ശ്രീശുക ഉവാച
പിതരാവുപലബ്ധാര്ഥൌ വിദിത്വാ പുരുഷോത്തമഃ ।
മാ ഭൂദിതി നിജാം മായാം തതാന ജനമോഹിനീമ് ॥ ൧ ॥
പിതരാവുപലബ്ധാര്ഥൌ വിദിത്വാ പുരുഷോത്തമഃ ।
മാ ഭൂദിതി നിജാം മായാം തതാന ജനമോഹിനീമ് ॥ ൧ ॥
ഉവാചപിതരാവേത്യ സാഗ്രജഃ സാത്വതര്ഷഭഃ ।
പ്രശ്രയാവനതഃ പ്രീണന്നമ്ബ താതേതി സാദരമ് ॥ ൨ ॥
പ്രശ്രയാവനതഃ പ്രീണന്നമ്ബ താതേതി സാദരമ് ॥ ൨ ॥
നാസ്മത്തോ യുവയോസ്താത നിത്യോത്കണ്ഠിതയോരപി ।
ബാല്യപൌഗണ്ഡകൈശോരാഃ പുത്രാഭ്യാമഭവന്ക്വചിത് ॥ ൩ ॥
ബാല്യപൌഗണ്ഡകൈശോരാഃ പുത്രാഭ്യാമഭവന്ക്വചിത് ॥ ൩ ॥
ന ലബ്ധോ ദൈവഹതയോര്വാസോ നൌ ഭവദന്തികേ ।
യാം ബാലാഃ പിതൃഗേഹസ്ഥാ വിന്ദന്തേ ലാലിതാ മുദമ് ॥ ൪ ॥
യാം ബാലാഃ പിതൃഗേഹസ്ഥാ വിന്ദന്തേ ലാലിതാ മുദമ് ॥ ൪ ॥
സര്വാര്ഥസമ്ഭവോ ദേഹോ ജനിതഃ പോഷിതോ യതഃ ।
ന തയോര്യാതി നിര്വേശം പിത്രോര്മര്ത്യഃ ശതായുഷാ ॥ ൫ ॥
ന തയോര്യാതി നിര്വേശം പിത്രോര്മര്ത്യഃ ശതായുഷാ ॥ ൫ ॥
യസ്തയോരാത്മജഃ കല്പ ആത്മനാ ച ധനേന ച ।
വൃത്തിം ന ദദ്യാത്തം പ്രേത്യ സ്വമാംസം ഖാദയന്തി ഹി ॥ ൬ ॥
വൃത്തിം ന ദദ്യാത്തം പ്രേത്യ സ്വമാംസം ഖാദയന്തി ഹി ॥ ൬ ॥
മാതരം പിതരം വൃദ്ധം ഭാര്യാം സാധ്വീം സുതം ശിശുമ് ।
ഗുരും വിപ്രം പ്രപന്നം ച കല്പോഽബിഭ്രച്ഛ്വസന് മൃതഃ ॥ ൭ ॥
ഗുരും വിപ്രം പ്രപന്നം ച കല്പോഽബിഭ്രച്ഛ്വസന് മൃതഃ ॥ ൭ ॥
തന്നാവകല്പയോഃ കംസാന്നിത്യമുദ്വിഗ്നചേതസോഃ ।
മോഘമേതേ വ്യതിക്രാന്താ ദിവസാ വാമനര്ചതോഃ ॥ ൮ ॥
മോഘമേതേ വ്യതിക്രാന്താ ദിവസാ വാമനര്ചതോഃ ॥ ൮ ॥
തത് ക്ഷന്തുമര്ഹഥസ്താത മാതര്നൌ പരതന്ത്രയോഃ ।
അകുര്വതോര്വാം ശുശ്രൂഷാം ക്ലിഷ്ടയോര്ദുര്ഹൃദാ ഭൃശമ് ॥ ൯ ॥
അകുര്വതോര്വാം ശുശ്രൂഷാം ക്ലിഷ്ടയോര്ദുര്ഹൃദാ ഭൃശമ് ॥ ൯ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇതി മായാമനുഷ്യസ്യ ഹരേര്വിശ്വാത്മനോ ഗിരാ ।
മോഹിതാവങ്കമാരോപ്യ പരിഷ്വജ്യാപതുര്മുദമ് ॥ ൧൦ ॥
ഇതി മായാമനുഷ്യസ്യ ഹരേര്വിശ്വാത്മനോ ഗിരാ ।
മോഹിതാവങ്കമാരോപ്യ പരിഷ്വജ്യാപതുര്മുദമ് ॥ ൧൦ ॥
സിഞ്ചന്താവശ്രുധാരാഭിഃ സ്നേഹപാശേന ചാവൃതൌ ।
ന കിഞ്ചിദൂചതൂ രാജന്ബാഷ്പകണ്ഠൌ വിമോഹിതൌ ॥ ൧൧ ॥
ന കിഞ്ചിദൂചതൂ രാജന്ബാഷ്പകണ്ഠൌ വിമോഹിതൌ ॥ ൧൧ ॥
ഏവമാശ്വാസ്യ പിതരൌ ഭഗവാന്ദേവകീസുതഃ ।
മാതാമഹം തൂഗ്രസേനം യദൂനാമകരോന്നൃപമ് ॥ ൧൨ ॥
മാതാമഹം തൂഗ്രസേനം യദൂനാമകരോന്നൃപമ് ॥ ൧൨ ॥
ആഹ ചാസ്മാന് മഹാരാജ പ്രജാശ്ചാജ്ഞപ്തുമര്ഹസി ।
യയാതിശാപാദ് യദുഭിര്നാസിതവ്യം നൃപാസനേ ॥ ൧൩ ॥
യയാതിശാപാദ് യദുഭിര്നാസിതവ്യം നൃപാസനേ ॥ ൧൩ ॥
മയി ഭൃത്യ ഉപാസീനേ ഭവതോ വിബുധാദയഃ ।
ബലിം ഹരന്ത്യവനതാഃ കിമുതാന്യേ നരാധിപാഃ ॥ ൧൪ ॥
ബലിം ഹരന്ത്യവനതാഃ കിമുതാന്യേ നരാധിപാഃ ॥ ൧൪ ॥
സര്വാന്സ്വാന്ജ്ഞതിസമ്ബന്ധാന്ദിഗ്ഭ്യഃ കംസഭയാകുലാന് ।
യദുവൃഷ്ണ്യന്ധകമധുദാശാര്ഹകുകുരാദികാന് ॥ ൧൫ ॥
യദുവൃഷ്ണ്യന്ധകമധുദാശാര്ഹകുകുരാദികാന് ॥ ൧൫ ॥
സഭാജിതാന് സമാശ്വാസ്യ വിദേശാവാസകര്ശിതാന് ।
ന്യവാസയത് സ്വഗേഹേഷു വിത്തൈഃ സന്തര്പ്യ വിശ്വകൃത് ॥ ൧൬ ॥
ന്യവാസയത് സ്വഗേഹേഷു വിത്തൈഃ സന്തര്പ്യ വിശ്വകൃത് ॥ ൧൬ ॥
കൃഷ്ണസങ്കര്ഷണഭുജൈര്ഗുപ്താ ലബ്ധമനോരഥാഃ ।
ഗൃഹേഷു രേമിരേ സിദ്ധാഃ കൃഷ്ണരാമഗതജ്വരാഃ ॥ ൧൭ ॥
ഗൃഹേഷു രേമിരേ സിദ്ധാഃ കൃഷ്ണരാമഗതജ്വരാഃ ॥ ൧൭ ॥
വീക്ഷന്തോഽഹരഹഃ പ്രീതാ മുകുന്ദവദനാമ്ബുജമ് ।
നിത്യം പ്രമുദിതം ശ്രീമത്സദയസ്മിതവീക്ഷണമ് ॥ ൧൮ ॥
നിത്യം പ്രമുദിതം ശ്രീമത്സദയസ്മിതവീക്ഷണമ് ॥ ൧൮ ॥
തത്ര പ്രവയസോഽപ്യാസന് യുവാനോഽതിബലൌജസഃ ।
പിബന്തോഽക്ഷൈര്മുകുന്ദസ്യ മുഖാമ്ബുജസുധാം മുഹുഃ ॥ ൧൯ ॥
പിബന്തോഽക്ഷൈര്മുകുന്ദസ്യ മുഖാമ്ബുജസുധാം മുഹുഃ ॥ ൧൯ ॥
അഥ നന്ദം സമസാദ്യ ഭഗവാന് ദേവകീസുതഃ ।
സങ്കര്ഷണശ്ച രാജേന്ദ്ര പരിഷ്വജ്യേദമൂചതുഃ ॥ ൨൦ ॥
സങ്കര്ഷണശ്ച രാജേന്ദ്ര പരിഷ്വജ്യേദമൂചതുഃ ॥ ൨൦ ॥
പിതര്യുവാഭ്യാം സ്നിഗ്ധാഭ്യാം പോഷിതൌ ലാലിതൌ ഭൃശമ് ।
പിത്രോരഭ്യധികാ പ്രീതിരാത്മജേഷ്വാത്മനോഽപി ഹി ॥ ൨൧ ॥
പിത്രോരഭ്യധികാ പ്രീതിരാത്മജേഷ്വാത്മനോഽപി ഹി ॥ ൨൧ ॥
സ പിതാ സാ ച ജനനീ യൌ പുഷ്ണീതാം സ്വപുത്രവത് ।
ശിശൂന് ബന്ധുഭിരുത്സൃഷ്ടാനകല്പൈഃ പോഷരക്ഷണേ ॥ ൨൨ ॥
ശിശൂന് ബന്ധുഭിരുത്സൃഷ്ടാനകല്പൈഃ പോഷരക്ഷണേ ॥ ൨൨ ॥
യാത യൂയം വ്രജം താത വയം ച സ്നേഹദുഃഖിതാന് ।
ജ്ഞാതീന് വോ ദ്രഷ്ടുമേഷ്യാമോ വിധായ സുഹൃദാം സുഖമ് ॥ ൨൩ ॥
ജ്ഞാതീന് വോ ദ്രഷ്ടുമേഷ്യാമോ വിധായ സുഹൃദാം സുഖമ് ॥ ൨൩ ॥
ഏവം സാന്ത്വയ്യ ഭഗവാന് നന്ദം സവ്രജമച്യുതഃ ।
വാസോഽലങ്കാരകുപ്യാദ്യൈരര്ഹയാമാസ സാദരമ് ॥ ൨൪ ॥
വാസോഽലങ്കാരകുപ്യാദ്യൈരര്ഹയാമാസ സാദരമ് ॥ ൨൪ ॥
ഇത്യുക്തസ്തൌ പരിഷ്വജ്യ നന്ദഃ പ്രണയവിഹ്വലഃ ।
പൂരയന്നശ്രുഭിര്നേത്രേ സഹ ഗോപൈര്വ്രജം യയൌ ॥ ൨൫ ॥
പൂരയന്നശ്രുഭിര്നേത്രേ സഹ ഗോപൈര്വ്രജം യയൌ ॥ ൨൫ ॥
അഥ ശൂരസുതോ രാജന് പുത്രയോഃ സമകാരയത് ।
പുരോധസാ ബ്രാഹ്മണൈശ്ച യഥാവദ് ദ്വിജസംസ്കൃതിമ് ॥ ൨൬ ॥
പുരോധസാ ബ്രാഹ്മണൈശ്ച യഥാവദ് ദ്വിജസംസ്കൃതിമ് ॥ ൨൬ ॥
തേഭ്യോഽദാദ്ദക്ഷിണാ ഗാവോ രുക്മമാലാഃ സ്വലങ്കൃതാഃ ।
സ്വലങ്കൃതേഭ്യഃ സമ്പൂജ്യ സവത്സാഃ ക്ഷൌമമാലിനീഃ ॥ ൨൭ ॥
സ്വലങ്കൃതേഭ്യഃ സമ്പൂജ്യ സവത്സാഃ ക്ഷൌമമാലിനീഃ ॥ ൨൭ ॥
യാഃ കൃഷ്ണരാമജന്മര്ക്ഷേ മനോദത്താ മഹാമതിഃ ।
താശ്ചാദദാദനുസ്മൃത്യ കംസേനാധര്മതോ ഹൃതാഃ ॥ ൨൮ ॥
താശ്ചാദദാദനുസ്മൃത്യ കംസേനാധര്മതോ ഹൃതാഃ ॥ ൨൮ ॥
തതശ്ച ലബ്ധസംസ്കാരൌ ദ്വിജത്വം പ്രാപ്യ സുവ്രതൌ ।
ഗര്ഗാദ് യദുകുലാചാര്യാദ്ഗായത്രം വ്രതമാസ്ഥിതൌ ॥ ൨൯ ॥
ഗര്ഗാദ് യദുകുലാചാര്യാദ്ഗായത്രം വ്രതമാസ്ഥിതൌ ॥ ൨൯ ॥
പ്രഭവൌ സര്വവിദ്യാനാം സര്വജ്ഞൌ ജഗദീശ്വരൌ ।
നാന്യസിദ്ധാമലം ജ്ഞാനം ഗൂഹമാനൌ നരേഹിതൈഃ ॥ ൩൦ ॥
നാന്യസിദ്ധാമലം ജ്ഞാനം ഗൂഹമാനൌ നരേഹിതൈഃ ॥ ൩൦ ॥
അഥോ ഗുരുകുലേ വാസമിച്ഛന്താവുപജഗ്മതുഃ ।
കാശ്യം സാന്ദീപനിം നാമ ഹ്യവന്തിപുരവാസിനമ് ॥ ൩൧ ॥
കാശ്യം സാന്ദീപനിം നാമ ഹ്യവന്തിപുരവാസിനമ് ॥ ൩൧ ॥
യഥോപസാദ്യ തൌ ദാന്തൌ ഗുരൌ വൃത്തിമനിന്ദിതാമ് ।
ഗ്രാഹയന്താവുപേതൌ സ്മ ഭക്ത്യാ ദേവമിവാദൃതൌ ॥ ൩൨ ॥
ഗ്രാഹയന്താവുപേതൌ സ്മ ഭക്ത്യാ ദേവമിവാദൃതൌ ॥ ൩൨ ॥
തയോര്ദ്വിജവരസ്തുഷ്ടഃ ശുദ്ധഭാവാനുവൃത്തിഭിഃ ।
പ്രോവാച വേദാനഖിലാന്സങ്ഗോപനിഷദോ ഗുരുഃ ॥ ൩൩ ॥
പ്രോവാച വേദാനഖിലാന്സങ്ഗോപനിഷദോ ഗുരുഃ ॥ ൩൩ ॥
സരഹസ്യം ധനുര്വേദം ധര്മാന് ന്യായപഥാംസ്തഥാ ।
തഥാ ചാന്വീക്ഷികീം വിദ്യാം രാജനീതിം ച ഷഡ്വിധാമ് ॥ ൩൪ ॥
തഥാ ചാന്വീക്ഷികീം വിദ്യാം രാജനീതിം ച ഷഡ്വിധാമ് ॥ ൩൪ ॥
സര്വം നരവരശ്രേഷ്ഠൌ സര്വവിദ്യാപ്രവര്തകൌ ।
സകൃന്നിഗദമാത്രേണ തൌ സഞ്ജഗൃഹതുര്നൃപ ॥ ൩൫ ॥
സകൃന്നിഗദമാത്രേണ തൌ സഞ്ജഗൃഹതുര്നൃപ ॥ ൩൫ ॥
അഹോരാത്രൈശ്ചതുഃഷഷ്ട്യാ സംയത്തൌ താവതീഃ കലാഃ ।
ഗുരുദക്ഷിണയാചാര്യം ഛന്ദയാമാസതുര്നൃപ ॥ ൩൬ ॥
ഗുരുദക്ഷിണയാചാര്യം ഛന്ദയാമാസതുര്നൃപ ॥ ൩൬ ॥
ദ്വിജസ്തയോസ്തം മഹിമാനമദ്ഭുതം
സംലക്ഷ്യ രാജന്നതിമാനുഷീം മതിമ് ।
സമ്മന്ത്ര്യ പത്ന്യാ സ മഹാര്ണവേ മൃതം
ബാലം പ്രഭാസേ വരയാം ബഭൂവ ഹ ॥ ൩൭ ॥
സംലക്ഷ്യ രാജന്നതിമാനുഷീം മതിമ് ।
സമ്മന്ത്ര്യ പത്ന്യാ സ മഹാര്ണവേ മൃതം
ബാലം പ്രഭാസേ വരയാം ബഭൂവ ഹ ॥ ൩൭ ॥
തഥേത്യഥാരുഹ്യ മഹാരഥൌ രഥം
പ്രഭാസമാസാദ്യ ദുരന്തവിക്രമൌ ।
വേലാമുപവ്രജ്യ നിഷീദതുഃ ക്ഷണം
സിന്ധുര്വിദിത്വാര്ഹണമാഹരത്തയോഃ ॥ ൩൮ ॥
പ്രഭാസമാസാദ്യ ദുരന്തവിക്രമൌ ।
വേലാമുപവ്രജ്യ നിഷീദതുഃ ക്ഷണം
സിന്ധുര്വിദിത്വാര്ഹണമാഹരത്തയോഃ ॥ ൩൮ ॥
തമാഹ ഭഗവാനാശു ഗുരുപുത്രഃ പ്രദീയതാമ് ।
യോഽസാവിഹ ത്വയാ ഗ്രസ്തോ ബാലകോ മഹതോര്മിണാ ॥ ൩൯ ॥
യോഽസാവിഹ ത്വയാ ഗ്രസ്തോ ബാലകോ മഹതോര്മിണാ ॥ ൩൯ ॥
ശ്രീസമുദ്ര ഉവാച
ന ചാഹാര്ഷമഹം ദേവ ദൈത്യഃ പഞ്ചജനോ മഹാന് ।
അന്തര്ജലചരഃ കൃഷ്ണ ശങ്ഖരൂപധരോഽസുരഃ ॥ ൪൦ ॥
ന ചാഹാര്ഷമഹം ദേവ ദൈത്യഃ പഞ്ചജനോ മഹാന് ।
അന്തര്ജലചരഃ കൃഷ്ണ ശങ്ഖരൂപധരോഽസുരഃ ॥ ൪൦ ॥
ആസ്തേ തേനാഹൃതോ നൂനം തച്ഛ്രുത്വാ സത്വരം പ്രഭുഃ ।
ജലമാവിശ്യ തം ഹത്വാ നാപശ്യദുദരേഽര്ഭകമ് ॥ ൪൧ ॥
ജലമാവിശ്യ തം ഹത്വാ നാപശ്യദുദരേഽര്ഭകമ് ॥ ൪൧ ॥
തദങ്ഗപ്രഭവം ശങ്ഖമാദായ രഥമാഗമത് ।
തതഃ സംയമനീം നാമ യമസ്യ ദയിതാം പുരീമ് ॥ ൪൨ ॥
തതഃ സംയമനീം നാമ യമസ്യ ദയിതാം പുരീമ് ॥ ൪൨ ॥
ഗത്വാ ജനാര്ദനഃ ശങ്ഖം പ്രദധ്മൌ സഹലായുധഃ ।
ശങ്ഖനിര്ഹ്രാദമാകര്ണ്യ പ്രജാസംയമനോ യമഃ ॥ ൪൩ ॥
ശങ്ഖനിര്ഹ്രാദമാകര്ണ്യ പ്രജാസംയമനോ യമഃ ॥ ൪൩ ॥
തയോഃ സപര്യാം മഹതീം ചക്രേ ഭക്ത്യുപബൃംഹിതാമ് ।
ഉവാചാവനതഃ കൃഷ്ണം സര്വഭൂതാശയാലയമ് ।
ലീലാമനുഷ്യയോര്വിഷ്ണോ യുവയോഃ കരവാമ കിമ് ॥ ൪൪ ॥
ഉവാചാവനതഃ കൃഷ്ണം സര്വഭൂതാശയാലയമ് ।
ലീലാമനുഷ്യയോര്വിഷ്ണോ യുവയോഃ കരവാമ കിമ് ॥ ൪൪ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഗുരുപുത്രമിഹാനീതം നിജകര്മനിബന്ധനമ് ।
ആനയസ്വ മഹാരാജ മച്ഛാസനപുരസ്കൃതഃ ॥ ൪൫ ॥
ഗുരുപുത്രമിഹാനീതം നിജകര്മനിബന്ധനമ് ।
ആനയസ്വ മഹാരാജ മച്ഛാസനപുരസ്കൃതഃ ॥ ൪൫ ॥
തഥേതി തേനോപാനീതം ഗുരുപുത്രം യദൂത്തമൌ ।
ദത്ത്വാ സ്വഗുരവേ ഭൂയോ വൃണീഷ്വേതി തമൂചതുഃ ॥ ൪൬ ॥
ദത്ത്വാ സ്വഗുരവേ ഭൂയോ വൃണീഷ്വേതി തമൂചതുഃ ॥ ൪൬ ॥
ശ്രീഗുരുരുവാച
സമ്യക് സമ്പാദിതോ വത്സ ഭവദ്ഭയാം ഗുരുനിഷ്ക്രയഃ ।
കോ നു യുഷ്മദ്വിധഗുരോഃ കാമാനാമവശിഷ്യതേ ॥ ൪൭ ॥
സമ്യക് സമ്പാദിതോ വത്സ ഭവദ്ഭയാം ഗുരുനിഷ്ക്രയഃ ।
കോ നു യുഷ്മദ്വിധഗുരോഃ കാമാനാമവശിഷ്യതേ ॥ ൪൭ ॥
ഗച്ഛതം സ്വഗൃഹം വീരൌ കീര്തിര്വാമസ്തു പാവനീ ।
ഛന്ദാംസ്യയാതയാമാനി ഭവന്ത്വിഹ പരത്ര ച ॥ ൪൮ ॥
ഛന്ദാംസ്യയാതയാമാനി ഭവന്ത്വിഹ പരത്ര ച ॥ ൪൮ ॥
ഗുരുണൈവമനുജ്ഞാതൌ രഥേനാനിലരംഹസാ ।
ആയാതൌ സ്വപുരം താത പര്ജന്യനിനദേന വൈ ॥ ൪൯ ॥
ആയാതൌ സ്വപുരം താത പര്ജന്യനിനദേന വൈ ॥ ൪൯ ॥
സമനന്ദന് പ്രജാഃ സര്വാ ദൃഷ്ട്വാ രാമജനാര്ദനൌ ।
അപശ്യന്ത്യോ ബഹ്വഹാനി നഷ്ടലബ്ധധനാ ഇവ ॥ ൫൦ ॥
അപശ്യന്ത്യോ ബഹ്വഹാനി നഷ്ടലബ്ധധനാ ഇവ ॥ ൫൦ ॥