શ્રીરાજોવાચ
કથિતો વંશવિસ્તારો ભવતા સોમસૂર્યયોઃ । રાજ્ઞાં ચોભયવંશ્યાનાં ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ ॥ ૧ ॥
કથિતો વંશવિસ્તારો ભવતા સોમસૂર્યયોઃ । રાજ્ઞાં ચોભયવંશ્યાનાં ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ ॥ ૧ ॥
યદોશ્ચ ધર્મશીલસ્ય નિતરાં મુનિસત્તમ । તત્રાંશેનાવતીર્ણસ્ય વિષ્ણોર્વીર્યાણિ શંસ નઃ ॥ ૨ ॥
અવતીર્ય યદોર્વંશે ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ । કૃતવાન્ યાનિ વિશ્વાત્મા તાનિ નો વદ વિસ્તરાત્ ॥ ૩ ॥
નિવૃત્તતર્ષૈરુપગીયમાનાદ્ભવૌષધાચ્છ્રોત્રમનોઽભિરામાત્ । ક ઉત્તમશ્લોકગુણાનુવાદાત્પુમાન્ વિરજ્યેત વિના પશુઘ્નાત્ ॥ ૪ ॥
પિતામહા મે સમરેઽમરઞ્જયૈ-ર્દેવવ્રતાદ્યાતિરથૈસ્તિમિઙ્ગિલૈઃ । દૂરત્યયં કૌરવસૈન્યસાગરંકૃત્વાતરન્ વત્સપદં સ્મ યત્પ્લવાઃ ॥ ૫ ॥
દ્રૌણ્યસ્ત્રવિપ્લુષ્ટમિદં મદઙ્ગંસન્તાનબીજં કુરુપાણ્ડવાનામ્ । જુગોપ કુક્ષિં ગત આત્તચક્રોમાતુશ્ચ મે યઃ શરણં ગતાયાઃ ॥ ૬ ॥
વીર્યાણિ તસ્યાખિલદેહભાજા-મન્તર્બહિઃ પૂરુષકાલરૂપૈઃ । પ્રયચ્છતો મૃત્યુમુતામૃતં ચમાયામનુષ્યસ્ય વદસ્વ વિદ્વન્ ॥ ૭ ॥
રોહિણ્યાસ્તનયઃ પ્રોક્તો રામઃ સઙ્કર્ષણસ્ત્વયા । દેવક્યા ગર્ભસમ્બન્ધઃ કુતો દેહાન્તરં વિના ॥ ૮ ॥
કસ્માન્મુકુન્દો ભગવાન્ પિતુર્ગેહાદ્ વ્રજં ગતઃ । ક્વ વાસં જ્ઞાતિભિઃ સાર્ધં કૃતવાન્ સાત્વતાંપતિઃ ॥ ૯ ॥
વ્રજે વસન્ કિમકરોન્મધુપુર્યાં ચ કેશવઃ । ભ્રાતરં ચાવધીત્ કંસં માતુરદ્ધાતદર્હણમ્ ॥ ૧૦ ॥
દેહં માનુષમાશ્રિત્ય કતિ વર્ષાણિ વૃષ્ણિભિઃ । યદુપુર્યાં સહાવાત્સીત્ પત્ન્યઃ કત્યભવન્ પ્રભોઃ ॥ ૧૧ ॥
એતદન્યચ્ચ સર્વં મે મુને કૃષ્ણવિચેષ્ટિતમ્ । વક્તુમર્હસિ સર્વજ્ઞ શ્રદ્દધાનાય વિસ્તૃતમ્ ॥ ૧૨ ॥
નૈષાતિદુઃસહા ક્ષુન્માં ત્યક્તોદમપિ બાધતે । પિબન્તં ત્વન્મુખામ્ભોજચ્યુતં હરિકથામૃતમ્ ॥ ૧૩ ॥
સૂત ઉવાચ
એવં નિશમ્ય ભૃગુનન્દન સાધુવાદંવૈયાસકિઃ સ ભગવાનથ વિષ્ણુરાતમ્ । પ્રત્યર્ચ્ય કૃષ્ણચરિતં કલિકલ્મષઘ્નંવ્યાહર્તુમારભત ભાગવતપ્રધાનઃ ॥ ૧૪ ॥
એવં નિશમ્ય ભૃગુનન્દન સાધુવાદંવૈયાસકિઃ સ ભગવાનથ વિષ્ણુરાતમ્ । પ્રત્યર્ચ્ય કૃષ્ણચરિતં કલિકલ્મષઘ્નંવ્યાહર્તુમારભત ભાગવતપ્રધાનઃ ॥ ૧૪ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સમ્યગ્વ્યવસિતા બુદ્ધિસ્તવ રાજર્ષિસત્તમ । વાસુદેવકથાયાં તે યજ્જાતા નૈષ્ઠિકી રતિઃ ॥ ૧૫ ॥
સમ્યગ્વ્યવસિતા બુદ્ધિસ્તવ રાજર્ષિસત્તમ । વાસુદેવકથાયાં તે યજ્જાતા નૈષ્ઠિકી રતિઃ ॥ ૧૫ ॥
વાસુદેવકથાપ્રશ્નઃ પુરુષાંસ્ત્રીન્ પુનાતિ હિ । વક્તારં પ્રચ્છકં શ્રોતૃંસ્તત્પાદસલિલં યથા ॥ ૧૬ ॥
ભૂમિર્દૃપ્તનૃપવ્યાજદૈત્યાનીકશતાયુતૈઃ । આક્રાન્તા ભૂરિભારેણ બ્રહ્માણં શરણં યયૌ ॥ ૧૭ ॥
ગૌર્ભૂત્વાશ્રુમુખી ખિન્ના ક્રન્દન્તી કરુણં વિભોઃ । ઉપસ્થિતાન્તિકે તસ્મૈ વ્યસનં સમવોચત ॥ ૧૮ ॥
બ્રહ્મા તદુપધાર્યાથ સહ દેવૈસ્તયા સહ । જગામ સત્રિનયનસ્તીરં ક્ષીરપયોનિધેઃ ॥ ૧૯ ॥
તત્ર ગત્વા જગન્નાથં દેવદેવં વૃષાકપિમ્ । પુરુષં પુરુષસૂક્તેન ઉપતસ્થે સમાહિતઃ ॥ ૨૦ ॥
ગિરં સમાધૌ ગગને સમીરિતાંનિશમ્ય વેધાસ્ત્રિદશાનુવાચ હ । ગાં પૌરુષીં મે શૃણુતામરાઃ પુન-ર્વિધીયતામાશુ તથૈવ મા ચિરમ્ ॥ ૨૧ ॥
પુરૈવ પુંસાવધૃતો ધરાજ્વરોભવદ્ભિરંશૈર્યદુષૂપજન્યતામ્ । સ યાવદુર્વ્યા ભરમીશ્વરેશ્વરઃસ્વકાલશક્ત્યા ક્ષપયંશ્ચરેદ્ ભુવિ ॥ ૨૨ ॥
વસુદેવગૃહે સાક્ષાદ્ ભગવાન્પુરુષઃ પરઃ । જનિષ્યતે તત્પ્રિયાર્થં સમ્ભવન્તુ સુરસ્ત્રિયઃ ॥ ૨૩ ॥
વાસુદેવકલાનન્તઃ સહસ્રવદનઃ સ્વરાટ્ । અગ્રતો ભવિતા દેવો હરેઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥ ૨૪ ॥
વિષ્ણોર્માયા ભગવતી યયા સમ્મોહિતં જગત્ । આદિષ્ટા પ્રભુણાંશેન કાર્યાર્થે સમ્ભવિષ્યતિ ॥ ૨૫ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યાદિશ્યામરગણાન્ પ્રજાપતિપતિર્વિભુઃ । આશ્વાસ્ય ચ મહીં ગીર્ભિઃ સ્વધામ પરમં યયૌ ॥ ૨૬ ॥
ઇત્યાદિશ્યામરગણાન્ પ્રજાપતિપતિર્વિભુઃ । આશ્વાસ્ય ચ મહીં ગીર્ભિઃ સ્વધામ પરમં યયૌ ॥ ૨૬ ॥
શૂરસેનો યદુપતિર્મથુરામાવસન્ પુરીમ્ । માથુરાઞ્છૂરસેનાંશ્ચ વિષયાન્ બુભુજે પુરા ॥ ૨૭ ॥
રાજધાની તતઃ સાભૂત્સર્વયાદવભૂભુજામ્ । મથુરા ભગવાન્ યત્ર નિત્યં સન્નિહિતો હરિઃ ॥ ૨૮ ॥
તસ્યાં તુ કર્હિચિચ્છૌરિર્વસુદેવઃ કૃતોદ્વહઃ । દેવક્યા સૂર્યયા સાર્ધં પ્રયાણે રથમારુહત્ ॥ ૨૯ ॥
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ સ્વસુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । રશ્મીન્ હયાનાં જગ્રાહ રૌક્મૈ રથશતૈર્વૃતઃ ॥ ૩૦ ॥
ચતુઃશતં પારિબર્હં ગજાનાં હેમમાલિનામ્ । અશ્વાનામયુતં સાર્ધં રથાનાં ચ ત્રિષટ્શતમ્ ॥ ૩૧ ॥
દાસીનાં સુકુમારીણાં દ્વે શતે સમલઙ્કૃતે । દુહિત્રે દેવકઃ પ્રાદાદ્ યાને દુહિતૃવત્સલઃ ॥ ૩૨ ॥
શઙ્ખતૂર્યમૃદઙ્ગાશ્ચ નેદુર્દુન્દુભયઃ સમમ્ । પ્રયાણપ્રક્રમે તાત વરવધ્વોઃ સુમઙ્ગલમ્ ॥ ૩૩ ॥
પથિ પ્રગ્રહિણં કંસમાભાષ્યાહાશરીરવાક્ । અસ્યાસ્ત્વામષ્ટમો ગર્ભો હન્તા યાં વહસેઽબુધ ॥ ૩૪ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ ખલઃ પાપો ભોજાનાં કુલપાંસનઃ । ભગિનીં હન્તુમારબ્ધં ખડ્ગપાણિઃ કચેઽગ્રહીત્ ॥ ૩૫ ॥
તં જુગુપ્સિતકર્માણં નૃશંસં નિરપત્રપમ્ । વસુદેવો મહાભાગ ઉવાચપરિસાન્ત્વયન્ ॥ ૩૬ ॥
શ્રીવસુદેવ ઉવાચ
શ્લાઘનીયગુણઃ શૂરૈર્ભવાન્ ભોજયશસ્કરઃ । સ કથં ભગિનીં હન્યાત્ સ્ત્રિયમુદ્વાહપર્વણિ ॥ ૩૭ ॥
શ્લાઘનીયગુણઃ શૂરૈર્ભવાન્ ભોજયશસ્કરઃ । સ કથં ભગિનીં હન્યાત્ સ્ત્રિયમુદ્વાહપર્વણિ ॥ ૩૭ ॥
મૃત્યુર્જન્મવતાં વીર દેહેન સહ જાયતે । અદ્ય વાબ્દશતાન્તે વા મૃત્યુર્વૈ પ્રાણિનાં ધ્રુવઃ ॥ ૩૮ ॥
દેહે પઞ્ચત્વમાપન્ને દેહી કર્માનુગોઽવશઃ । દેહાન્તરમનુપ્રાપ્ય પ્રાક્તનં ત્યજતે વપુઃ ॥ ૩૯ ॥
વ્રજંસ્તિષ્ઠન્ પદૈકેન યથૈવૈકેન ગચ્છતિ । યથા તૃણજલૌકૈવં દેહી કર્મગતિં ગતઃ ॥ ૪૦ ॥
સ્વપ્ને યથા પશ્યતિ દેહમીદૃશંમનોરથેનાભિનિવિષ્ટચેતનઃ । દૃષ્ટશ્રુતાભ્યાં મનસાનુચિન્તયન્પ્રપદ્યતે તત્ કિમપિ હ્યપસ્મૃતિઃ ॥ ૪૧ ॥
યતો યતો ધાવતિ દૈવચોદિતંમનો વિકારાત્મકમાપ પઞ્ચસુ । ગુણેષુ માયારચિતેષુ દેહ્યસૌપ્રપદ્યમાનઃ સહ તેન જાયતે ॥ ૪૨ ॥
જ્યોતિર્યથૈવોદકપાર્થિવેષ્વદઃસમીરવેગાનુગતં વિભાવ્યતે । એવં સ્વમાયારચિતેષ્વસૌ પુમાન્ગુણેષુ રાગાનુગતો વિમુહ્યતિ ॥ ૪૩ ॥
તસ્માન્ કસ્યચિદ્દ્રોહમાચરેત્ સ તથાવિધઃ । આત્મનઃ ક્ષેમમન્વિચ્છન્ દ્રોગ્ધુર્વૈ પરતો ભયમ્ ॥ ૪૪ ॥
એષા તવાનુજા બાલા કૃપણા પુત્રિકોપમા । હન્તું નાર્હસિ કલ્યાણીમિમાં ત્વં દીનવત્સલઃ ॥ ૪૫ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
એવં સ સામભિર્ભેદૈર્બોધ્યમાનોઽપિ દારુણઃ । ન ન્યવર્તત કૌરવ્ય પુરુષાદાનનુવ્રતઃ ॥ ૪૬ ॥
એવં સ સામભિર્ભેદૈર્બોધ્યમાનોઽપિ દારુણઃ । ન ન્યવર્તત કૌરવ્ય પુરુષાદાનનુવ્રતઃ ॥ ૪૬ ॥
નિર્બન્ધં તસ્ય તં જ્ઞાત્વા વિચિન્ત્યાનકદુન્દુભિઃ । પ્રાપ્તં કાલં પ્રતિવ્યોઢુમિદં તત્રાન્વપદ્યત ॥ ૪૭ ॥
મૃત્યુર્બુદ્ધિમતાપોહ્યો યાવદ્બુદ્ધિબલોદયમ્ । યદ્યસૌ ન નિવર્તેત નાપરાધોઽસ્તિ દેહિનઃ ॥ ૪૮ ॥
પ્રદાય મૃત્યવે પુત્રાન્ મોચયે કૃપણામિમામ્ । સુતા મે યદિ જાયેરન્ મૃત્યુર્વા ન મ્રિયેત ચેત્ ॥ ૪૯ ॥
વિપર્યયો વા કિં ન સ્યાદ્ ગતિર્ધાતુર્દુરત્યયા । ઉપસ્થિતો નિવર્તેત નિવૃત્તઃ પુનરાપતેત્ ॥ ૫૦ ॥
અગ્નેર્યથા દારુવિયોગયોગયો-રદૃષ્ટતોઽન્યન્ન નિમિત્તમસ્તિ । એવં હિ જન્તોરપિ દુર્વિભાવ્યઃશરીરસંયોગવિયોગહેતુઃ ॥ ૫૧ ॥
એવં વિમૃશ્ય તં પાપં યાવદાત્મનિદર્શનમ્ । પૂજયામાસ વૈ શૌરિર્બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥ ૫૨ ॥
પ્રસન્નવદનામ્ભોજો નૃશંસં નિરપત્રપમ્ । મનસા દૂયમાનેન વિહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ૫૩ ॥
શ્રીવસુદેવ ઉવાચ
ન હ્યસ્યાસ્તે ભયં સૌમ્ય યદ્ વૈસાહાશરીરવાક્ । પુત્રાન્ સમર્પયિષ્યેઽસ્યા
યતસ્તે ભયમુત્થિતમ્ ॥ ૫૪ ॥
ન હ્યસ્યાસ્તે ભયં સૌમ્ય યદ્ વૈસાહાશરીરવાક્ । પુત્રાન્ સમર્પયિષ્યેઽસ્યા
યતસ્તે ભયમુત્થિતમ્ ॥ ૫૪ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સ્વસુર્વધાન્નિવવૃતે કંસસ્તદ્વાક્યસારવિત્ । વસુદેવોઽપિ તં પ્રીતઃ પ્રશસ્ય
પ્રાવિશદ્ ગૃહમ્ ॥ ૫૫ ॥
સ્વસુર્વધાન્નિવવૃતે કંસસ્તદ્વાક્યસારવિત્ । વસુદેવોઽપિ તં પ્રીતઃ પ્રશસ્ય
પ્રાવિશદ્ ગૃહમ્ ॥ ૫૫ ॥
અથ કાલ ઉપાવૃત્તે દેવકી સર્વદેવતા । પુત્રાન્ પ્રસુષુવે ચાષ્ટૌ કન્યાં ચૈવાનુવત્સરમ્ ॥ ૫૬ ॥
કીર્તિમન્તં પ્રથમજં કંસાયાનકદુન્દુભિઃ । અર્પયામાસ કૃચ્છ્રેણ સોઽનૃતાદતિવિહ્વલઃ ॥ ૫૭ ॥
કિં દુઃસહં નુ સાધૂનાં વિદુષાં કિમપેક્ષિતમ્ । કિમકાર્યં કદર્યાણાં દુસ્ત્યજં કિં ધૃતાત્મનામ્ ॥ ૫૮ ॥
દૃષ્ટ્વા સમત્વં તચ્છૌરેઃ સત્યે ચૈવ વ્યવસ્થિતિમ્ । કંસસ્તુષ્ટમના રાજન્ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ૫૯ ॥
પ્રતિયાતુ કુમારોઽયં ન હ્યસ્માદસ્તિ મે ભયમ્ । અષ્ટમાદ્ યુવયોર્ગર્ભાન્મૃત્યુર્મે વિહિતઃ કિલ ॥ ૬૦ ॥
તથેતિ સુતમાદાય યયાવાનકદુન્દુભિઃ । નાભ્યનન્દત તદ્વાક્યમસતોઽવિજિતાત્મનઃ ॥ ૬૧ ॥
નન્દાદ્યા યે વ્રજે ગોપા યાશ્ચામીષાં ચ યોષિતઃ । વૃષ્ણયો વસુદેવાદ્યા દેવક્યાદ્યા યદુસ્ત્રિયઃ ॥ ૬૨ ॥
સર્વે વૈ દેવતાપ્રાયા ઉભયોરપિ ભારત । જ્ઞાતયો બન્ધુસુહૃદો યે ચ કંસમનુવ્રતાઃ ॥ ૬૩ ॥
એતત્ કંસાય ભગવાઞ્છશંસાભ્યેત્ય નારદઃ । ભૂમેર્ભારાયમાણાનાં દૈત્યાનાં ચ વધોદ્યમમ્ ॥ ૬૪ ॥
ઋષેર્વિનિર્ગમે કંસો યદૂન્ મત્વા સુરાનિતિ । દેવક્યા ગર્ભસમ્ભૂતં વિષ્ણું ચ સ્વવધં પ્રતિ ॥ ૬૫ ॥
દેવકીં વસુદેવં ચ નિગૃહ્ય નિગડૈર્ગૃહે । જાતં જાતમહન્ પુત્રં તયોરજનશઙ્કયા ॥ ૬૬ ॥
માતરં પિતરં ભ્રાતૃન્ સર્વાંશ્ચ સુહૃદસ્તથા । ઘ્નન્તિ હ્યસુતૃપો લુબ્ધા રાજાનઃ પ્રાયશો ભુવિ ॥ ૬૭ ॥
આત્માનમિહ સઞ્જાતં જાનન્પ્રાગ્ વિષ્ણુના હતમ્ । મહાસુરં કાલનેમિં યદુભિઃ સ વ્યરુધ્યત ॥ ૬૮ ॥
ઉગ્રસેનં ચ પિતરં યદુભોજાન્ધકાધિપમ્ । સ્વયં નિગૃહ્ય બુભુજે શૂરસેનાન્ મહાબલઃ ॥ ૬૯ ॥