શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
ભગવાનપિ તા રાત્રીઃ શારદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ । વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામુપાશ્રિતઃ ॥ ૧ ॥
ભગવાનપિ તા રાત્રીઃ શારદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ । વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામુપાશ્રિતઃ ॥ ૧ ॥
તદોડુરાજઃ કકુભઃ કરૈર્મુખંપ્રાચ્યા વિલિમ્પન્નરુણેન શન્તમૈઃ । સ ચર્ષણીનામુદગાચ્છુચો મૃજન્પ્રિયઃ પ્રિયાયા ઇવ દીર્ઘદર્શનઃ ॥ ૨ ॥
દૃષ્ટ્વા કુમુદ્વન્તમખણ્ડમણ્ડલંરમાનનાભં નવકુઙ્કુમારુણમ્ । વનં ચ તત્કોમલગોભી રઞ્જિતંજગૌ કલં વામદૃશાં મનોહરમ્ ॥ ૩ ॥
નિશમ્ય ગીતં તદનઙ્ગવર્ધનંવ્રજસ્ત્રિયઃ કૃષ્ણગૃહીતમાનસાઃ । આજગ્મુરન્યોન્યમલક્ષિતોદ્યમાઃસ યત્ર કાન્તો જવલોલકુણ્ડલાઃ ॥ ૪ ॥
દુહન્ત્યોઽભિયયુઃ કાશ્ચિદ્ દોહં હિત્વા સમુત્સુકાઃ । પયોઽધિશ્રિત્ય સંયાવમનુદ્વાસ્યાપરા યયુઃ ॥ ૫ ॥
પરિવેષયન્ત્યસ્તદ્ધિત્વા પાયયન્ત્યઃ શિશૂન્ પયઃ । શુશ્રૂષન્ત્યઃ પતીન્ કાશ્ચિદશ્નન્ત્યોઽપાસ્ય ભોજનમ્ ॥ ૬ ॥
લિમ્પન્ત્યઃ પ્રમૃજન્ત્યોઽન્યા અઞ્જન્ત્યઃ કાશ્ચ લોચને । વ્યત્યસ્તવસ્ત્રાભરણાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણાન્તિકં યયુઃ ॥ ૭ ॥
તા વાર્યમાણાઃ પતિભિઃ પિતૃભિર્ભ્રાતૃબન્ધુભિઃ । ગોવિન્દાપહૃતાત્માનો ન ન્યવર્તન્ત મોહિતાઃ ॥ ૮ ॥
અન્તર્ગૃહગતાઃ કાશ્ચિદ્ ગોપ્યોઽલબ્ધવિનિર્ગમાઃ । કૃષ્ણં તદ્ભાવનાયુક્તા દધ્યુર્મીલિતલોચનાઃ ॥ ૯ ॥
દુઃસહપ્રેષ્ઠવિરહતીવ્રતાપધુતાશુભાઃ । ધ્યાનપ્રાપ્તાચ્યુતાશ્લેષનિર્વૃત્યા ક્ષીણમઙ્ગલાઃ ॥ ૧૦ ॥
તમેવ પરમાત્માનં જારબુદ્ધ્યાપિ સઙ્ગતાઃ । જહુર્ગુણમયં દેહં સદ્યઃ પ્રક્ષીણબન્ધનાઃ ॥ ૧૧ ॥
શ્રીપરીક્ષિદુવાચ
કૃષ્ણં વિદુઃ પરં કાન્તં ન તુ બ્રહ્મતયા મુને । ગુણપ્રવાહોપરમસ્તાસાં ગુણધિયાં કથમ્ ॥ ૧૨ ॥
કૃષ્ણં વિદુઃ પરં કાન્તં ન તુ બ્રહ્મતયા મુને । ગુણપ્રવાહોપરમસ્તાસાં ગુણધિયાં કથમ્ ॥ ૧૨ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઉક્તં પુરસ્તાદેતત્તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથા ગતઃ । દ્વિષન્નપિ હૃષીકેશં કિમુતાધોક્ષજપ્રિયાઃ ॥ ૧૩ ॥
ઉક્તં પુરસ્તાદેતત્તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથા ગતઃ । દ્વિષન્નપિ હૃષીકેશં કિમુતાધોક્ષજપ્રિયાઃ ॥ ૧૩ ॥
નૃણાં નિઃશ્રેયસાર્થાય વ્યક્તિર્ભગવતો નૃપ । અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય નિર્ગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ ॥ ૧૪ ॥
કામં ક્રોધં ભયં સ્નેહમૈક્યં સૌહૃદમેવ ચ । નિત્યં હરૌ વિદધતો યાન્તિ તન્મયતાં હિ તે ॥ ૧૫ ॥
ન ચૈવં વિસ્મયઃ કાર્યો ભવતા ભગવત્યજે । યોગેશ્વરેશ્વરે કૃષ્ણે યત એતદ્ વિમુચ્યતે ॥ ૧૬ ॥
તા દૃષ્ટ્વાન્તિકમાયાતા ભગવાન્ વ્રજયોષિતઃ । અવદદ્ વદતાં શ્રેષ્ઠો વાચઃ પેશૈર્વિમોહયન્ ॥ ૧૭ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ પ્રિયં કિં કરવાણિ વઃ । વ્રજસ્યાનામયં કચ્ચિદ્ બ્રૂતાગમનકારણમ્ ॥ ૧૮ ॥
સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ પ્રિયં કિં કરવાણિ વઃ । વ્રજસ્યાનામયં કચ્ચિદ્ બ્રૂતાગમનકારણમ્ ॥ ૧૮ ॥
રજન્યેષા ઘોરરૂપા ઘોરસત્ત્વનિષેવિતા । પ્રતિયાત વ્રજં નેહ સ્થેયં સ્ત્રીભિઃ સુમધ્યમાઃ ॥ ૧૯ ॥
માતરઃ પિતરઃ પુત્રા ભ્રાતરઃ પતયશ્ચ વઃ । વિચિન્વન્તિ હ્યપશ્યન્તો મા કૃઢ્વં બન્ધુસાધ્વસમ્ ॥ ૨૦ ॥
દૃષ્ટં વનં કુસુમિતં રાકેશકરરઞ્જિતમ્ । યમુનાનિલલીલૈજત્તરુપલ્લવશોભિતમ્ ॥ ૨૧ ॥
તદ્ યાત મા ચિરં ગોષ્ઠં શુશ્રૂષધ્વં પતીન્ સતીઃ । ક્રન્દન્તિ વત્સા બાલાશ્ચ તાન્ પાયયત દુહ્યત ॥ ૨૨ ॥
અથ વા મદભિસ્નેહાદ્ ભવત્યો યન્ત્રિતાશયાઃ । આગતા હ્યુપપન્નં વઃ પ્રીયન્તે મયિ જન્તવઃ ॥ ૨૩ ॥
ભર્તુઃ શુશ્રૂષણં સ્ત્રીણાં પરો ધર્મો હ્યમાયયા ।
તદ્બન્ધૂનાં ચ કલ્યાણઃ પ્રજાનાં ચાનુપોષણમ્ ॥ ૨૪ ॥
તદ્બન્ધૂનાં ચ કલ્યાણઃ પ્રજાનાં ચાનુપોષણમ્ ॥ ૨૪ ॥
દુઃશીલો દુર્ભગો વૃદ્ધો જડો રોગ્યધનોઽપિ વા ।
પતિઃ સ્ત્રીભિર્ન હાતવ્યો લોકેપ્સુભિરપાતકી ॥ ૨૫ ॥
પતિઃ સ્ત્રીભિર્ન હાતવ્યો લોકેપ્સુભિરપાતકી ॥ ૨૫ ॥
અસ્વર્ગ્યમયશસ્યં ચ ફલ્ગુ કૃચ્છ્રં ભયાવહમ્ ।
જુગુપ્સિતં ચ સર્વત્ર હ્યૌપપત્યં કુલસ્ત્રિયઃ ॥ ૨૬ ॥
જુગુપ્સિતં ચ સર્વત્ર હ્યૌપપત્યં કુલસ્ત્રિયઃ ॥ ૨૬ ॥
શ્રવણાદ્ દર્શનાદ્ધ્યાનાન્મયિ ભાવોઽનુકીર્તનાત્ ।
ન તથા સન્નિકર્ષેણ પ્રતિયાત તતો ગૃહાન્ ॥ ૨૭ ॥
ન તથા સન્નિકર્ષેણ પ્રતિયાત તતો ગૃહાન્ ॥ ૨૭ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ વિપ્રિયમાકર્ણ્ય ગોપ્યો ગોવિન્દભાષિતમ્ ।
વિષણ્ણા ભગ્નસઙ્કલ્પાશ્ચિન્તામાપુર્દુરત્યયામ્ ॥ ૨૮ ॥
ઇતિ વિપ્રિયમાકર્ણ્ય ગોપ્યો ગોવિન્દભાષિતમ્ ।
વિષણ્ણા ભગ્નસઙ્કલ્પાશ્ચિન્તામાપુર્દુરત્યયામ્ ॥ ૨૮ ॥
કૃત્વા મુખાન્યવ શુચઃ શ્વસનેન શુષ્યદ્-
બિમ્બાધરાણિ ચરણેન ભુવઃ લિખન્ત્યઃ ।
અસ્રૈરુપાત્તમસિભિઃ કુચકુઙ્કુમાનિ
તસ્થુર્મૃજન્ત્ય ઉરુદુઃખભરાઃ સ્મ તૂષ્ણીમ્ ॥ ૨૯ ॥
બિમ્બાધરાણિ ચરણેન ભુવઃ લિખન્ત્યઃ ।
અસ્રૈરુપાત્તમસિભિઃ કુચકુઙ્કુમાનિ
તસ્થુર્મૃજન્ત્ય ઉરુદુઃખભરાઃ સ્મ તૂષ્ણીમ્ ॥ ૨૯ ॥
પ્રેષ્ઠં પ્રિયેતરમિવ પ્રતિભાષમાણં
કૃષ્ણં તદર્થવિનિવર્તિતસર્વકામાઃ ।
નેત્રે વિમૃજ્ય રુદિતોપહતે સ્મ કિઞ્ચિત્-
સંરમ્ભગદ્ગદગિરોઽબ્રુવતાનુરક્તાઃ ॥ ૩૦ ॥
કૃષ્ણં તદર્થવિનિવર્તિતસર્વકામાઃ ।
નેત્રે વિમૃજ્ય રુદિતોપહતે સ્મ કિઞ્ચિત્-
સંરમ્ભગદ્ગદગિરોઽબ્રુવતાનુરક્તાઃ ॥ ૩૦ ॥
ગોપ્ય ઊચુઃ
મૈવં વિભોઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃશંસં
સન્ત્યજ્ય સર્વવિષયાંસ્તવ પાદમૂલમ્ ।
ભક્તા ભજસ્વ દુરવગ્રહ મા ત્યજાસ્માન્
દેવો યથાદિપુરુષો ભજતે મુમુક્ષૂન્ ॥ ૩૧ ॥
મૈવં વિભોઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃશંસં
સન્ત્યજ્ય સર્વવિષયાંસ્તવ પાદમૂલમ્ ।
ભક્તા ભજસ્વ દુરવગ્રહ મા ત્યજાસ્માન્
દેવો યથાદિપુરુષો ભજતે મુમુક્ષૂન્ ॥ ૩૧ ॥
યત્પત્યપત્યસુહૃદામનુવૃત્તિરઙ્ગ
સ્ત્રીણાં સ્વધર્મ ઇતિ ધર્મવિદા ત્વયોક્તમ્ ।
અસ્ત્વેવમેતદુપદેશપદે ત્વયીશે
પ્રેષ્ઠો ભવાંસ્તનુભૃતાં કિલ બન્ધુરાત્મા ॥ ૩૨ ॥
સ્ત્રીણાં સ્વધર્મ ઇતિ ધર્મવિદા ત્વયોક્તમ્ ।
અસ્ત્વેવમેતદુપદેશપદે ત્વયીશે
પ્રેષ્ઠો ભવાંસ્તનુભૃતાં કિલ બન્ધુરાત્મા ॥ ૩૨ ॥
કુર્વન્તિ હિ ત્વયિ રતિં કુશલાઃ સ્વ આત્મન્
નિત્યપ્રિયે પતિસુતાદિભિરાર્તિદૈઃ કિમ્ ।
તન્નઃ પ્રસીદ પરમેશ્વર મા સ્મ છિન્દ્યા
આશાં ધૃતાં ત્વયિ ચિરાદરવિન્દનેત્ર ॥ ૩૩ ॥
નિત્યપ્રિયે પતિસુતાદિભિરાર્તિદૈઃ કિમ્ ।
તન્નઃ પ્રસીદ પરમેશ્વર મા સ્મ છિન્દ્યા
આશાં ધૃતાં ત્વયિ ચિરાદરવિન્દનેત્ર ॥ ૩૩ ॥
ચિત્તં સુખેન ભવતાપહૃતં ગૃહેષુ
યન્નિર્વિશત્યુત કરાવપિ ગૃહ્યકૃત્યે ।
પાદૌ પદં ન ચલતસ્તવ પાદમૂલાદ્
યામઃ કથં વ્રજમથો કરવામ કિં વા ॥ ૩૪ ॥
યન્નિર્વિશત્યુત કરાવપિ ગૃહ્યકૃત્યે ।
પાદૌ પદં ન ચલતસ્તવ પાદમૂલાદ્
યામઃ કથં વ્રજમથો કરવામ કિં વા ॥ ૩૪ ॥
સિઞ્ચાઙ્ગ નસ્ત્વદધરામૃતપૂરકેણ
હાસાવલોકકલગીતજહૃચ્છયાગ્નિમ્ ।
નો ચેદ્વયં વિરહજાગ્ન્યુપયુક્તદેહા
ધ્યાનેન યામ પદયોઃ પદવીં સખે તે ॥ ૩૫ ॥
હાસાવલોકકલગીતજહૃચ્છયાગ્નિમ્ ।
નો ચેદ્વયં વિરહજાગ્ન્યુપયુક્તદેહા
ધ્યાનેન યામ પદયોઃ પદવીં સખે તે ॥ ૩૫ ॥
યર્હ્યમ્બુજાક્ષ તવ પાદતલં રમાયા
દત્તક્ષણં ક્વચિદરણ્યજનપ્રિયસ્ય ।
અસ્પ્રાક્ષ્મ તત્પ્રભૃતિ નાન્યસમક્ષમઞ્જઃ
સ્થાતું સ્ત્વયાભિરમિતા બત પારયામઃ ॥ ૩૬ ॥
દત્તક્ષણં ક્વચિદરણ્યજનપ્રિયસ્ય ।
અસ્પ્રાક્ષ્મ તત્પ્રભૃતિ નાન્યસમક્ષમઞ્જઃ
સ્થાતું સ્ત્વયાભિરમિતા બત પારયામઃ ॥ ૩૬ ॥
શ્રીર્યત્પદામ્બુજરજશ્ચકમે તુલસ્યા
લબ્ધ્વાપિ વક્ષસિ પદં કિલ ભૃત્યજુષ્ટમ્ ।
યસ્યાઃ સ્વવીક્ષણ ઉતાન્યસુરપ્રયાસ-
સ્તદ્વદ્ વયં ચ તવ પાદરજઃ પ્રપન્નાઃ ॥ ૩૭ ॥
લબ્ધ્વાપિ વક્ષસિ પદં કિલ ભૃત્યજુષ્ટમ્ ।
યસ્યાઃ સ્વવીક્ષણ ઉતાન્યસુરપ્રયાસ-
સ્તદ્વદ્ વયં ચ તવ પાદરજઃ પ્રપન્નાઃ ॥ ૩૭ ॥
તન્નઃ પ્રસીદ વૃજિનાર્દન તેઽઙ્ઘ્રિમૂલં
પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય વસતીસ્ત્વદુપાસનાશાઃ ।
ત્વત્સુન્દરસ્મિતનિરીક્ષણતીવ્રકામ-
તપ્તાત્મનાં પુરુષભૂષણ દેહિ દાસ્યમ્ ॥ ૩૮ ॥
પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય વસતીસ્ત્વદુપાસનાશાઃ ।
ત્વત્સુન્દરસ્મિતનિરીક્ષણતીવ્રકામ-
તપ્તાત્મનાં પુરુષભૂષણ દેહિ દાસ્યમ્ ॥ ૩૮ ॥
વીક્ષ્યાલકાવૃતમુખં તવ કુણ્ડલશ્રી-
ગણ્ડસ્થલાધરસુધં હસિતાવલોકમ્ ।
દત્તાભયં ચ ભુજદણ્ડયુગં વિલોક્ય
વક્ષઃ શ્રિયૈકરમણં ચ ભવામ દાસ્યઃ ॥ ૩૯ ॥
ગણ્ડસ્થલાધરસુધં હસિતાવલોકમ્ ।
દત્તાભયં ચ ભુજદણ્ડયુગં વિલોક્ય
વક્ષઃ શ્રિયૈકરમણં ચ ભવામ દાસ્યઃ ॥ ૩૯ ॥
કા સ્ત્ર્યઙ્ગ તે કલપદાયતવેણુગીત-
સમ્મોહિતાર્યચરિતાન્ન ચલેત્ત્રિલોક્યામ્ ।
ત્રૈલોક્યસૌભગમિદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં
યદ્ ગોદ્વિજદ્રુમમૃગાઃ પુલકાન્યબિભ્રન્ ॥ ૪૦ ॥
સમ્મોહિતાર્યચરિતાન્ન ચલેત્ત્રિલોક્યામ્ ।
ત્રૈલોક્યસૌભગમિદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં
યદ્ ગોદ્વિજદ્રુમમૃગાઃ પુલકાન્યબિભ્રન્ ॥ ૪૦ ॥
વ્યક્તં ભવાન્ વ્રજભયાર્તિહરોઽભિજાતો
દેવો યથાદિપુરુષઃ સુરલોકગોપ્તા ।
તન્નો નિધેહિ કરપઙ્કજમાર્તબન્ધો
તપ્તસ્તનેષુ ચ શિરઃસુ ચ કિઙ્કરીણામ્ ॥ ૪૧ ॥
દેવો યથાદિપુરુષઃ સુરલોકગોપ્તા ।
તન્નો નિધેહિ કરપઙ્કજમાર્તબન્ધો
તપ્તસ્તનેષુ ચ શિરઃસુ ચ કિઙ્કરીણામ્ ॥ ૪૧ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ વિક્લવિતં તાસાં શ્રુત્વા યોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
પ્રહસ્ય સદયં ગોપીરાત્મારામોઽપ્યરીરમત્ ॥ ૪૨ ॥
ઇતિ વિક્લવિતં તાસાં શ્રુત્વા યોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
પ્રહસ્ય સદયં ગોપીરાત્મારામોઽપ્યરીરમત્ ॥ ૪૨ ॥
તાભિઃ સમેતાભિરુદારચેષ્ટિતઃ
પ્રિયેક્ષણોત્ફુલ્લમુખીભિરચ્યુતઃ ।
ઉદારહાસદ્વિજકુન્દદીધતિ-
ર્વ્યરોચતૈણાઙ્ક ઇવોડુભિર્વૃતઃ ॥ ૪૩ ॥
પ્રિયેક્ષણોત્ફુલ્લમુખીભિરચ્યુતઃ ।
ઉદારહાસદ્વિજકુન્દદીધતિ-
ર્વ્યરોચતૈણાઙ્ક ઇવોડુભિર્વૃતઃ ॥ ૪૩ ॥
ઉપગીયમાન ઉદ્ગાયન્ વનિતાશતયૂથપઃ ।
માલાં બિભ્રદ્વૈજયન્તીં વ્યચરન્મણ્ડયન્ વનમ્ ॥ ૪૪ ॥
માલાં બિભ્રદ્વૈજયન્તીં વ્યચરન્મણ્ડયન્ વનમ્ ॥ ૪૪ ॥
નદ્યાઃ પુલિનમાવિશ્ય ગોપીભિર્હિમવાલુકમ્ ।
જુષ્ટં તત્તરલાનન્દિકુમુદામોદવાયુના ॥ ૪૫ ॥
જુષ્ટં તત્તરલાનન્દિકુમુદામોદવાયુના ॥ ૪૫ ॥
બાહુપ્રસારપરિરમ્ભકરાલકોરુ-
નીવીસ્તનાલભનનર્મનખાગ્રપાતૈઃ ।
ક્ષ્વેલ્યાવલોકહસિતૈર્વ્રજસુન્દરીણા-
મુત્તમ્ભયન્ રતિપતિં રમયાં ચકાર ॥ ૪૬ ॥
નીવીસ્તનાલભનનર્મનખાગ્રપાતૈઃ ।
ક્ષ્વેલ્યાવલોકહસિતૈર્વ્રજસુન્દરીણા-
મુત્તમ્ભયન્ રતિપતિં રમયાં ચકાર ॥ ૪૬ ॥
એવં ભગવતઃ કૃષ્ણાલ્લબ્ધમાના મહાત્મનઃ ।
આત્માનં મેનિરે સ્ત્રીણાં માનિન્યો હ્યધિકં ભુવિ ॥ ૪૭ ॥
આત્માનં મેનિરે સ્ત્રીણાં માનિન્યો હ્યધિકં ભુવિ ॥ ૪૭ ॥
તાસાં તત્ સૌભગમદં વીક્ષ્ય માનં ચ કેશવઃ ।
પ્રશમાય પ્રસાદાય તત્રૈવાન્તરધીયત ॥ ૪૮ ॥
પ્રશમાય પ્રસાદાય તત્રૈવાન્તરધીયત ॥ ૪૮ ॥