શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૦.૪૪

શ્રીશુક ઉવાચ
એવં ચર્ચિતસઙ્કલ્પો ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । આસસાદાથ ચાણૂરં મુષ્ટિકં રોહિણીસુતઃ ॥ ૧ ॥

હસ્તાભ્યાં હસ્તયોર્બદ્ધ્વા પદ્ભ્યામેવ ચ પાદયોઃ । વિચકર્ષતુરન્યોન્યં પ્રસહ્ય વિજિગીષયા ॥ ૨ ॥

અરત્ની દ્વે અરત્નિભ્યાં જાનુભ્યાં ચૈવ જાનુની । શિરઃ શીર્ષ્ણોરસોરસ્તાવન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ ॥ ૩ ॥

પરિભ્રામણવિક્ષેપપરિરમ્ભાવપાતનૈઃ । ઉત્સર્પણાપસર્પણૈશ્ચાન્યોન્યં પ્રત્યરુન્ધતામ્ ॥ ૪ ॥

ઉત્થાપનૈરુન્નયનૈશ્ચાલનૈઃ સ્થાપનૈરપિ । પરસ્પરં જિગીષન્તાવપચક્રતુરાત્મનઃ ॥ ૫ ॥

તદ્ બલાબલવદ્યુદ્ધં સમેતાઃ સર્વયોષિતઃ । ઊચુઃ પરસ્પરં રાજન્ સાનુકમ્પા વરૂથશઃ ॥ ૬ ॥

મહાનયં બતાધર્મ એષાં રાજસભાસદામ્ । યે બલાબલવદ્યુદ્ધં રાજ્ઞોઽન્વિચ્છન્તિ પશ્યતઃ ॥ ૭ ॥

ક્વ વજ્રસારસર્વાઙ્ગૌ મલ્લૌ શૈલેન્દ્રસન્નિભૌ । ક્વ ચાતિસુકુમારાઙ્ગૌ કિશોરૌ નાપ્તયૌવનૌ ॥ ૮ ॥

ધર્મવ્યતિક્રમો હ્યસ્ય સમાજસ્ય ધ્રુવં ભવેત્ । યત્રાધર્મઃ સમુત્તિષ્ઠેન્ન સ્થેયં તત્ર કર્હિચિત્ ॥ ૯ ॥

ન સભાં પ્રવિશેત્ પ્રાજ્ઞઃ સભ્યદોષાનનુસ્મરન્ । અબ્રુવન્ વિબ્રુવન્નજ્ઞો નરઃ કિલ્બિષમશ્નુતે ॥ ૧૦ ॥

વલ્ગતઃ શત્રુમભિતઃ કૃષ્ણસ્ય વદનામ્બુજમ્ । વીક્ષ્યતાં શ્રમવાર્યુપ્તં પદ્મકોશમિવામ્બુભિઃ ॥ ૧૧ ॥

કિં ન પશ્યત રામસ્ય મુખમાતામ્રલોચનમ્ । મુષ્ટિકં પ્રતિ સામર્ષં હાસસંરમ્ભશોભિતમ્ ॥ ૧૨ ॥

પુણ્યા બત વ્રજભુવો યદયં નૃલિઙ્ગ-ગૂઢઃ પુરાણપુરુષો વનચિત્રમાલ્યઃ । ગાઃ પાલયન્ સહબલઃ ક્વણયંશ્ચ વેણુંવિક્રીડયાઞ્ચતિ ગિરિત્રરમાર્ચિતાઙ્ઘ્રિઃ ॥ ૧૩ ॥

ગોપ્યસ્તપઃ કિમચરન્ યદમુષ્ય રૂપંલાવણ્યસારમસમોર્ધ્વમનન્યસિદ્ધમ્ । દૃગ્ભિઃ પિબન્ત્યનુસવાભિનવં દુરાપ-મેકાન્તધામ યશસઃ શ્રિય ઐશ્વરસ્ય ॥ ૧૪ ॥

યા દોહનેઽવહનને મથનોપલેપ-પ્રેઙ્ખેઙ્ખનાર્ભરુદિતોક્ષણમાર્જનાદૌ । ગાયન્તિ ચૈનમનુરક્તધિયોઽશ્રુકણ્ઠ્યોધન્યા વ્રજસ્ત્રિય ઉરુક્રમચિત્તયાનાઃ ॥ ૧૫ ॥

પ્રાતર્વ્રજાદ્ વ્રજત આવિશતશ્ચ સાયંગોભિઃ સમં ક્વણયતોઽસ્ય નિશમ્ય વેણુમ્ । નિર્ગમ્ય તૂર્ણમબલાઃ પથિ ભૂરિપુણ્યાઃપશ્યન્તિ સસ્મિતમુખં સદયાવલોકમ્ ॥ ૧૬ ॥

એવં પ્રભાષમાણાસુ સ્ત્રીષુ યોગેશ્વરો હરિઃ । શત્રું હન્તું મનશ્ચક્રે ભગવાન્ ભરતર્ષભ ॥ ૧૭ ॥

સભયાઃ સ્ત્રીગિરઃ શ્રુત્વા પુત્રસ્નેહશુચાતુરૌ । પિતરાવન્વતપ્યેતાં પુત્રયોરબુધૌ બલમ્ ॥ ૧૮ ॥

તૈસ્તૈર્નિયુદ્ધવિધિભિર્વિવિધૈરચ્યુતેતરૌ । યુયુધાતે યથાન્યોન્યં તથૈવ બલમુષ્ટિકૌ ॥ ૧૯ ॥

ભગવદ્ગાત્રનિષ્પાતૈર્વજ્રનીષ્પેષનિષ્ઠુરૈઃ । ચાણૂરો ભજ્યમાનાઙ્ગો મુહુર્ગ્લાનિમવાપ હ ॥ ૨૦ ॥

સ શ્યેનવેગ ઉત્પત્ય મુષ્ટીકૃત્ય કરાવુભૌ । ભગવન્તં વાસુદેવં ક્રુદ્ધો વક્ષસ્યબાધત ॥ ૨૧ ॥

નાચલત્તત્પ્રહારેણ માલાહત ઇવ દ્વિપઃ । બાહ્વોર્નિગૃહ્ય ચાણૂરં બહુશો ભ્રામયન્ હરિઃ ॥ ૨૨ ॥

ભૂપૃષ્ઠે પોથયામાસ તરસા ક્ષીણજીવિતમ્ । વિસ્રસ્તાકલ્પકેશસ્રગિન્દ્રધ્વજ ઇવાપતત્ ॥ ૨૩ ॥

તથૈવ મુષ્ટિકઃ પૂર્વં સ્વમુષ્ટ્યાભિહતેન વૈ । બલભદ્રેણ બલિના તલેનાભિહતો ભૃશમ્ ॥ ૨૪ ॥

પ્રવેપિતઃ સ રુધિરમુદ્વમન્ મુખતોઽર્દિતઃ । વ્યસુઃ પપાતોર્વ્યુપસ્થે વાતાહત ઇવાઙ્ઘ્રિપઃ ॥ ૨૫ ॥

તતઃ કૂટમનુપ્રાપ્તં રામઃ પ્રહરતાં વરઃ । અવધીલ્લીલયા રાજન્સાવજ્ઞં વામમુષ્ટિના ॥ ૨૬ ॥

તર્હ્યેવ હિ શલઃ કૃષ્ણપ્રપદાહતશીર્ષકઃ । દ્વિધા વિદીર્ણસ્તોશલક ઉભાવપિ નિપેતતુઃ ॥ ૨૭ ॥

ચાણૂરે મુષ્ટિકે કૂટે શલે તોશલકે હતે । શેષાઃ પ્રદુદ્રુવુર્મલ્લાઃ સર્વે પ્રાણપરીપ્સવઃ ॥ ૨૮ ॥

ગોપાન્વયસ્યાનાકૃષ્ય તૈઃ સંસૃજ્ય વિજહ્રતુઃ । વાદ્યમાનેષુ તૂર્યેષુ વલ્ગન્તૌ રુતનૂપુરૌ ॥ ૨૯ ॥

જનાઃ પ્રજહૃષુઃ સર્વે કર્મણા રામકૃષ્ણયોઃ । ઋતે કંસં વિપ્રમુખ્યાઃ સાધવઃ સાધુ સાધ્વિતિ ॥ ૩૦ ॥

હતેષુ મલ્લવર્યેષુ વિદ્રુતેષુ ચ ભોજરાટ્ । ન્યવારયત્ સ્વતૂર્યાણિ વાક્યં ચેદમુવાચ હ ॥ ૩૧ ॥

નિઃસારયત દુર્વૃત્તૌ વસુદેવાત્મજૌ પુરાત્ । ધનં હરત ગોપાનાં નન્દં બધ્નીત દુર્મતિમ્ ॥ ૩૨ ॥

વસુદેવસ્તુ દુર્મેધા હન્યતામાશ્વસત્તમઃ । ઉગ્રસેનઃ પિતા ચાપિ સાનુગઃ પરપક્ષગઃ ॥ ૩૩ ॥

એવં વિકત્થમાને વૈ કંસે પ્રકુપિતોઽવ્યયઃ । લઘિમ્નોત્પત્ય તરસા મઞ્ચમુત્તુઙ્ગમારુહત્ ॥ ૩૪ ॥

તમાવિશન્તમાલોક્ય મૃત્યુમાત્મન આસનાત્ । મનસ્વી સહસોત્થાય જગૃહે સોઽસિચર્મણી ॥ ૩૫ ॥

તં ખડ્ગપાણિં વિચરન્તમાશુશ્યેનં યથા દક્ષિણસવ્યમમ્બરે । સમગ્રહીદ્ દુર્વિષહોગ્રતેજાયથોરગં તાર્ક્ષ્યસુતઃ પ્રસહ્ય ॥ ૩૬ ॥

પ્રગૃહ્ય કેશેષુ ચલત્કિરીટંનિપાત્ય રઙ્ગોપરિ તુઙ્ગમઞ્ચાત્ । તસ્યોપરિષ્ટાત્ સ્વયમબ્જનાભઃપપાત વિશ્વાશ્રય આત્મતન્ત્રઃ ॥ ૩૭ ॥

તં સમ્પરેતં વિચકર્ષ ભૂમૌહરિર્યથેભં જગતો વિપશ્યતઃ । હાહેતિ શબ્દઃ સુમહાંસ્તદાભૂ-દુદીરિતઃ સર્વજનૈર્નરેન્દ્ર ॥ ૩૮ ॥

સ નિત્યદોદ્વિગ્નધિયા તમીશ્વરંપિબન્નદન્વા વિચરન્ સ્વપન્ શ્વસન્ । દદર્શ ચક્રાયુધમગ્રતો યત-સ્તદેવ રૂપં દુરવાપમાપ ॥ ૩૯ ॥

તસ્યાનુજા ભ્રાતરોઽષ્ટૌ કઙ્કન્યગ્રોધકાદયઃ । અભ્યધાવન્નતિક્રુદ્ધા ભ્રાતુર્નિર્વેશકારિણઃ ॥ ૪૦ ॥

તથાતિરભસાંસ્તાંસ્તુ સંયત્તાન્રોહિણીસુતઃ । અહન્ પરિઘમુદ્યમ્ય પશૂનિવ મૃગાધિપઃ ॥ ૪૧ ॥

નેદુર્દુન્દુભયો વ્યોમ્નિ બ્રહ્મેશાદ્યા વિભૂતયઃ । પુષ્પૈઃ કિરન્તસ્તં પ્રીતાઃ શશંસુર્નનૃતુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ ૪૨ ॥

તેષાં સ્ત્રિયો મહારાજ સુહૃન્મરણદુઃખિતાઃ । તત્રાભીયુર્વિનિઘ્નન્ત્યઃ શીર્ષાણ્યશ્રુવિલોચનાઃ ॥ ૪૩ ॥

શયાનાન્વીરશયાયાં પતીનાલિઙ્ગ્ય શોચતીઃ । વિલેપુઃ સુસ્વરં નાર્યો વિસૃજન્ત્યો મુહુઃ શુચઃ ॥ ૪૪ ॥

હા નાથ પ્રિય ધર્મજ્ઞ કરુણાનાથવત્સલ । ત્વયા હતેન નિહતા વયં તે સગૃહપ્રજાઃ ॥ ૪૫ ॥

ત્વયા વિરહિતા પત્યા પુરીયં પુરુષર્ષભ । ન શોભતે વયમિવ નિવૃત્તોત્સવમઙ્ગલા ॥ ૪૬ ॥

અનાગસાં ત્વં ભૂતાનાં કૃતવાન્દ્રોહમુલ્બણમ્ । તેનેમાં ભો દશાં નીતો ભૂતધ્રુક્કો લભેત શમ્ ॥ ૪૭ ॥

સર્વેષામિહ ભૂતાનામેષ હિ પ્રભવાપ્યયઃ । ગોપ્તા ચ તદવધ્યાયી ન ક્વચિત્સુખમેધતે ॥ ૪૮ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
રાજયોષિત આશ્વાસ્ય ભગવાઁલ્લોકભાવનઃ । યામાહુર્લૌકિકીં સંસ્થાં હતાનાં સમકારયત્ ॥ ૪૯ ॥

માતરં પિતરં ચૈવ મોચયિત્વાથ બન્ધનાત્ । કૃષ્ણરામૌ વવન્દાતે શિરસા સ્પૃશ્ય પાદયોઃ ॥ ૫૦ ॥

દેવકી વસુદેવશ્ચ વિજ્ઞાય જગદીશ્વરૌ । કૃતસંવન્દનૌ પુત્રૌ સસ્વજાતે ન શઙ્કિતૌ ॥ ૫૧ ॥
નાયં શ્રિયોઽઙ્ગ ઉ નિતાન્તરતેઃ પ્રસાદઃ
સ્વર્યોષિતાં નલિનગન્ધરુચાં કુતોઽન્યાઃ ।
રાસોત્સવેઽસ્ય ભુજદણ્ડગૃહીતકણ્ઠ-
લબ્ધાશિષાં ય ઉદગાદ્વ્રજવલ્લભીનામ્ ॥