ്വകര്മാണ-മബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി കേന മോപൈഷ്യസീതി ദിശ്യാഭിരിത്യബ്രവീ-ത്ത-ന്ദിശ്യാഭിരുപൈ-ത്താ ഉപാധത്ത താ ദിശോ- [താ ദിശഃ, അഭവന്-ഥ്സ] 20
-ഽഭവന്-ഥ്സ പരമേഷ്ഠീ പ്രജാപതിമബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രവീ-ഥ്സ വിശ്വകര്മാണ-ഞ്ച യജ്ഞ-ഞ്ചാബ്രവീദുപ വാമാ ഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രൂതാഗ്ം സ ഏതാ-ന്തൃതീയാ-ഞ്ചിതിമപശ്യ-ത്താമുപാധത്ത തദസാവഭവ-ഥ്സ ആദിത്യഃ പ്രജാപതി-മബ്രവീദുപ ത്വാ- [-മബ്രവീദുപ ത്വാ, ആയാനീതി] 21
-ഽഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രവീ-ഥ്സ വിശ്വകര്മാണ-ഞ്ച യജ്ഞ-ഞ്ചാബ്രവീദുപ വാമാ-ഽയാനീതി നേഹ ലോകോ-ഽസ്തീത്യബ്രൂതാഗ്ം സ പരമേഷ്ഠിനമബ്രവീദുപ ത്വാ-ഽഽയാനീതി കേന മോപൈഷ്യസീതി ലോക-മ്പൃണയേത്യബ്രവീ-ത്തം-ലോഁക-മ്പൃണയോപൈ-ത്തസ്മാദയാതയാമ്നീ ലോക-മ്പൃണാ-ഽയാതയാമാ ഹ്യസാ- [ഹ്യസൌ, ആദിത്യസ്താനൃഷയോ] 22
-വാദിത്യസ്താനൃഷയോ ഽബ്രുവന്നുപ വ ആ-ഽയാമേതി കേന ന ഉപൈഷ്യഥേതി ഭൂമ്നേത്യബ്രുവ-ന്താ-ന്ദ്വാഭ്യാ-ഞ്ചിതീഭ്യാമുപായന്-ഥ്സ പഞ്ചചിതീക-സ്സമപദ്യത യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ ഭൂയാനേവ ഭവത്യഭീമാന് ഁലോകാഞ്ജയതി വിദുരേന-ന്ദേവാ അഥോ ഏതാസാമേവ ദേവതാനാഗ്ം സായുജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ 23 ॥
(തമസാ - ഽഽദിത്യോ - ഽസ്തീതി - ദിശ - ആദിത്യഃ പ്രജാപതിമബ്രവീദുപ ത്വാ - ഽസൌ - പഞ്ചചത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 5)
വയോ വാ അഗ്നിര്യദഗ്നിചി-ത്പക്ഷിണോ-ഽശ്ഞീയാ-ത്തമേവാഗ്നിമദ്യാദാ-ര്തിമാര്ച്ഛേ-ഥ്സംവഁഥ്സരം-വ്രഁത-ഞ്ചരേ-ഥ്സംവഁഥ്സരഗ്ം ഹി വ്രത-ന്നാതി പശുര്വാ ഏഷ യദഗ്നിര്ഹിനസ്തി ഖലു വൈ ത-മ്പശുര്യ ഏന-മ്പുരസ്താ-ത്പ്രത്യഞ്ചമുപചരതി തസ്മാ-ത്പശ്ചാ-ത്പ്രാംഉപചര്യ ആത്മനോ-ഽഹിഗ്ംസായൈ തേജോ-ഽസി തേജോ മേ യച്ഛ പൃഥിവീം-യഁച്ഛ [പൃഥിവീം-യഁച്ഛ, പൃഥിവ്യൈ മാ പാഹി] 24
പൃഥിവ്യൈ മാ പാഹി ജ്യോതിരസി ജ്യോതിര്മേ യച്ഛാന്തരിക്ഷം-യഁച്ഛാന്തരിക്ഷാന്മാ പാഹി സുവരസി സുവര്മേ യച്ഛ ദിവം-യഁച്ഛ ദിവോ മാ പാഹീത്യാഹൈതാഭിര്വാ ഇമേ ലോകാ വിധൃതാ യദേതാ ഉപദധാത്യേഷാം-ലോഁകാനാം-വിഁധൃത്യൈ സ്വയമാതൃണ്ണാ ഉപധായ ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപദധാതീമേ വൈ ലോകാ-സ്സ്വയമാതൃണ്ണാ ജ്യോതിര്ഹിരണ്യം-യഁ-ഥ്സ്വയമാതൃണ്ണാ ഉപധായ [ഉപധായ, ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപദധാതീ-] 25
ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപദധാതീമാ-നേവൈതാഭി-ര്ലോകാ-ഞ്ജ്യോതിഷ്മതഃ കുരുതേ-ഽഥോ ഏതാഭിരേവാസ്മാ ഇമേ ലോകാഃ പ്ര ഭാന്തി യാസ്തേ അഗ്നേ സൂര്യേ രുച ഉദ്യതോ ദിവമാതന്വന്തി രശ്മിഭിഃ । താഭി-സ്സര്വാഭീ രുചേ ജനായ നസ്കൃധി ॥ യാ വോ ദേവാ-സ്സൂര്യേ രുചോ ഗോഷ്വശ്വേഷു യാ രുചഃ । ഇന്ദ്രാഗ്നീ താഭി-സ്സര്വാഭീ രുച-ന്നോ ധത്ത ബൃഹസ്പതേ ॥ രുചന്നോ ധേഹി [ധേഹി, ബ്രാഹ്മണേഷു രുചഗ്ം] 26
ബ്രാഹ്മണേഷു രുചഗ്ം രാജസു നസ്കൃധി । രുചം-വിഁശ്യേഷു ശൂദ്രേഷു മയി ധേഹി രുചാ രുചമ് ॥ ദ്വേധാ വാ അഗ്നി-ഞ്ചിക്യാനസ്യ യശ ഇന്ദ്രിയ-ങ്ഗച്ഛത്യഗ്നിം-വാഁ ചിതമീജാനം-വാഁ യദേതാ ആഹുതീര്ജുഹോത്യാത്മന്നേവ യശ ഇന്ദ്രിയ-ന്ധത്ത ഈശ്വരോ വാ ഏഷ ആര്തിമാര്തോര്യോ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിന്വന്നധി ക്രാമതി തത്ത്വാ യാമി ബ്രഹ്മണാ വന്ദമാന ഇതി വാരുണ്യര്ചാ [ഇതി വാരുണ്യര്ചാ, ജുഹുയാച്ഛാന്തി-] 27
ജുഹുയാച്ഛാന്തി-രേവൈഷാ ഽഗ്നേര്ഗുപ്തിരാത്മനോ ഹവിഷ്കൃതോ വാ ഏഷ യോ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ യഥാ വൈ ഹവി-സ്സ്കന്ദത്യേവം-വാഁ ഏഷ സ്കന്ദതി യോ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിത്വാ സ്ത്രിയമുപൈതി മൈത്രാവരുണ്യാ-ഽഽമിക്ഷയാ യജേത മൈത്രാവരുണതാ-മേവോപൈത്യാത്മനോ ഽസ്കന്ദായ യോ വാ അഗ്നിമൃതുസ്ഥാം-വേഁദര്തുര്-ഋതുരസ്മൈ കല്പമാന ഏതി പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി സംവഁഥ്സരോ വാ അഗ്നിര്- [വാ അഗ്നിഃ, ഋതുസ്ഥാ-സ്തസ്യ] 28
-ഋതുസ്ഥാ-സ്തസ്യ വസന്ത-ശ്ശിരോ ഗ്രീഷ്മോ ദക്ഷിണഃ പക്ഷോ വര്ഷാഃ പുച്ഛഗ്ം ശരദുത്തരഃ പക്ഷോ ഹേമന്തോ മദ്ധ്യ-മ്പൂര്വപക്ഷാ-ശ്ചിതയോ¶പക്ഷാഃ പുരീഷ-മഹോരാത്രാണീഷ്ടകാ ഏഷ വാ അഗ്നിര്-ഋതുസ്ഥാ യ ഏവം-വേഁദര്തുര്-ഋതുരസ്മൈ കല്പമാന ഏതി പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി പ്രജാപതിര്വാ ഏത-ഞ്ജ്യൈഷ്ഠ്യകാമോ ന്യധത്ത തതോ വൈ സ ജ്യൈഷ്ഠ്യമഗച്ഛദ്യ ഏവം-വിഁദ്വാനഗ്നി-ഞ്ചിനുതേ ജ്യൈഷ്ഠ്യമേവ ഗച്ഛതി ॥ 29 ॥
(പൃഥിവീം-യഁച്ഛ - യ-ഥ്സ്വയമാതൃണ്ണാ ഉപധായ - ധേഹ്യൃ - ചാ - ഗ്നി - ശ്ചിനുതേ - ത്രീണി ച) (അ. 6)
യദാകൂതാ-ഥ്സമസുസ്രോദ്ധൃദോ വാ മനസോ വാ സമ്ഭൃത-ഞ്ചക്ഷുഷോ വാ । തമനു പ്രേഹി സുകൃതസ്യ ലോകം-യഁത്രര്ഷയഃ പ്രഥമജാ യേ പുരാണാഃ ॥ ഏതഗ്ം സധസ്ഥ പരി തേ ദദാമി യമാവഹാച്ഛേവധി-ഞ്ജാതവേദാഃ । അന്വാഗന്താ യജ്ഞപതിര്വോ അത്ര തഗ്ഗ് സ്മ ജാനീത പരമേ വ്യോമന്ന് ॥ ജാനീതാദേന-മ്പരമേ വ്യോമ-ന്ദേവാ-സ്സധസ്ഥാ വിദ രൂപമസ്യ । യദാഗച്ഛാ- [യദാഗച്ഛാത്, പഥിഭി-ര്ദേവയാനൈ] 30
-ത്പഥിഭി-ര്ദേവയാനൈ-രിഷ്ടാപൂര്തേ കൃണുതാ-ദാവി-രസ്മൈ ॥ സ-മ്പ്ര ച്യവദ്ധ്വ-മനു സ-മ്പ്ര യാതാഗ്നേ പഥോ ദേവയാനാന് കൃണുദ്ധ്വമ് । അസ്മിന്-ഥ്സധസ്ഥേ അദ്ധ്യുത്തരസ്മിന് വിശ്വേ ദേവാ യജമാനശ്ച സീദത ॥ പ്രസ്തരേണ പരിധിനാ സ്രുചാ വേദ്യാ ച ബര്ഹിഷാ । ഋചേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യദിഷ്ടം-യഁ-ത്പരാദാനം-യഁദ്ദത്തം-യാഁ ച ദക്ഷിണാ । ത- [തത്, അഗ്നി-] 31
-ദഗ്നി-ര്വൈശ്വകര്മണ-സ്സുവര്ദേവേഷു നോ ദധത് ॥ യേനാ സഹസ്രം-വഁഹസി യേനാഗ്നേ സര്വവേദസമ് । തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യേനാഗ്നേ ദക്ഷിണാ യുക്താ യജ്ഞം-വഁഹന്ത്യൃത്വിജഃ । തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യേനാ-ഽഗ്നേ സുകൃതഃ പഥാ മധോര്ധാരാ വ്യാനശുഃ । തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ ॥ യത്ര ധാരാ അനപേതാ മധോര്ഘൃതസ്യ ച യാഃ । തദഗ്നിര്വൈശ്വകര്മണ-സ്സുവര്ദേവേഷു നോ ദധത് ॥ 32 ॥
(ആഗച്ഛാത് - ത - ദ്വയാനശു സ്തേനേമം-യഁജ്ഞ-ന്നോ വഹ സുവര്ദേവേഷു ഗന്തവേ - ചതുര്ദശ ച) (അ. 7)
യാസ്തേ അഗ്നേ സമിധോ യാനി ധാമ യാ ജിഹ്വാ ജാതവേദോ യോ അര്ചിഃ । യേ തേ അഗ്നേ മേഡയോ യ ഇന്ദവസ്തേഭിരാത്മാന-ഞ്ചിനുഹി പ്രജാനന്ന് ॥ ഉഥ്സന്നയജ്ഞോ വാ ഏഷ യദഗ്നിഃ കിം-വാഁ-ഽഹൈതസ്യ ക്രിയതേ കിം-വാഁ ന യദ്വാ അദ്ധ്വര്യു-രഗ്നേശ്ചിന്വന്ന-ന്തരേത്യാത്മനോ വൈ തദന്തരേതി യാസ്തേ അഗ്നേ സമിധോ യാനി [സമിധോ യാനി, ധാമേത്യാഹൈഷാ] 33
ധാമേത്യാഹൈഷാ വാ അഗ്നേ-സ്സ്വയ-ഞ്ചിതിരഗ്നിരേവ തദഗ്നി-ഞ്ചിനോതി നാദ്ധ്വര്യുരാത്മനോ-ഽന്തരേതി ചതസ്ര ആശാഃ പ്രചരന്ത്വഗ്നയ ഇമ-ന്നോ യജ്ഞ-ന്നയതു പ്രജാനന്ന് । ഘൃത-മ്പിന്വന്നജരഗ്ം സുവീര-മ്ബ്രഹ്മ സമി-ദ്ഭവത്യാഹുതീനാമ് ॥ സുവര്ഗായ വാ ഏഷ ലോകായോപ ധീയതേ യ-ത്കൂര്മശ്ചതസ്ര ആശാഃ പ്ര ചരന്ത്വഗ്നയ ഇത്യാഹ [ഇത്യാഹ, ദിശ ഏവൈതേന] 34
ദിശ ഏവൈതേന പ്ര ജാനാതീമ-ന്നോ യജ്ഞ-ന്നയതു പ്രജാനന്നിത്യാഹ സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാഭിനീത്യൈ ബ്രഹ്മ സമി-ദ്ഭവത്യാഹുതീനാ-മിത്യാഹ ബ്രഹ്മണാ വൈ ദേവാ-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമായന് യ-ദ്ബ്രഹ്മണ്വത്യോപദധാതി ബ്രഹ്മണൈവ ത-ദ്യജമാന-സ്സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി പ്രജാപതിര്വാ ഏഷ യദഗ്നിസ്തസ്യ പ്രജാഃ പശവ-ശ്ഛന്ദാഗ്ംസി രൂപഗ്ം സര്വാന് വര്ണാനിഷ്ടകാനാ-ങ്കുര്യാ-ദ്രൂപേണൈവ പ്രജാ-മ്പശൂന് ഛന്ദാഗ്സ്യവ രുന്ധേ-ഽഥോ പ്രജാഭ്യ ഏവൈന-മ്പശുഭ്യ-ശ്ഛന്ദോഭ്യോ ഽവരുദ്ധ്യ ചിനുതേ ॥ 35 ॥
(യാന്യ - ഗ്നയ ഇത്യാഹേ - ഷ്ടകാനാഗ്ം - ഷോഡശ ച) (അ. 8)
മയി ഗൃഹ്ണാമ്യഗ്രേ അഗ്നിഗ്ം രായസ്പോഷായ സുപ്രജാസ്ത്വായ സുവീര്യായ । മയി പ്രജാ-മ്മയി വര്ചോ ദധാമ്യരിഷ്ടാ-സ്സ്യാമ തനുവാ സുവീരാഃ ॥ യോ നോ അഗ്നിഃ പിതരോ ഹൃഥ്സ്വന്തരമര്ത്യോ മര്ത്യാഗ്ം ആവിവേശ । തമാത്മ-ന്പരി ഗൃഹ്ണീമഹേ വയ-മ്മാ സോ അസ്മാഗ്ം അവഹായ പരാ ഗാത് ॥ യദദ്ധ്വര്യുരാത്മന്നഗ്നിമ-ഗൃഹീത്വാ-ഽഗ്നി-ഞ്ചിനുയാദ്യോ-ഽസ്യ സ്വോ-ഽഗ്നിസ്തമപി [സ്വോ-ഽഗ്നിസ്തമപി, യജമാനായ] 36
യജമാനായ ചിനുയാദഗ്നി-ങ്ഖലു വൈ പശവോ-ഽനൂപ തിഷ്ഠന്തേ-ഽപക്രാമുകാ അസ്മാ-ത്പശവഃ സ്യുര്മയി ഗൃഹ്ണാമ്യഗ്രേ അഗ്നിമിത്യാഹാ-ഽഽത്മന്നേവ സ്വമഗ്നി-ന്ദാധാര നാസ്മാ-ത്പശവോ-ഽപ ക്രാമന്തി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യന്മൃച്ചാ-ഽഽപശ്ചാഗ്നേ-രനാദ്യ-മഥ കസ്മാന്മൃദാ ചാദ്ഭിശ്ചാ-ഽഗ്നിശ്ചീയത ഇതി യദദ്ഭി-സ്സം-യൌഁ- [യദദ്ഭി-സ്സം-യൌഁതി, ആപോ വൈ] 37
-ത്യാപോ വൈ സര്വാ ദേവതാ ദേവതാഭിരേവൈനഗ്ം സഗ്ം സൃജതി യന്മൃദാ ചിനോതീയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ-ഽഗ്നിനൈവ തദഗ്നി-ഞ്ചിനോതി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യന്മൃദാ ചാദ്ഭിശ്ചാഗ്നിശ്ചീയതേ-ഽഥ കസ്മാദഗ്നിരുച്യത ഇതി യച്ഛന്ദോഭി-ശ്ചിനോത്യഗ്നയോ വൈ ഛന്ദാഗ്ംസി തസ്മാദഗ്നിരുച്യതേ-ഽഥോ ഇയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യ- [അഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യത്, മൃദാ ചിനോതി] 38
-ന്മൃദാ ചിനോതി തസ്മാദഗ്നിരുച്യതേ ഹിരണ്യേഷ്ടകാ ഉപ ദധാതി ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യ-ഞ്ജ്യോതിരേവാ-ഽസ്മി-ന്ദധാത്യഥോ തേജോ വൈ ഹിരണ്യ-ന്തേജ ഏവാ-ഽഽത്മ-ന്ധത്തേ യോ വാ അഗ്നിഗ്ം സര്വതോമുഖ-ഞ്ചിനുതേ സര്വാസു പ്രജാസ്വന്നമത്തി സര്വാ ദിശോ-ഽഭി ജയതി ഗായത്രീ-മ്പുരസ്താദുപ ദധാതി ത്രിഷ്ടുഭ-ന്ദക്ഷിണതോ ജഗതീ-മ്പശ്ചാദനുഷ്ടുഭമുത്തരതഃ പങ്ക്തി-മ്മദ്ധ്യ ഏഷ വാ അഗ്നി-സ്സര്വതോമുഖസ്തം-യഁ ഏവം-വിഁദ്വാഗ്ശ്ചിനുതേ സര്വാസു പ്രജാസ്വന്നമത്തി സര്വാ ദിശോ-ഽഭി ജയത്യഥോ ദിശ്യേവ ദിശ-മ്പ്ര വയതി തസ്മാ-ദ്ദിശി ദി-ക്പ്രോതാ ॥ 39 ॥
(അപി-സംയൌഁതി-വൈശ്വാനരോ യ-ദേഷ വൈ-പഞ്ചവിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 9)
പ്രജാപതി-രഗ്നി-മസൃജത സോ-ഽസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടഃ പ്രാ-മ്പ്രാ-ഽദ്രവ-ത്തസ്മാ അശ്വ-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ ദക്ഷിണാ-ഽഽവര്തത തസ്മൈ വൃഷ്ണി-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ പ്രത്യങ്ങാ-ഽവര്തത തസ്മാ ഋഷഭ-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ ഉദങ്ങാ-ഽവര്തത തസ്മൈ ബസ്ത-മ്പ്രത്യാസ്യ-ഥ്സ ഊര്ധ്വോ-ഽദ്രവ-ത്തസ്മൈ പുരുഷ-മ്പ്രത്യാസ്യദ്യ-ത്പശുശീര്ഷാണ്യുപദധാതി സര്വത ഏവൈന- [ഏവൈനമ്, അവരുദ്ധ്യ ചിനുത] 40
-മവരുദ്ധ്യ ചിനുത ഏതാ വൈ പ്രാണഭൃത-ശ്ചക്ഷുഷ്മതീരിഷ്ടകാ യ-ത്പശുശീര്ഷാണി യ-ത്പശുശീര്ഷാണ്യുപദധാതി താഭിരേവ യജമാനോ-ഽമുഷ്മിഁല്ലോകേ പ്രാണിത്യഥോ താഭിരേവാസ്മാ ഇമേ ലോകാഃ പ്ര ഭാന്തി മൃദാ-ഽഭിലിപ്യോപ ദധാതി മേദ്ധ്യത്വായ പശുര്വാ ഏഷ യദഗ്നിരന്ന-മ്പശവ ഏ ഷ ഖലു വാ അഗ്നിര്യ-ത്പശുശീര്ഷാണി യ-ങ്കാമയേത കനീയോ-ഽസ്യാ-ഽന്നഗ്ഗ് - [കനീയോ-ഽസ്യാ-ഽന്നമ്, സ്യാദിതി] 41
സ്യാദിതി സന്തരാ-ന്തസ്യ പശുശീര്ഷാണ്യുപ ദദ്ധ്യാ-ത്കനീയ ഏവാസ്യാന്ന-മ്ഭവതി യ-ങ്കാമയേത സമാവദസ്യാന്നഗ്ഗ് സ്യാദിതി മദ്ധ്യതസ്തസ്യോപ ദദ്ധ്യാ-ഥ്സമാവ-ദേവാസ്യാന്ന-മ്ഭവതി യ-ങ്കാമയേത ഭൂയോ-ഽസ്യാ-ഽന്നഗ്ഗ് സ്യാദിത്യന്തേഷു തസ്യ വ്യുദൂഹ്യോപ ദദ്ധ്യാദന്തത ഏവാസ്മാ അന്നമവ രുന്ധേ ഭൂയോ-ഽസ്യാന്ന-മ്ഭവതി ॥ 42 ॥
(ഏന- മസ്യാന്നം - ഭൂയോ-ഽസ്യാ-ഽന്ന-മ്ഭവതി) (അ. 10)
സ്തേഗാ-ന്ദഗ്ഗ്ഷ്ട്രാഭ്യാ-മ്മണ്ഡൂകാന് ജമ്ഭ്യേഭിരാദകാം-ഖാദേനോര്ജഗ്ം സഗ്ം സൂദേനാ-ഽരണ്യ-ഞ്ജാമ്ബീലേന മൃദ-മ്ബര്സ്വേഭി-ശ്ശര്കരാഭിരവകാമവകാഭി-ശ്ശര്കരാമുഥ്സാദേന ജിഹ്വാമവക്രന്ദേന താലുഗ്ം സരസ്വതീ-ഞ്ജിഹ്വാഗ്രേണ ॥ 43 ॥
(സ്തേഗാന് - ദ്വാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 11)
വാജഗ്ം ഹനൂഭ്യാമപ ആസ്യേനാ-ഽഽദിത്യാ-ഞ്ഛ്മശ്രുഭി-രുപയാമ-മധരേണോഷ്ഠേന സദുത്തരേണാന്തരേണാ-നൂകാശ-മ്പ്രകാശേന ബാഹ്യഗ്ഗ് സ്തനയിത്നു-ന്നിര്ബാധേന സൂര്യാഗ്നീ ചക്ഷുര്ഭ്യാം-വിഁദ്യുതൌ കനാനകാഭ്യാമശനി-മ്മസ്തിഷ്കേണ ബല-മ്മജ്ജഭിഃ ॥ 44 ॥
(വാജ-മ്പഞ്ചവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 12)
കൂര്മാ-ഞ്ഛഫൈരച്ഛലാഭിഃ കപിഞ്ജലാന്ഥ്സാമ കുഷ്ഠികാഭിര്ജവ-ഞ്ജങ്ഘാഭിരഗദ-ഞ്ജാനുഭ്യാം-വീഁര്യ-ങ്കുഹാഭ്യാ-മ്ഭയ-മ്പ്രചാലാഭ്യാ-ങ്ഗുഹോപപക്ഷാഭ്യാ-മശ്വിനാവഗ്ം സാഭ്യാമദിതിഗ്ം ശീര്ഷ്ണാ നിര്-ഋതി-ന്നിര്ജാല്മകേന ശീര്ഷ്ണാ ॥ 45 ॥
(കൂര്മാന്-ത്രയോവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 13)
യോക്ത്ര-ങ്ഗൃദ്ധ്രാഭിര്യുഗമാനതേന ചിത്ത-മ്മന്യാഭി-സ്സങ്ക്രോശാ-ന്പ്രാണൈഃ പ്രകാശേന ത്വച-മ്പരാകാശേനാന്തരാ-മ്മശകാന് കേശൈരിന്ദ്രഗ്ഗ് സ്വപസാ വഹേന ബൃഹസ്പതിഗ്ം ശകുനിസാദേന രഥമുഷ്ണിഹാഭിഃ ॥ 46 ॥
(യോക്ത്ര - മേകവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 14)
മിത്രാവരുണൌ ശ്രോണീഭ്യാമിന്ദ്രാഗ്നീ ശിഖണ്ഡാഭ്യാ-മിന്ദ്രാബൃഹസ്പതീ ഊരുഭ്യാമിന്ദ്രാവിഷ്ണൂ അഷ്ഠീവദ്ഭ്യാഗ്ം സവിതാര-മ്പുച്ഛേന ഗന്ധര്വാഞ്ഛേപേനാ-ഫ്സരസോ മുഷ്കാഭ്യാ-മ്പവമാന-മ്പായുനാ പവിത്ര-മ്പോത്രാഭ്യാമാക്രമണഗ്ഗ് സ്ഥൂരാഭ്യാ-മ്പ്രതിക്രമണ-ങ്കുഷ്ഠാഭ്യാമ് ॥ 47 ॥
(മിത്രാവരുണൌ - ദ്വാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 15)
ഇന്ദ്രസ്യ ക്രോഡോ ഽദിത്യൈ പാജസ്യ-ന്ദിശാ-ഞ്ജത്രവോ ജീമൂതാന് ഹൃദയൌപശാഭ്യാ-മന്തരിക്ഷ-മ്പുരിതതാ നഭ ഉദര്യേണേന്ദ്രാണീ-മ്പ്ലീഹ്നാ വല്മീകാന് ക്ലോമ്നാ ഗിരീ-ന്പ്ലാശിഭിഃ സമുദ്രമുദരേണ വൈശ്വാനര-മ്ഭസ്മനാ ॥ 48 ॥
(ഇന്ദ്രസ്യ - ദ്വാവിശതിഃ) (അ. 16)
പൂഷ്ണോ വനിഷ്ഠുരന്ധാഹേ-സ്സ്ഥൂരഗുദാ സര്പാ-ന്ഗുദാഭിര്-ഋതൂ-ന്പൃഷ്ടീഭിര്ദിവ-മ്പൃഷ്ഠേന വസൂനാ-മ്പ്രഥമാ കീകസാ രുദ്രാണാ-ന്ദ്വിതീയാ ഽഽദിത്യാനാ-ന്തൃതീയാ ഽങ്ഗിരസാ-ഞ്ചതുര്ഥീ സാദ്ധ്യാനാ-മ്പഞ്ചമീ വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാഗ്ം ഷഷ്ഠീ ॥ 49 ॥
(പൂഷ്ണ - ശ്ചതുര്വിഗ്ംശതിഃ) (അ. 17)
ഓജോ ഗ്രീവാഭി-ര്നിര്-ഋതിമസ്ഥഭിരിന്ദ്രഗ്ഗ് സ്വപസാ വഹേന രുദ്രസ്യ വിചല-സ്സ്കന്ധോ ഽഹോരാത്രയോര്ദ്വിതീയോ ഽര്ധമാസാനാ-ന്തൃതീയോ മാസാ-ഞ്ചതുര്ഥ ഋതൂനാ-മ്പഞ്ചമ-സ്സംവഁഥ്സരസ്യ ഷഷ്ഠഃ ॥ 50 ॥
(ഓജോ - വിഗ്ംശതിഃ) (അ. 18)
ആനന്ദ-ന്നന്ദഥുനാ കാമ-മ്പ്രത്യാസാഭ്യാ-മ്ഭയഗ്ം ശിതീമഭ്യാ-മ്പ്രശിഷ-മ്പ്രശാസാഭ്യാഗ്ം സൂര്യാചന്ദ്രമസൌ വൃക്യാഭ്യാഗ് ശ്യാമശബലൌ മതസ്നാഭ്യാം-വ്യുഁഷ്ടിഗ്ം രൂപേണ നിമ്രുക്തിമരൂപേണ ॥ 51 ॥
(ആനന്ദഗ്ം - ഷോഡശ) (അ. 19)
അഹര്മാഗ്ംസേന രാത്രി-മ്പീവസാ-ഽപോ യൂഷേണ ഘൃതഗ്ം രസേന ശ്യാം-വഁസയാ ദൂഷീകാഭിര്-ഹ്രാദുനി-മശ്രുഭിഃ പൃഷ്വാ-ന്ദിവഗ്ം രൂപേണ നക്ഷത്രാണി പ്രതിരൂപേണ പൃഥിവീ-ഞ്ചര്മണാ ഛവീ-ഞ്ഛവ്യോ പാകൃതായ സ്വാഹാ ഽഽലബ്ധായ സ്വാഹാ ഹുതായ സ്വാഹാ ॥ 52 ॥
(അഹര - ഷ്ടാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 20)
അഗ്നേഃ പക്ഷതി-സ്സരസ്വത്യൈ നിപക്ഷതി-സ്സോമസ്യ തൃതീയാ-ഽപാ-ഞ്ചതുര്ഥ്യോഷധീനാ-മ്പഞ്ചമീ സംവഁഥ്സരസ്യ ഷഷ്ഠീ മരുതാഗ്ം സപ്തമീ ബൃഹസ്പതേരഷ്ടമീ മിത്രസ്യ നവമീ വരുണസ്യ ദശമീന്ദ്രസ്യൈകാദശീ വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാ-ന്ദ്വാദശീ ദ്യാവാപൃഥിവ്യോഃ പാര്ശ്വം-യഁമസ്യ പാടൂരഃ ॥ 53 ॥
(അഗ്നേ-രേകാന്ന ത്രിഗ്ംശത്) (അ. 21)
വായോഃ പക്ഷതി-സ്സരസ്വതോ നിപക്ഷതി-ശ്ചന്ദ്രമസ-സ്തൃതീയാ നക്ഷത്രാണാ-ഞ്ചതുര്ഥീ സവിതുഃ പഞ്ചമീ രുദ്രസ്യ ഷഷ്ഠീ സര്പാണാഗ്ം സപ്തമ്യര്യമ്ണോ-ഽഷ്ടമീ ത്വഷ്ടുര്നവമീ ധാതുര്ദശമീന്ദ്രാണ്യാ ഏകാദശ്യദിത്യൈ ദ്വാദശീ ദ്യാവാപൃഥിവ്യോഃ പാര്ശ്വം-യഁമ്യൈ പാടൂരഃ ॥ 54 ॥
(വായോ - രഷ്ടാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 22)
പന്ഥാമനൂവൃഗ്ഭ്യാഗ്ം സന്തതിഗ്ഗ് സ്നാവന്യാഭ്യാഗ്ം ശുകാ-ന്പിത്തേന ഹരിമാണം-യഁക്നാ ഹലീക്ഷ്ണാ-ന്പാപവാതേന കൂശ്മാഞ്ഛകഭി-ശ്ശവര്താനൂവദ്ധ്യേന ശുനോ വിശസനേന സര്പാന് ഁലോഹിതഗന്ധേന വയാഗ്ംസി പക്വഗന്ധേന പിപീലികാഃ പ്രശാദേന ॥ 55 ॥
(പന്ഥാം - ദ്വാവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 23)
ക്രമൈരത്യക്രമീ-ദ്വാജീ വിശ്വൈര്ദേവൈര്യജ്ഞിയൈ-സ്സംവിഁദാനഃ । സ നോ നയ സുകൃതസ്യ ലോക-ന്തസ്യ തേ വയഗ്ഗ് സ്വധയാ മദേമ ॥ 56 ॥
(ക്രമൈ - രഷ്ടാദശ) (അ. 24)
ദ്യൌസ്തേ പൃഷ്ഠ-മ്പൃഥിവീ സധസ്ഥമാത്മാന്തരിക്ഷഗ്ം സമുദ്രോ യോനി-സ്സൂര്യസ്തേ ചക്ഷുര്വാതഃ പ്രാണശ്ചന്ദ്രമാ-ശ്ശ്രോത്ര-മ്മാസാശ്ചാര്ധമാസാശ്ച പര്വാണ്യൃതവോങ്ഗാനി സംവഁഥ്സരോ മഹിമാ ॥ 57 ॥
(ദ്യൌ - പഞ്ചവിഗ്ംശതിഃ) (അ. 25)
അഗ്നിഃ പശുരാസീ-ത്തേനായജന്ത സ ഏതം-ലോഁകമജയ-ദ്യസ്മിന്നഗ്നി-സ്സ തേ ലോകസ്ത-ഞ്ജേഷ്യസ്യഥാവ ജിഘ്ര വായുഃ പശുരാസീ-ത്തേനായജന്ത സ ഏതം-ലോഁകമജയ-ദ്യസ്മിന് വായു-സ്സ തേ ലോകസ്തസ്മാ-ത്ത്വാ-ഽന്തരേഷ്യാമി യദി നാവജിഘ്രസ്യാദിത്യഃ പശുരാസീ-ത്തേനായജന്ത സ ഏതം-ലോഁകമജയ-ദ്യസ്മി-ന്നാദിത്യ-സ്സ തേ ലോകസ്ത-ഞ്ജേഷ്യസി യദ്യവജിഘ്രസി ॥ 58 ॥
(യസ്മി - ന്നഷ്ടൌ ച) (അ. 26)
(യോ വാ അയഥാദേവത - ന്ത്വാമഗ്ന - ഇന്ദ്രസ്യ - ചിത്തിം - ഁയഥാ വൈ - വയോ വൈ - യദാകൂതാ--ദ്യാസ്തേ അഗ്നേ - മയി ഗൃഹ്ണാമി - പ്രജാപതി-സ്സോ-ഽസ്മാഥ് - സ്തേഗാന് - വാജം - കൂര്മാന് - യോക്ത്രം - മിത്രാവരുണാ - വിന്ദ്രസ്യ - പൂഷ്ണ - ഓജ - ആനന്ദ - മഹ - രഗ്നേ - ര്വായോഃ - പന്ഥാം - ക്രമൈ - ര്ദ്യൌസ്തേ - ഽഗ്നിഃ പശുരാസീഥ് - ഷഡ്വിഗ്ംശതിഃ)
(യോ വാ - ഏവാ-ഽഽഹുതി - മഭവന് - പഥിഭി - രവരുധ്യാ - ഽഽനന്ദ - മഷ്ടൌ പഞ്ചശത് )
(യോ വാ അയഥാദേവതമ്, ഁയദ്യവജിഘ്രസി)
( സാവിത്രാണി - വിഷ്ണുമുഖാ - ഉഥ്സന്നയജ്ഞോ - ദേവാസുരാ - യദേകേന - ഹിരണ്യവര്ണാ - യോ വാ- സപ്ത ) (7)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-മ്പഞ്ചമകാണ്ഡേ സപ്തമഃ പ്രശ്ന-സ്സമാപ്തഃ ॥