-tprāṃśustambāḥ piśaṅgāstulitapariṇatāraktaśālīlatā vaḥ |
durvārāpattigartaśritanikhilajanottāraṇe rajjubhūtā
ghorāghorvīruhālīdahanaśikhiśikhāḥ śarma śārvāḥ kapardāḥ || 1 ||
- kaparda: matted lock of hair | śarva: Śiva | mūrdhan: crown | rājat: shining | sura-sarit: celestial river (Gaṅgā) | pāra: far bank | prāṃśu-stambha: tall pillar/column | piśaṅga: tawny/golden | raktaśālī: red paddy | latā: creeper/stalk | durvāra-āpatti: unavoidable calamity | garta: pit | rajju: rope | uttāraṇa: pulling out/lifting | vīruhālī: forest of plants | dahana-śikhi: flame of fire | śarma: welfare
śakrārīṇāṃ purāṇāṃ trayavijayakṛtaspaṣṭarekhāyamāṇam |
avyādavyājamuccairalikahimadharādhityakāntastridhodya-
-jjāhnavyābhaṃ mṛḍānīkamituruḍuparukpāṇḍaraṃ vastripuṇḍram || 2 ||
- tripuṇḍra: three horizontal ash-lines on forehead | nirvāṇa-mārga: path to liberation | rūpya-sopāna: silver stairway | śaṅkā: resemblance/hint | śakrārī-pura-traya-vijaya: three victories over Tripura (cities of Śakra's enemy) | spaṣṭa-rekhā: clear lines | alika: forehead | himadharā: snow-mountain range (Himālaya) | ādhitya: high plateau/plain | jāhnavī: Gaṅgā | tridhā-udyat: rising in three streams | uḍupa-ruk: moonlight | pāṇḍara: white | mṛḍānī-kamitu: Mṛḍānī's beloved (Śiva)
-binduspardhi smarāreḥ sphaṭikamaṇidṛṣanmagnamāṇikyaśobham |
mūrdhnyudyaddivyasindhoḥ patitaśapharikākāri vo mastakaṃ stā-
-dastokāpattikṛtyai hutavahakaṇikāmokṣarūkṣaṃ sadākṣi || 3 ||
- mastaka: crown of the head | smarāri: enemy of Kāma (Śiva) | sphaṭika-maṇi: crystal/quartz gem | magna: sunk | māṇikya: ruby | śobha: beauty | krudhyat-gaurī: angry Gaurī | prasādānati: bow in propitiation | pādāṅguṣṭha: big toe | lākṣā-bindu: lac-dot | spardhi: competing | divya-sindhu: divine river | śapharikā: white fish | astoka-āpatti: great calamity | hutavaha-kaṇikā: spark of fire | rūkṣa: rough/harsh
daityaughadhvaṃsaśaṃsī sphuṭa iva pariveṣāvaśeṣo vibhāti |
sargasthityantavṛttirmayi samupagatetīva nirvṛttagarvaṃ
śarvāṇībharturuccairyugalamatha dadhadvibhramaṃ tadbhruvorvaḥ || 4 ||
- bhrū-yugala: pair of eyebrows | śarvāṇī-bhartu: lord of Śarvāṇī (Śiva) | dṛg-bhūti: prosperity of the eyes | ahima-himaru: sun and moon | bimba: orb | snigdha-varṇa: soft lustre | pariṣa: halo | daitya-augha-dhvaṃsa: destruction of demon multitudes | sarga-sthity-anta-vṛtti: functions of creation, preservation, and dissolution | nirvṛtta-garva: freed of pride | vibhrama: graceful movement/illusion | bhūti: prosperity
śailasya dhvāntanīlāmbararacitabṛhatkañcuko'bhūtprapañcaḥ |
te trainetre pavitre tridaśavaraghaṭāmitrajaitrograśastre
netre netre bhavetāṃ drutamiha bhavatāmindriyāśvānviyantum || 5 ||
- trikṣaṇa: three-eyed (Śiva) | nayana-yugma: pair of eyes | rukmābja-piṅga: golden-lotus-tawny | graha: eclipse | pihita: covered | śailasya-duhitrā: daughter of the mountain (Pārvatī) | dhvānta-nīlāmbara: dark-blue garment | bṛhat-kañcuka: vast robe | prapañca: the manifest world | trainetre: one who has three eyes | tridaśa-vara-ghaṭā-mitra-jaitra: victorious over enemies of the gods | agra-śastra: foremost weapon | indriya-aśva: horses of the senses
-prodyatkaṇḍūṃ vinetuṃ vitanuta iva ye ratnakoṇairvighṛṣṭim |
caṇḍārcirmaṇḍalābhe satatanatajanadhvāntakhaṇḍātiśauṇḍe
cāṇḍīśe te śriyestāmadhikamavanatākhaṇḍale kuṇḍale vaḥ || 6 ||
- chaṇḍī-vaktra-arpaṇecchā: desire to offer [a gift] to Chaṇḍī's face | bhagavat: the Lord | pāṇḍuruk: pale-glowing | pāṇḍu-gaṇḍa: pale cheeks | prodyat-kaṇḍū: rising itch/inner heat | vinetuṃ vitanuta: to dispel it, extends | ratna-koṇa: corners of gem-earrings | vighrṣṭi: rubbing/friction | gaṇḍa: cheek
-prepsūdañcatphaṇoruśvasadatidhavalāhīndraśaṅkāṃ dadhānaḥ |
yuṣmākaṃ kramavaktrāmburuhaparilasatkarṇikākāraśobhaḥ
śaśvattrāṇāya bhūyādalamativimalottuṅgakoṇaḥ sa ghoṇaḥ || 7 ||
- khaṭvāṅga: the staff/skull-club of Śiva | udagra-pāṇi: upraised hand | sphuṭa-vikaṭa-puṭa: wide-open, gaping fold | vaktra-randhra: mouth-opening | praveśa: entry | prepsū: desiring/attempting | udañcat-phaṇa: rising/spreading hood | uru-śvasat: breathing greatly/panting | ati-dhavala: brilliant white | ahīndra: king of serpents | vaktra: face/mouth
bhartre spardhātinighnā muhuritaravadhūśaṅkayā śailakanyā |
yuṣmāṃstau śaśvaduccairabahuladaśamīśarvarīśātiśubhrā-
-vavyāstāṃ divyasindhoḥ kamituravanamallokapālau kapolau || 8 ||
- kuṇḍala: earring | śaila-kanyā: daughter of the mountain (Pārvatī) | svāṃ tanum: her own form/body | atilasatī: shining brilliantly | bimbitā: reflected | bhartre: toward her lord | spardhā: jealousy | atinikhnā: deeply afflicted | itara-vadhū-śaṅkā: suspicion of another woman | krudhyati: becomes angry | muhur: repeatedly
-nsotthasnehānnitāntaṃ galagatagaralaṃ patyuruccaiḥ paśūnām |
prodyatpremṇā yamārdrā pibati girisutā sampadaḥ sātirekā
lokāḥ śoṇīkṛtāntā yadadharamahasā so'dharo vo vidhattām || 9 ||
- paśūnāṃ pati: lord of creatures (Śiva, Paśupati) | gala-gata-garala: poison lodged in the throat | nīlakaṇṭha: blue-throated one | kauśtubha: the Kaustubha gem | upānta-sthita: standing nearby | nibhṛtam: shyly/secretly | draṣṭum-icchān: wishing to see | soth-asnehāt: out of rising affection | bhāsā: by whose luster | bhāti: shines
-pīyūṣāmbhaḥpravāhaprasaraparilasatphenabindvāvalīva |
deyātsā dantapaṅktiściramiha danudāyādadauvārikasya
dyutyā dīptendukundacchaviramalatarapronnatāgrā mudaṃ vaḥ || 10 ||
- danta-paṅkti: row of teeth | vadana-śaśadhara: moon of the face | udgalat: flowing forth | cāru-vāṇī: beautiful speech | pīyūṣa-ambhas: nectar-water/ambrosia | pravāha: flow | prasara: spreading | lasat: shining | phena-bindu-āvalī: line of foam-drops | atyartham: exceedingly/extremely | rājate: shines
sphūrjadvārdhyutthitorudhvanitamapi parabrahmabhūto gabhīraḥ |
suvyakto vyaktamūrteḥ prakaṭitakaraṇaḥ prāṇanāthasya satyāḥ
prītyā vaḥ saṃvidadhyātphalavikalamalaṃ janma nādaḥ sa nādaḥ || 11 ||
- nyakkurvan: surpassing/humbling | urvara-bhṛt: mountain (earth-bearer) | megha-augha-ghoṣa: sound of massed clouds | spūrjat-vārdhi: roaring ocean | utthita-uru-dhvanita: great resounding waves | para-brahma-bhūta: become/being Parabrahman | gabhīra: deep/profound | su-vyakta: clearly perceivable | nāda: divine sound/voice
-rvyāmagnevātigaurastulitasurasaridvāripūraprasāraḥ |
pīnātmā dantabhābhirbhṛśamahahahakārātibhīmaḥ sadeṣṭāṃ
puṣṭāṃ tuṣṭiṃ kṛṣīṣṭa sphuṭamiha bhavatāmaṭṭahāso'ṣṭamūrteḥ || 12 ||
- kaṇṭha: throat/neck | bhāsā: by whose luster | tri-lokī: three worlds | lasati: shines | phena-bindu: foam-drop | arṇava: ocean | vyāmagna: submerged | ati-gaura: exceedingly white/fair | sura-sarid-vāri-pūra: flood of the divine river's water | pīna-ātmā: full/plump natured | nīlakaṇṭha: blue-throated Śiva
nāmnā hemnā sadṛkṣaṃ jaladanibhamaghorāhvayaṃ dakṣiṇaṃ yat |
yadbālārkaprabhaṃ tatpuruṣanigaditaṃ pūrvamīśānasañjñaṃ
yaddivyaṃ tāni śambhorbhavadabhilaṣitaṃ pañca dadyurmukhāni || 13 ||
- sadyojāta: first face, water element, facing north | āpya: of water | vimala: pure | udagvarti: northward-facing | vāmadeva: second face, facing upward | hema-sadṛkṣa: like finest gold | jalada-nibha: resembling rain-clouds | aghora: third face, facing south | dakṣiṇa: southern | bālārka: morning sun | tatpuruṣa: fourth face, facing east | īśāna: fifth face | pañca-vaktra: five faces
maṣyā tisraḥsunīlāñjananibhagararekhāḥ samābhānti yasyām |
akalpānalpabhāsā bhṛśaruciratarā kambukalpāmbikāyāḥ
patyuḥ sātyantamantarvilasatu satataṃ mantharā kandharā vaḥ || 14 ||
- tri-rekhā: three lines/folds | kaṇṭha: throat | bhavānī: Pārvatī | ātma-premnā: with love for her own | svayam: herself | racitā: made/drawn | sādaraṃ: lovingly | māṣya: ink | su-nīla: fine dark-blue | añjana-nibha: resembling kohl/collyrium | gara-rekhā: line of dark substance | samābhānti: shine together
sotthānāṃ prārthayanyaḥ sthitimacalabhuve vārayantyai niveśam |
prāyuṅktevāśiṣo yaḥ pratipadamamṛtatve sthitaḥ kālaśatroḥ
kālaṃ kurvangalaṃ vo hṛdayamayamalaṃ kṣālayetkālakūṭaḥ || 15 ||
- vaktra-indu: moon of the face | danta-lakṣmī: the beauty/grace of teeth | adhara-mahā-kauśtubha: the great gem/Kaustubha of the lower lip | upānte: nearby | sothānāṃ: of those arising | prārthayannaḥ: praying | sthiti: permanent residence | acala-bhuva: for the steadfast earth/base | vārayantyai: for her who prevents/guards | niveśam: settling/entry
pārvatyāścārucāmīkaravalayapadairaṅkitaṃ kāntiśāli |
raṅgannāgāṅgadāḍhyaṃ satatamavihitaṃ karma nirmūlayetta-
-ddormūlaṃ nirmalaṃ yaddhṛdi duritamapāsyārjitaṃ dhūrjaṭervaḥ || 16 ||
- bāhu: arm | prauḍha-prema-ākula: overflowing with ardent/mature love | pārvatī: Pārvatī | dṛḍhatara-parirambha: very firm/deep embrace | parvendu-mukhī: she whose face is the full moon | cāmīkara-valaya: golden bracelet | pada: mark/impression | aṅkita: marked | kānti-śāli: beautified | raṅgat-nāgāṅgada: ringing serpent-armlet | bāhu-mūla: base of arm
krāntyai saṃsārasindhoḥ sphaṭikamaṇimahāsaṅkramākāradīrghāḥ |
tiryagviṣkambhabhūtāstribhuvanavasaterbhinnadaityebhadehā
bāhā vastā harasya drutamiha nivahānaṃhasāṃ saṃharantu || 17 ||
- bāhu: arm | kaṇṭha-āśleṣa-artha: for the purpose of embracing the throat | āptā: obtained/descended | divi: from heaven | kamitu: of the beloved | svarga-sindhu-pravāha: flow of heaven's river | saṃsāra-sindhu: ocean of saṃsāra | krāntyai: for crossing | sphaṭika-maṇi-mahā-saṅkrama-ākāra: in the form of a great crystal-gem bridge | dīrgha: long
-jāntarnikṣiptaśumbhanmalayajamilitodbhāsi bhasmokṣitaṃ yat |
kṣipraṃ tadrūkṣacakṣuḥ śrutigaṇaphaṇaratnaughabhābhīkṣṇaśobhaṃ
yuṣmākaṃ śaśvadenaḥ sphaṭikamaṇiśilāmaṇḍalābhaṃ kṣiṇotu || 18 ||
- vakṣas: chest | dakṣa-dviṣa: enemy of Dakṣa (Śiva) | smara-bhara: weight/burden of love-longing | vinamat: bowing/trembling | dakṣajā: daughter of Dakṣa | kṣīṇa-vakṣo-ja: thin/slender breasts | antaḥ-nikṣipta: pressed within | śumbhat: blazing/shining | malaya-ja: sandalwood | milita: blended | udbhāsi: illuminated | bhasma-ukṣita: smeared with sacred ash
-nnābhyāvarte viloladbhujagavarayute kālaśatrorviśāle |
yuṣmaccittatridhāmā pratinavarucire mandire kāntilakṣmyāḥ
śetāṃ śītāṃśugaure cirataramudarakṣīrasindhau salīlam || 19 ||
- kāla-śatru: enemy of Kāla/Death (Śiva) | nābhyāvarta: navel-whirlpool | viśāla: vast/wide | muktāmukta: pearl-adorned | vicitra-ākula: beautifully complex/ornate | vali-laharī-jāla: network of wave-like abdominal folds | vilolad-bhujaga-vara: swaying great serpent | yuṣmac-citta: your minds | avāñcan: drawing inward/downward
sāndrāvaśyāyamiśrā parita iva vṛtā nīlajīmūtamālā |
ābaddhāhīndrakāñcīguṇamatipṛthulaṃ śailajākrīḍabhūmi-
-stadvo niḥśreyase syājjaghanamatighanaṃ bālaśītāṃśumauleḥ || 20 ||
- vaiyāghrī-kṛtti: tiger-skin | sphurati: gleams | himagi: snow-mountain (Himalaya) | vistṛta-upatyakā: wide foothills | sāndrāvaśyāya-miśrā: dense with dew and mist | nīla-jīmūta-māla: garland of dark clouds | ābadhā: bound/girded | vāta: wind | parita: on all sides
samyagvṛttau surendradviradavarakarodārakāntiṃ dadhānau |
sārāvūrū purāreḥ prasabhamarighaṭāghasmarau bhasmaśubhrau
bhaktairatyārdracittairadhikamavanatau vāñchitaṃ vo vidhattām || 21 ||
- ūrū: thighs (dual) | puṣṭa-avaṣṭambha-bhūta: firm supporting pillars | pṛthutara-jaghana: broader hips | tri-lokī: three worlds | samyag-vṛtta: perfectly rounded | surendra-dvirada-vara-kara: trunk of Indra's finest elephant | udāra-kānti: abundant luster | sāra: essential/powerful
cittādarśaṃ nidhātuṃ vidadhati caraṇe tāṇḍavākuñcanāni |
kāñcībhogīndramūrdhnāṃ pratimuhurupadhānāyamāne kṣaṇaṃ te
kānte stāmantakārerdyutivijitasudhābhānunī jānunī vaḥ || 22 ||
- caraṇa: feet | tāṇḍava: Śiva's cosmic dance | ākuñcanāni: contractions/foldings | indukānta-upala-racita-samudgāyita: like the opening of a moonstone jewel-box | munīnāṃ citta-ādarśa: the mind-mirror of sages | nidhātum: to place/deposit | ānanda: supreme joy | kāñcī-bhogīndra: serpent-king as kāñcī girdle | dyusad: celestial beings
-vyādīrghānargharatnadyutikisalayate stūyamāne dyusadbhiḥ |
bibhratyau vibhramaṃ vaḥ sphaṭikamaṇibṛhaddaṇḍavadbhāsite ye
jaṅghe śaṅkhenduśubhre bhṛśamiha bhavatāṃ mānase śūlapāṇeḥ || 23 ||
- mañjīrī-bhūta: become anklets | bhogi-pravara-gaṇa-phaṇā-maṇḍala: group of hoods of finest serpent lords | nitānta-vyādīrgha: exceedingly long and extended | anargha-ratna-dyuti: luster of priceless gems | kisalayita: tender-shoot-like | stūyamāne: being praised | dyusadbhiḥ: by celestial beings | pāda-dvaya: pair of feet
kurvadbhiḥ sarvadoccaiḥ satatamabhivṛtau brahmaviddevalādyaiḥ |
samyaksampūjyamānāviha hṛdi sarasīvāniśaṃ yuṣmadīye
śarvasya krīḍatāṃ tau prapadavarabṛhatkacchapāvacchabhāsau || 24 ||
- astoka-stoma-śastra: multitudes of hymns and praise-weapons | apaciti: veneration/worship | amalā: pure/faultless | bhūri-bhāva-upahāra: abundant offerings of devotional feeling | brahma-vid: knowers of Brahman | devala: priests/ritual specialists | sarvada: always | abhivṛtau: surrounded | samyak-sampūjita: well and completely worshipped
-prāṇaṃ prākrośayanprāṅnijamacalavaraṃ cālayantaṃ daśāsyam |
pādāṅgulyo diśantu drutamayugadṛśaḥ kalmaṣaploṣakalyāḥ
kalyāṇaṃ phullamālyaprakaravilasitā vaḥ praṇaddhāhivallyaḥ || 25 ||
- pādāṅguṣṭha: toenail/big toe | svasy-aikāṃśa-pāta: fall of just one part of itself | ati-bahala-galat-rakta-vaktra: face flooding with heavy blood | praṇunna-prāṇa: life-breath driven out/crushed | krośayan: causing to cry out | acala-vara: best of mountains (Kailāsa) | cālayantaṃ: causing to shake | daśāsya: ten-faced one (Rāvaṇa)
-jyāyoratnotkarosrairaviratamamalā bhūrinīrājitā yā |
prodagrāgrā pradeyāttatiriva rucirā tārakāṇāṃ nitāntaṃ
nīlagrīvasya pādāmburuhavilasitā sā nakhālī sukhaṃ vaḥ || 26 ||
- prahva: bowing/prostrating | prācīna-barhi: ancient Indra (or ancient ones, priests) | sura-vara: best of gods | prasphuran-mauli: radiant crowns | sakta: affixed/falling from | jyāyor-atnot-karasraiḥ: cascades of gems from their bowstrings/crowns | aviratam: continuously | amalā: spotless/pure | nīrājitā: honored with waving of lights | prodag-rāgrā: elevated/supreme-tipped
svānte svāṃ te labhante śriyamiha sarasīvāmarā ye dadhānāḥ |
lolaṃ lolambakānāṃ kulamiva sudhiyāṃ sevate ye sadā stāṃ
bhūtyai bhūtyaiṇapāṇervimalatararucaste padāmbhoruhe vaḥ || 27 ||
- satya: truly/genuinely | satya-anana-indu: true moon of the face | savaidha-gate: standing nearby | vikāsa: blossoming | svānte: in their own heart | śrī: lotus-wealth/prosperity/liberation | sarasī-va: like a pond | amara: immortal/sage | dadhānaḥ: bearing/carrying | lola: swaying/graceful | lolamba: swaying bee/pendant
-dye vā namrātmamūrtidyusadṛṣipariṣanmūrdhni śeṣāyamāṇāḥ |
śrīkaṇṭhasyāruṇodyaccaraṇasarasijaprotthitāste bhāvākhyā-
-tpārāvārācciraṃ vo duritahatikṛtastārayeyuḥ parāgāḥ || 28 ||
- yatayo: ascetics | rāgādi-doṣa-akṣata-mati: with minds untouched by faults like desire | mukti: liberation | prasāda: grace | nnamrātma-mūrti: bowing with one's entire being | dyusad-ṛṣi-pariṣan: assembly of divine sages | mūrdhni: at the head | śeṣāyamāṇā: lying like Śeṣa | śiva-pāda: Śiva's feet
sāmnāmāmnāyatattvaṃ yadapi ca paramaṃ yadguṇātītamādyam |
yaccāṃhohannirīhaṃ gahanamiti muhuḥ prāhuruccairmahānto
māheśaṃ tanmaho me mahitamaharaharmoharohaṃ nihantu || 29 ||
- bhūmnā: by fullness/abundance | asta-sīmnā: without limit | bhuvanam: world | anusṛtam: pervaded | para-dhāma: supreme abode | dhāmnāṃ: of all abodes | sāmnāṃ āmnāya-tattva: truth of Sāma-Veda mantras | parama: supreme | guṇātīta: beyond all qualities/attributes | ādya: primordial | aṃho: sin | keshādi-pādānta-varṇana: description from crown to feet | phalaśruti: statement of results
