ശ്രീബാദരായണിരുവാച
ഭഗവാനപി താ രാത്രീഃ ശാരദോത്ഫുല്ലമല്ലികാഃ । വീക്ഷ്യ രന്തും മനശ്ചക്രേ യോഗമായാമുപാശ്രിതഃ ॥ ൧ ॥
ഭഗവാനപി താ രാത്രീഃ ശാരദോത്ഫുല്ലമല്ലികാഃ । വീക്ഷ്യ രന്തും മനശ്ചക്രേ യോഗമായാമുപാശ്രിതഃ ॥ ൧ ॥
തദോഡുരാജഃ കകുഭഃ കരൈര്മുഖംപ്രാച്യാ വിലിമ്പന്നരുണേന ശന്തമൈഃ । സ ചര്ഷണീനാമുദഗാച്ഛുചോ മൃജന്പ്രിയഃ പ്രിയായാ ഇവ ദീര്ഘദര്ശനഃ ॥ ൨ ॥
ദൃഷ്ട്വാ കുമുദ്വന്തമഖണ്ഡമണ്ഡലംരമാനനാഭം നവകുങ്കുമാരുണമ് । വനം ച തത്കോമലഗോഭീ രഞ്ജിതംജഗൌ കലം വാമദൃശാം മനോഹരമ് ॥ ൩ ॥
നിശമ്യ ഗീതം തദനങ്ഗവര്ധനംവ്രജസ്ത്രിയഃ കൃഷ്ണഗൃഹീതമാനസാഃ । ആജഗ്മുരന്യോന്യമലക്ഷിതോദ്യമാഃസ യത്ര കാന്തോ ജവലോലകുണ്ഡലാഃ ॥ ൪ ॥
ദുഹന്ത്യോഽഭിയയുഃ കാശ്ചിദ് ദോഹം ഹിത്വാ സമുത്സുകാഃ । പയോഽധിശ്രിത്യ സംയാവമനുദ്വാസ്യാപരാ യയുഃ ॥ ൫ ॥
പരിവേഷയന്ത്യസ്തദ്ധിത്വാ പായയന്ത്യഃ ശിശൂന് പയഃ । ശുശ്രൂഷന്ത്യഃ പതീന് കാശ്ചിദശ്നന്ത്യോഽപാസ്യ ഭോജനമ് ॥ ൬ ॥
ലിമ്പന്ത്യഃ പ്രമൃജന്ത്യോഽന്യാ അഞ്ജന്ത്യഃ കാശ്ച ലോചനേ । വ്യത്യസ്തവസ്ത്രാഭരണാഃ കാശ്ചിത് കൃഷ്ണാന്തികം യയുഃ ॥ ൭ ॥
താ വാര്യമാണാഃ പതിഭിഃ പിതൃഭിര്ഭ്രാതൃബന്ധുഭിഃ । ഗോവിന്ദാപഹൃതാത്മാനോ ന ന്യവര്തന്ത മോഹിതാഃ ॥ ൮ ॥
അന്തര്ഗൃഹഗതാഃ കാശ്ചിദ് ഗോപ്യോഽലബ്ധവിനിര്ഗമാഃ । കൃഷ്ണം തദ്ഭാവനായുക്താ ദധ്യുര്മീലിതലോചനാഃ ॥ ൯ ॥
ദുഃസഹപ്രേഷ്ഠവിരഹതീവ്രതാപധുതാശുഭാഃ । ധ്യാനപ്രാപ്താച്യുതാശ്ലേഷനിര്വൃത്യാ ക്ഷീണമങ്ഗലാഃ ॥ ൧൦ ॥
തമേവ പരമാത്മാനം ജാരബുദ്ധ്യാപി സങ്ഗതാഃ । ജഹുര്ഗുണമയം ദേഹം സദ്യഃ പ്രക്ഷീണബന്ധനാഃ ॥ ൧൧ ॥
ശ്രീപരീക്ഷിദുവാച
കൃഷ്ണം വിദുഃ പരം കാന്തം ന തു ബ്രഹ്മതയാ മുനേ । ഗുണപ്രവാഹോപരമസ്താസാം ഗുണധിയാം കഥമ് ॥ ൧൨ ॥
കൃഷ്ണം വിദുഃ പരം കാന്തം ന തു ബ്രഹ്മതയാ മുനേ । ഗുണപ്രവാഹോപരമസ്താസാം ഗുണധിയാം കഥമ് ॥ ൧൨ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഉക്തം പുരസ്താദേതത്തേ ചൈദ്യഃ സിദ്ധിം യഥാ ഗതഃ । ദ്വിഷന്നപി ഹൃഷീകേശം കിമുതാധോക്ഷജപ്രിയാഃ ॥ ൧൩ ॥
ഉക്തം പുരസ്താദേതത്തേ ചൈദ്യഃ സിദ്ധിം യഥാ ഗതഃ । ദ്വിഷന്നപി ഹൃഷീകേശം കിമുതാധോക്ഷജപ്രിയാഃ ॥ ൧൩ ॥
നൃണാം നിഃശ്രേയസാര്ഥായ വ്യക്തിര്ഭഗവതോ നൃപ । അവ്യയസ്യാപ്രമേയസ്യ നിര്ഗുണസ്യ ഗുണാത്മനഃ ॥ ൧൪ ॥
കാമം ക്രോധം ഭയം സ്നേഹമൈക്യം സൌഹൃദമേവ ച । നിത്യം ഹരൌ വിദധതോ യാന്തി തന്മയതാം ഹി തേ ॥ ൧൫ ॥
ന ചൈവം വിസ്മയഃ കാര്യോ ഭവതാ ഭഗവത്യജേ । യോഗേശ്വരേശ്വരേ കൃഷ്ണേ യത ഏതദ് വിമുച്യതേ ॥ ൧൬ ॥
താ ദൃഷ്ട്വാന്തികമായാതാ ഭഗവാന് വ്രജയോഷിതഃ । അവദദ് വദതാം ശ്രേഷ്ഠോ വാചഃ പേശൈര്വിമോഹയന് ॥ ൧൭ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
സ്വാഗതം വോ മഹാഭാഗാഃ പ്രിയം കിം കരവാണി വഃ । വ്രജസ്യാനാമയം കച്ചിദ് ബ്രൂതാഗമനകാരണമ് ॥ ൧൮ ॥
സ്വാഗതം വോ മഹാഭാഗാഃ പ്രിയം കിം കരവാണി വഃ । വ്രജസ്യാനാമയം കച്ചിദ് ബ്രൂതാഗമനകാരണമ് ॥ ൧൮ ॥
രജന്യേഷാ ഘോരരൂപാ ഘോരസത്ത്വനിഷേവിതാ । പ്രതിയാത വ്രജം നേഹ സ്ഥേയം സ്ത്രീഭിഃ സുമധ്യമാഃ ॥ ൧൯ ॥
മാതരഃ പിതരഃ പുത്രാ ഭ്രാതരഃ പതയശ്ച വഃ । വിചിന്വന്തി ഹ്യപശ്യന്തോ മാ കൃഢ്വം ബന്ധുസാധ്വസമ് ॥ ൨൦ ॥
ദൃഷ്ടം വനം കുസുമിതം രാകേശകരരഞ്ജിതമ് । യമുനാനിലലീലൈജത്തരുപല്ലവശോഭിതമ് ॥ ൨൧ ॥
തദ് യാത മാ ചിരം ഗോഷ്ഠം ശുശ്രൂഷധ്വം പതീന് സതീഃ । ക്രന്ദന്തി വത്സാ ബാലാശ്ച താന് പായയത ദുഹ്യത ॥ ൨൨ ॥
അഥ വാ മദഭിസ്നേഹാദ് ഭവത്യോ യന്ത്രിതാശയാഃ । ആഗതാ ഹ്യുപപന്നം വഃ പ്രീയന്തേ മയി ജന്തവഃ ॥ ൨൩ ॥
ഭര്തുഃ ശുശ്രൂഷണം സ്ത്രീണാം പരോ ധര്മോ ഹ്യമായയാ ।
തദ്ബന്ധൂനാം ച കല്യാണഃ പ്രജാനാം ചാനുപോഷണമ് ॥ ൨൪ ॥
തദ്ബന്ധൂനാം ച കല്യാണഃ പ്രജാനാം ചാനുപോഷണമ് ॥ ൨൪ ॥
ദുഃശീലോ ദുര്ഭഗോ വൃദ്ധോ ജഡോ രോഗ്യധനോഽപി വാ ।
പതിഃ സ്ത്രീഭിര്ന ഹാതവ്യോ ലോകേപ്സുഭിരപാതകീ ॥ ൨൫ ॥
പതിഃ സ്ത്രീഭിര്ന ഹാതവ്യോ ലോകേപ്സുഭിരപാതകീ ॥ ൨൫ ॥
അസ്വര്ഗ്യമയശസ്യം ച ഫല്ഗു കൃച്ഛ്രം ഭയാവഹമ് ।
ജുഗുപ്സിതം ച സര്വത്ര ഹ്യൌപപത്യം കുലസ്ത്രിയഃ ॥ ൨൬ ॥
ജുഗുപ്സിതം ച സര്വത്ര ഹ്യൌപപത്യം കുലസ്ത്രിയഃ ॥ ൨൬ ॥
ശ്രവണാദ് ദര്ശനാദ്ധ്യാനാന്മയി ഭാവോഽനുകീര്തനാത് ।
ന തഥാ സന്നികര്ഷേണ പ്രതിയാത തതോ ഗൃഹാന് ॥ ൨൭ ॥
ന തഥാ സന്നികര്ഷേണ പ്രതിയാത തതോ ഗൃഹാന് ॥ ൨൭ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇതി വിപ്രിയമാകര്ണ്യ ഗോപ്യോ ഗോവിന്ദഭാഷിതമ് ।
വിഷണ്ണാ ഭഗ്നസങ്കല്പാശ്ചിന്താമാപുര്ദുരത്യയാമ് ॥ ൨൮ ॥
ഇതി വിപ്രിയമാകര്ണ്യ ഗോപ്യോ ഗോവിന്ദഭാഷിതമ് ।
വിഷണ്ണാ ഭഗ്നസങ്കല്പാശ്ചിന്താമാപുര്ദുരത്യയാമ് ॥ ൨൮ ॥
കൃത്വാ മുഖാന്യവ ശുചഃ ശ്വസനേന ശുഷ്യദ്-
ബിമ്ബാധരാണി ചരണേന ഭുവഃ ലിഖന്ത്യഃ ।
അസ്രൈരുപാത്തമസിഭിഃ കുചകുങ്കുമാനി
തസ്ഥുര്മൃജന്ത്യ ഉരുദുഃഖഭരാഃ സ്മ തൂഷ്ണീമ് ॥ ൨൯ ॥
ബിമ്ബാധരാണി ചരണേന ഭുവഃ ലിഖന്ത്യഃ ।
അസ്രൈരുപാത്തമസിഭിഃ കുചകുങ്കുമാനി
തസ്ഥുര്മൃജന്ത്യ ഉരുദുഃഖഭരാഃ സ്മ തൂഷ്ണീമ് ॥ ൨൯ ॥
പ്രേഷ്ഠം പ്രിയേതരമിവ പ്രതിഭാഷമാണം
കൃഷ്ണം തദര്ഥവിനിവര്തിതസര്വകാമാഃ ।
നേത്രേ വിമൃജ്യ രുദിതോപഹതേ സ്മ കിഞ്ചിത്-
സംരമ്ഭഗദ്ഗദഗിരോഽബ്രുവതാനുരക്താഃ ॥ ൩൦ ॥
കൃഷ്ണം തദര്ഥവിനിവര്തിതസര്വകാമാഃ ।
നേത്രേ വിമൃജ്യ രുദിതോപഹതേ സ്മ കിഞ്ചിത്-
സംരമ്ഭഗദ്ഗദഗിരോഽബ്രുവതാനുരക്താഃ ॥ ൩൦ ॥
ഗോപ്യ ഊചുഃ
മൈവം വിഭോഽര്ഹതി ഭവാന് ഗദിതും നൃശംസം
സന്ത്യജ്യ സര്വവിഷയാംസ്തവ പാദമൂലമ് ।
ഭക്താ ഭജസ്വ ദുരവഗ്രഹ മാ ത്യജാസ്മാന്
ദേവോ യഥാദിപുരുഷോ ഭജതേ മുമുക്ഷൂന് ॥ ൩൧ ॥
മൈവം വിഭോഽര്ഹതി ഭവാന് ഗദിതും നൃശംസം
സന്ത്യജ്യ സര്വവിഷയാംസ്തവ പാദമൂലമ് ।
ഭക്താ ഭജസ്വ ദുരവഗ്രഹ മാ ത്യജാസ്മാന്
ദേവോ യഥാദിപുരുഷോ ഭജതേ മുമുക്ഷൂന് ॥ ൩൧ ॥
യത്പത്യപത്യസുഹൃദാമനുവൃത്തിരങ്ഗ
സ്ത്രീണാം സ്വധര്മ ഇതി ധര്മവിദാ ത്വയോക്തമ് ।
അസ്ത്വേവമേതദുപദേശപദേ ത്വയീശേ
പ്രേഷ്ഠോ ഭവാംസ്തനുഭൃതാം കില ബന്ധുരാത്മാ ॥ ൩൨ ॥
സ്ത്രീണാം സ്വധര്മ ഇതി ധര്മവിദാ ത്വയോക്തമ് ।
അസ്ത്വേവമേതദുപദേശപദേ ത്വയീശേ
പ്രേഷ്ഠോ ഭവാംസ്തനുഭൃതാം കില ബന്ധുരാത്മാ ॥ ൩൨ ॥
കുര്വന്തി ഹി ത്വയി രതിം കുശലാഃ സ്വ ആത്മന്
നിത്യപ്രിയേ പതിസുതാദിഭിരാര്തിദൈഃ കിമ് ।
തന്നഃ പ്രസീദ പരമേശ്വര മാ സ്മ ഛിന്ദ്യാ
ആശാം ധൃതാം ത്വയി ചിരാദരവിന്ദനേത്ര ॥ ൩൩ ॥
നിത്യപ്രിയേ പതിസുതാദിഭിരാര്തിദൈഃ കിമ് ।
തന്നഃ പ്രസീദ പരമേശ്വര മാ സ്മ ഛിന്ദ്യാ
ആശാം ധൃതാം ത്വയി ചിരാദരവിന്ദനേത്ര ॥ ൩൩ ॥
ചിത്തം സുഖേന ഭവതാപഹൃതം ഗൃഹേഷു
യന്നിര്വിശത്യുത കരാവപി ഗൃഹ്യകൃത്യേ ।
പാദൌ പദം ന ചലതസ്തവ പാദമൂലാദ്
യാമഃ കഥം വ്രജമഥോ കരവാമ കിം വാ ॥ ൩൪ ॥
യന്നിര്വിശത്യുത കരാവപി ഗൃഹ്യകൃത്യേ ।
പാദൌ പദം ന ചലതസ്തവ പാദമൂലാദ്
യാമഃ കഥം വ്രജമഥോ കരവാമ കിം വാ ॥ ൩൪ ॥
സിഞ്ചാങ്ഗ നസ്ത്വദധരാമൃതപൂരകേണ
ഹാസാവലോകകലഗീതജഹൃച്ഛയാഗ്നിമ് ।
നോ ചേദ്വയം വിരഹജാഗ്ന്യുപയുക്തദേഹാ
ധ്യാനേന യാമ പദയോഃ പദവീം സഖേ തേ ॥ ൩൫ ॥
ഹാസാവലോകകലഗീതജഹൃച്ഛയാഗ്നിമ് ।
നോ ചേദ്വയം വിരഹജാഗ്ന്യുപയുക്തദേഹാ
ധ്യാനേന യാമ പദയോഃ പദവീം സഖേ തേ ॥ ൩൫ ॥
യര്ഹ്യമ്ബുജാക്ഷ തവ പാദതലം രമായാ
ദത്തക്ഷണം ക്വചിദരണ്യജനപ്രിയസ്യ ।
അസ്പ്രാക്ഷ്മ തത്പ്രഭൃതി നാന്യസമക്ഷമഞ്ജഃ
സ്ഥാതും സ്ത്വയാഭിരമിതാ ബത പാരയാമഃ ॥ ൩൬ ॥
ദത്തക്ഷണം ക്വചിദരണ്യജനപ്രിയസ്യ ।
അസ്പ്രാക്ഷ്മ തത്പ്രഭൃതി നാന്യസമക്ഷമഞ്ജഃ
സ്ഥാതും സ്ത്വയാഭിരമിതാ ബത പാരയാമഃ ॥ ൩൬ ॥
ശ്രീര്യത്പദാമ്ബുജരജശ്ചകമേ തുലസ്യാ
ലബ്ധ്വാപി വക്ഷസി പദം കില ഭൃത്യജുഷ്ടമ് ।
യസ്യാഃ സ്വവീക്ഷണ ഉതാന്യസുരപ്രയാസ-
സ്തദ്വദ് വയം ച തവ പാദരജഃ പ്രപന്നാഃ ॥ ൩൭ ॥
ലബ്ധ്വാപി വക്ഷസി പദം കില ഭൃത്യജുഷ്ടമ് ।
യസ്യാഃ സ്വവീക്ഷണ ഉതാന്യസുരപ്രയാസ-
സ്തദ്വദ് വയം ച തവ പാദരജഃ പ്രപന്നാഃ ॥ ൩൭ ॥
തന്നഃ പ്രസീദ വൃജിനാര്ദന തേഽങ്ഘ്രിമൂലം
പ്രാപ്താ വിസൃജ്യ വസതീസ്ത്വദുപാസനാശാഃ ।
ത്വത്സുന്ദരസ്മിതനിരീക്ഷണതീവ്രകാമ-
തപ്താത്മനാം പുരുഷഭൂഷണ ദേഹി ദാസ്യമ് ॥ ൩൮ ॥
പ്രാപ്താ വിസൃജ്യ വസതീസ്ത്വദുപാസനാശാഃ ।
ത്വത്സുന്ദരസ്മിതനിരീക്ഷണതീവ്രകാമ-
തപ്താത്മനാം പുരുഷഭൂഷണ ദേഹി ദാസ്യമ് ॥ ൩൮ ॥
വീക്ഷ്യാലകാവൃതമുഖം തവ കുണ്ഡലശ്രീ-
ഗണ്ഡസ്ഥലാധരസുധം ഹസിതാവലോകമ് ।
ദത്താഭയം ച ഭുജദണ്ഡയുഗം വിലോക്യ
വക്ഷഃ ശ്രിയൈകരമണം ച ഭവാമ ദാസ്യഃ ॥ ൩൯ ॥
ഗണ്ഡസ്ഥലാധരസുധം ഹസിതാവലോകമ് ।
ദത്താഭയം ച ഭുജദണ്ഡയുഗം വിലോക്യ
വക്ഷഃ ശ്രിയൈകരമണം ച ഭവാമ ദാസ്യഃ ॥ ൩൯ ॥
കാ സ്ത്ര്യങ്ഗ തേ കലപദായതവേണുഗീത-
സമ്മോഹിതാര്യചരിതാന്ന ചലേത്ത്രിലോക്യാമ് ।
ത്രൈലോക്യസൌഭഗമിദം ച നിരീക്ഷ്യ രൂപം
യദ് ഗോദ്വിജദ്രുമമൃഗാഃ പുലകാന്യബിഭ്രന് ॥ ൪൦ ॥
സമ്മോഹിതാര്യചരിതാന്ന ചലേത്ത്രിലോക്യാമ് ।
ത്രൈലോക്യസൌഭഗമിദം ച നിരീക്ഷ്യ രൂപം
യദ് ഗോദ്വിജദ്രുമമൃഗാഃ പുലകാന്യബിഭ്രന് ॥ ൪൦ ॥
വ്യക്തം ഭവാന് വ്രജഭയാര്തിഹരോഽഭിജാതോ
ദേവോ യഥാദിപുരുഷഃ സുരലോകഗോപ്താ ।
തന്നോ നിധേഹി കരപങ്കജമാര്തബന്ധോ
തപ്തസ്തനേഷു ച ശിരഃസു ച കിങ്കരീണാമ് ॥ ൪൧ ॥
ദേവോ യഥാദിപുരുഷഃ സുരലോകഗോപ്താ ।
തന്നോ നിധേഹി കരപങ്കജമാര്തബന്ധോ
തപ്തസ്തനേഷു ച ശിരഃസു ച കിങ്കരീണാമ് ॥ ൪൧ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇതി വിക്ലവിതം താസാം ശ്രുത്വാ യോഗേശ്വരേശ്വരഃ ।
പ്രഹസ്യ സദയം ഗോപീരാത്മാരാമോഽപ്യരീരമത് ॥ ൪൨ ॥
ഇതി വിക്ലവിതം താസാം ശ്രുത്വാ യോഗേശ്വരേശ്വരഃ ।
പ്രഹസ്യ സദയം ഗോപീരാത്മാരാമോഽപ്യരീരമത് ॥ ൪൨ ॥
താഭിഃ സമേതാഭിരുദാരചേഷ്ടിതഃ
പ്രിയേക്ഷണോത്ഫുല്ലമുഖീഭിരച്യുതഃ ।
ഉദാരഹാസദ്വിജകുന്ദദീധതി-
ര്വ്യരോചതൈണാങ്ക ഇവോഡുഭിര്വൃതഃ ॥ ൪൩ ॥
പ്രിയേക്ഷണോത്ഫുല്ലമുഖീഭിരച്യുതഃ ।
ഉദാരഹാസദ്വിജകുന്ദദീധതി-
ര്വ്യരോചതൈണാങ്ക ഇവോഡുഭിര്വൃതഃ ॥ ൪൩ ॥
ഉപഗീയമാന ഉദ്ഗായന് വനിതാശതയൂഥപഃ ।
മാലാം ബിഭ്രദ്വൈജയന്തീം വ്യചരന്മണ്ഡയന് വനമ് ॥ ൪൪ ॥
മാലാം ബിഭ്രദ്വൈജയന്തീം വ്യചരന്മണ്ഡയന് വനമ് ॥ ൪൪ ॥
നദ്യാഃ പുലിനമാവിശ്യ ഗോപീഭിര്ഹിമവാലുകമ് ।
ജുഷ്ടം തത്തരലാനന്ദികുമുദാമോദവായുനാ ॥ ൪൫ ॥
ജുഷ്ടം തത്തരലാനന്ദികുമുദാമോദവായുനാ ॥ ൪൫ ॥
ബാഹുപ്രസാരപരിരമ്ഭകരാലകോരു-
നീവീസ്തനാലഭനനര്മനഖാഗ്രപാതൈഃ ।
ക്ഷ്വേല്യാവലോകഹസിതൈര്വ്രജസുന്ദരീണാ-
മുത്തമ്ഭയന് രതിപതിം രമയാം ചകാര ॥ ൪൬ ॥
നീവീസ്തനാലഭനനര്മനഖാഗ്രപാതൈഃ ।
ക്ഷ്വേല്യാവലോകഹസിതൈര്വ്രജസുന്ദരീണാ-
മുത്തമ്ഭയന് രതിപതിം രമയാം ചകാര ॥ ൪൬ ॥
ഏവം ഭഗവതഃ കൃഷ്ണാല്ലബ്ധമാനാ മഹാത്മനഃ ।
ആത്മാനം മേനിരേ സ്ത്രീണാം മാനിന്യോ ഹ്യധികം ഭുവി ॥ ൪൭ ॥
ആത്മാനം മേനിരേ സ്ത്രീണാം മാനിന്യോ ഹ്യധികം ഭുവി ॥ ൪൭ ॥
താസാം തത് സൌഭഗമദം വീക്ഷ്യ മാനം ച കേശവഃ ।
പ്രശമായ പ്രസാദായ തത്രൈവാന്തരധീയത ॥ ൪൮ ॥
പ്രശമായ പ്രസാദായ തത്രൈവാന്തരധീയത ॥ ൪൮ ॥