ശ്രീശുക ഉവാച
വൃഷ്ണീനാം പ്രവരോ മന്ത്രീ കൃഷ്ണസ്യ ദയിതഃ സഖാ ।
ശിഷ്യോ ബൃഹസ്പതേഃ
സാക്ഷാദുദ്ധവോ ബുദ്ധിസത്തമഃ ॥ ൧ ॥
വൃഷ്ണീനാം പ്രവരോ മന്ത്രീ കൃഷ്ണസ്യ ദയിതഃ സഖാ ।
ശിഷ്യോ ബൃഹസ്പതേഃ
സാക്ഷാദുദ്ധവോ ബുദ്ധിസത്തമഃ ॥ ൧ ॥
തമാഹ ഭഗവാന്പ്രേഷ്ഠം ഭക്തമേകാന്തിനം ക്വചിത് ।
ഗൃഹീത്വാ പാണിനാ പാണിം പ്രപന്നാര്തിഹരോ ഹരിഃ ॥ ൨ ॥
ഗൃഹീത്വാ പാണിനാ പാണിം പ്രപന്നാര്തിഹരോ ഹരിഃ ॥ ൨ ॥
ഗച്ഛോദ്ധവ വ്രജം സൌമ്യ പിത്രോര്നൌ പ്രീതിമാവഹ ।
ഗോപീനാം മദ്വിയോഗാധിം മത്സന്ദേശൈര്വിമോചയ ॥ ൩ ॥
ഗോപീനാം മദ്വിയോഗാധിം മത്സന്ദേശൈര്വിമോചയ ॥ ൩ ॥
താ മന്മനസ്കാ മത്പ്രാണാ മതര്ഥേ ത്യക്തദൈഹികാഃ ।
മാമേവ ദയിതം പ്രേഷ്ഠമാത്മാനം മനസാ ഗതാഃ ।
യേ ത്യക്തലോകധര്മാശ്ച മദര്ഥേ താന്ബിഭര്മ്യഹമ് ॥ ൪ ॥
മാമേവ ദയിതം പ്രേഷ്ഠമാത്മാനം മനസാ ഗതാഃ ।
യേ ത്യക്തലോകധര്മാശ്ച മദര്ഥേ താന്ബിഭര്മ്യഹമ് ॥ ൪ ॥
മയി താഃ പ്രേയസാം പ്രേഷ്ഠേ ദൂരസ്ഥേ ഗോകുലസ്ത്രിയഃ ।
സ്മരന്ത്യോഽങ്ഗ വിമുഹ്യന്തി വിരഹൌത്കണ്ഠ്യവിഹ്വലാഃ ॥ ൫ ॥
സ്മരന്ത്യോഽങ്ഗ വിമുഹ്യന്തി വിരഹൌത്കണ്ഠ്യവിഹ്വലാഃ ॥ ൫ ॥
ധാരയന്ത്യതികൃച്ഛ്രേണ പ്രായഃ പ്രാണാന് കഥഞ്ചന ।
പ്രത്യാഗമനസന്ദേശൈര്ബല്ലവ്യോ മേ മദാത്മികാഃ ॥ ൬ ॥
പ്രത്യാഗമനസന്ദേശൈര്ബല്ലവ്യോ മേ മദാത്മികാഃ ॥ ൬ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇത്യുക്ത ഉദ്ധവോ രാജന്സന്ദേശം ഭര്തുരാദൃതഃ ।
ആദായ രഥമാരുഹ്യ പ്രയയൌ നന്ദഗോകുലമ് ॥ ൭ ॥
ഇത്യുക്ത ഉദ്ധവോ രാജന്സന്ദേശം ഭര്തുരാദൃതഃ ।
ആദായ രഥമാരുഹ്യ പ്രയയൌ നന്ദഗോകുലമ് ॥ ൭ ॥
പ്രാപ്തോ നന്ദവ്രജം ശ്രീമാന് നിമ്ലോചതി വിഭാവസൌ ।
ഛന്നയാനഃ പ്രവിശതാം പശൂനാം ഖുരരേണുഭിഃ ॥ ൮ ॥
ഛന്നയാനഃ പ്രവിശതാം പശൂനാം ഖുരരേണുഭിഃ ॥ ൮ ॥
വാസിതാര്ഥേഽഭിയുധ്യദ്ഭിര്നാദിതം ശുശ്മിഭിര്വൃഷൈഃ ।
ധാവന്തീഭിശ്ച വാസ്രാഭിരുധോഭാരൈഃ സ്വവത്സകാന് ॥ ൯ ॥
ധാവന്തീഭിശ്ച വാസ്രാഭിരുധോഭാരൈഃ സ്വവത്സകാന് ॥ ൯ ॥
ഇതസ്തതോ വിലങ്ഘദ്ഭിര്ഗോവത്സൈര്മണ്ഡിതം സിതൈഃ ।
ഗോദോഹശബ്ദാഭിരവം വേണൂനാം നിഃസ്വനേന ച ॥ ൧൦ ॥
ഗോദോഹശബ്ദാഭിരവം വേണൂനാം നിഃസ്വനേന ച ॥ ൧൦ ॥
ഗായന്തീഭിശ്ച കര്മാണി ശുഭാനി ബലകൃഷ്ണയോഃ ।
സ്വലങ്കൃതാഭിര്ഗോപീഭിര്ഗോപൈശ്ച സുവിരാജിതമ് ॥ ൧൧ ॥
സ്വലങ്കൃതാഭിര്ഗോപീഭിര്ഗോപൈശ്ച സുവിരാജിതമ് ॥ ൧൧ ॥
അഗ്ന്യര്കാതിഥിഗോവിപ്രപിതൃദേവാര്ചനാന്വിതൈഃ ।
ധൂപദീപൈശ്ച മാല്യൈശ്ച ഗോപാവാസൈര്മനോരമമ് ॥ ൧൨ ॥
ധൂപദീപൈശ്ച മാല്യൈശ്ച ഗോപാവാസൈര്മനോരമമ് ॥ ൧൨ ॥
സര്വതഃ പുഷ്പിതവനം ദ്വിജാലികുലനാദിതമ് ।
ഹംസകാരണ്ഡവാകീര്ണൈഃ പദ്മഷണ്ഡൈശ്ച മണ്ഡിതമ് ॥ ൧൩ ॥
ഹംസകാരണ്ഡവാകീര്ണൈഃ പദ്മഷണ്ഡൈശ്ച മണ്ഡിതമ് ॥ ൧൩ ॥
തമാഗതം സമാഗമ്യ കൃഷ്ണസ്യാനുചരം പ്രിയമ് ।
നന്ദഃ പ്രീതഃ പരിഷ്വജ്യ വാസുദേവധിയാര്ചയത് ॥ ൧൪ ॥
നന്ദഃ പ്രീതഃ പരിഷ്വജ്യ വാസുദേവധിയാര്ചയത് ॥ ൧൪ ॥
ഭോജിതം പരമാന്നേന സംവിഷ്ടം കശിപൌ സുഖമ് ।
ഗതശ്രമം പര്യപൃച്ഛത് പാദസംവാഹനാദിഭിഃ ॥ ൧൫ ॥
ഗതശ്രമം പര്യപൃച്ഛത് പാദസംവാഹനാദിഭിഃ ॥ ൧൫ ॥
കച്ചിദങ്ഗ മഹാഭാഗ സഖാ നഃ ശൂരനന്ദനഃ ।
ആസ്തേ കുശല്യപത്യാദ്യൈര്യുക്തോ മുക്തഃ സുഹൃദ്വ്രതഃ ॥ ൧൬ ॥
ആസ്തേ കുശല്യപത്യാദ്യൈര്യുക്തോ മുക്തഃ സുഹൃദ്വ്രതഃ ॥ ൧൬ ॥
ദിഷ്ട്യാ കംസോ ഹതഃ പാപഃ സാനുഗഃ സ്വേന പാപ്മനാ ।
സാധൂനാം ധര്മശീലാനാം യദൂനാം ദ്വേഷ്ടി യഃ സദാ ॥ ൧൭ ॥
സാധൂനാം ധര്മശീലാനാം യദൂനാം ദ്വേഷ്ടി യഃ സദാ ॥ ൧൭ ॥
അപി സ്മരതി നഃ കൃഷ്ണോ മാതരം സുഹൃദഃ സഖീന് ।
ഗോപാന് വ്രജം ചാത്മനാഥം ഗാവോ വൃന്ദാവനം ഗിരിമ് ॥ ൧൮ ॥
ഗോപാന് വ്രജം ചാത്മനാഥം ഗാവോ വൃന്ദാവനം ഗിരിമ് ॥ ൧൮ ॥
അപ്യായാസ്യതി ഗോവിന്ദഃ സ്വജനാന്സകൃദീക്ഷിതുമ് ।
തര്ഹി ദ്രക്ഷ്യാമ തദ്വക്ത്രം സുനസം സുസ്മിതേക്ഷണമ് ॥ ൧൯ ॥
തര്ഹി ദ്രക്ഷ്യാമ തദ്വക്ത്രം സുനസം സുസ്മിതേക്ഷണമ് ॥ ൧൯ ॥
ദാവാഗ്നേര്വാതവര്ഷാച്ച വൃഷസര്പാച്ച രക്ഷിതാഃ ।
ദുരത്യയേഭ്യോ മൃത്യുഭ്യഃ കൃഷ്ണേന സുമഹാത്മനാ ॥ ൨൦ ॥
ദുരത്യയേഭ്യോ മൃത്യുഭ്യഃ കൃഷ്ണേന സുമഹാത്മനാ ॥ ൨൦ ॥
സ്മരതാം കൃഷ്ണവീര്യാണി ലീലാപാങ്ഗനിരീക്ഷിതമ് ।
ഹസിതം ഭാഷിതം ചാങ്ഗ സര്വാ നഃ ശിഥിലാഃ ക്രിയാഃ ॥ ൨൧ ॥
ഹസിതം ഭാഷിതം ചാങ്ഗ സര്വാ നഃ ശിഥിലാഃ ക്രിയാഃ ॥ ൨൧ ॥
സരിച്ഛൈലവനോദ്ദേശാന് മുകുന്ദപദഭൂഷിതാന് ।
ആക്രീഡാനീക്ഷ്യമാണാനാം മനോ യാതി തദാത്മതാമ് ॥ ൨൨ ॥
ആക്രീഡാനീക്ഷ്യമാണാനാം മനോ യാതി തദാത്മതാമ് ॥ ൨൨ ॥
മന്യേ കൃഷ്ണം ച രാമം ച പ്രാപ്താവിഹ സുരോത്തമൌ ।
സുരാണാം മഹദര്ഥായ ഗര്ഗസ്യ വചനം യഥാ ॥ ൨൩ ॥
സുരാണാം മഹദര്ഥായ ഗര്ഗസ്യ വചനം യഥാ ॥ ൨൩ ॥
കംസം നാഗായുതപ്രാണം മല്ലൌ ഗജപതിം യഥാ ।
അവധിഷ്ടാം ലീലയൈവ പശൂനിവ മൃഗാധിപഃ ॥ ൨൪ ॥
അവധിഷ്ടാം ലീലയൈവ പശൂനിവ മൃഗാധിപഃ ॥ ൨൪ ॥
താലത്രയം മഹാസാരം ധനുര്യഷ്ടിമിവേഭരാട് ।
ബഭഞ്ജൈകേന ഹസ്തേന സപ്താഹമദധാദ് ഗിരിമ് ॥ ൨൫ ॥
ബഭഞ്ജൈകേന ഹസ്തേന സപ്താഹമദധാദ് ഗിരിമ് ॥ ൨൫ ॥
പ്രലമ്ബോ ധേനുകോഽരിഷ്ടസ്തൃണാവര്തോ ബകാദയഃ ।
ദൈത്യാഃ സുരാസുരജിതോ ഹതാ യേനേഹ ലീലയാ ॥ ൨൬ ॥
ദൈത്യാഃ സുരാസുരജിതോ ഹതാ യേനേഹ ലീലയാ ॥ ൨൬ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇതി സംസ്മൃത്യ സംസ്മൃത്യ നന്ദഃ കൃഷ്ണാനുരക്തധീഃ ।
അത്യുത്കണ്ഠോഽഭവത്തൂഷ്ണീം പ്രേമപ്രസരവിഹ്വലഃ ॥ ൨൭ ॥
ഇതി സംസ്മൃത്യ സംസ്മൃത്യ നന്ദഃ കൃഷ്ണാനുരക്തധീഃ ।
അത്യുത്കണ്ഠോഽഭവത്തൂഷ്ണീം പ്രേമപ്രസരവിഹ്വലഃ ॥ ൨൭ ॥
യശോദാ വര്ണ്യമാനാനി പുത്രസ്യ ചരിതാനി ച ।
ശൃണ്വന്ത്യശ്രൂണ്യവാസ്രാക്ഷീത് സ്നേഹസ്നുതപയോധരാ ॥ ൨൮ ॥
ശൃണ്വന്ത്യശ്രൂണ്യവാസ്രാക്ഷീത് സ്നേഹസ്നുതപയോധരാ ॥ ൨൮ ॥
തയോരിത്ഥം ഭഗവതി കൃഷ്ണേ നന്ദയശോദയോഃ ।
വീക്ഷ്യാനുരാഗം പരമം നന്ദമാഹോദ്ധവോ മുദാ ॥ ൨൯ ॥
വീക്ഷ്യാനുരാഗം പരമം നന്ദമാഹോദ്ധവോ മുദാ ॥ ൨൯ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
യുവാം ശ്ലാഘ്യതമൌ നൂനം ദേഹിനാമിഹ മാനദ ।
നാരായണേഽഖിലഗുരൌ യത്കൃതാ മതിരീദൃശീ ॥ ൩൦ ॥
യുവാം ശ്ലാഘ്യതമൌ നൂനം ദേഹിനാമിഹ മാനദ ।
നാരായണേഽഖിലഗുരൌ യത്കൃതാ മതിരീദൃശീ ॥ ൩൦ ॥
ഏതൌ ഹി വിശ്വസ്യ ച ബീജയോനീ
രാമോ മുകുന്ദഃ പുരുഷഃ പ്രധാനമ് ।
അന്വീയ ഭൂതേഷു വിലക്ഷണസ്യ
ജ്ഞാനസ്യ ചേശാത ഇമൌ പുരാണൌ ॥ ൩൧ ॥
രാമോ മുകുന്ദഃ പുരുഷഃ പ്രധാനമ് ।
അന്വീയ ഭൂതേഷു വിലക്ഷണസ്യ
ജ്ഞാനസ്യ ചേശാത ഇമൌ പുരാണൌ ॥ ൩൧ ॥
യസ്മിന് ജനഃ പ്രാണവിയോഗകാലേ
ക്ഷണം സമാവേശ്യ മനോഽവിശുദ്ധമ് ।
നിര്ഹൃത്യ കര്മാശയമാശു യാതി
പരാം ഗതിം ബ്രഹ്മമയോഽര്കവര്ണഃ ॥ ൩൨ ॥
ക്ഷണം സമാവേശ്യ മനോഽവിശുദ്ധമ് ।
നിര്ഹൃത്യ കര്മാശയമാശു യാതി
പരാം ഗതിം ബ്രഹ്മമയോഽര്കവര്ണഃ ॥ ൩൨ ॥
തസ്മിന് ഭവന്താവഖിലാത്മഹേതൌ
നാരായണേ കാരണമര്ത്യമൂര്തൌ ।
ഭാവം വിധത്താം നിതരാം മഹാത്മന്
കിം വാവശിഷ്ടം യുവയോഃ സുകൃത്യമ് ॥ ൩൩ ॥
നാരായണേ കാരണമര്ത്യമൂര്തൌ ।
ഭാവം വിധത്താം നിതരാം മഹാത്മന്
കിം വാവശിഷ്ടം യുവയോഃ സുകൃത്യമ് ॥ ൩൩ ॥
ആഗമിഷ്യത്യദീര്ഘേണ കാലേന വ്രജമച്യുതഃ ।
പ്രിയം വിധാസ്യതേ പിത്രോര്ഭഗവാന് സാത്വതാം പതിഃ ॥ ൩൪ ॥
പ്രിയം വിധാസ്യതേ പിത്രോര്ഭഗവാന് സാത്വതാം പതിഃ ॥ ൩൪ ॥
ഹത്വാ കംസം രങ്ഗമധ്യേ പ്രതീപം സര്വസാത്വതാമ് ।
യദാഹ വഃ സമാഗത്യ കൃഷ്ണഃ സത്യം കരോതി തത് ॥ ൩൫ ॥
യദാഹ വഃ സമാഗത്യ കൃഷ്ണഃ സത്യം കരോതി തത് ॥ ൩൫ ॥
മാ ഖിദ്യതം മഹാഭാഗൌ ദ്രക്ഷ്യഥഃ കൃഷ്ണമന്തികേ ।
അന്തര്ഹൃദി സ ഭൂതാനാമാസ്തേ ജ്യോതിരിവൈധസി ॥ ൩൬ ॥
അന്തര്ഹൃദി സ ഭൂതാനാമാസ്തേ ജ്യോതിരിവൈധസി ॥ ൩൬ ॥
ന ഹ്യസ്യാസ്തി പ്രിയഃ കശ്ചിന്നാപ്രിയോ വാസ്ത്യമാനിനഃ ।
നോത്തമോ നാധമോ വാപി സമാനസ്യാസമോഽപി വാ ॥ ൩൭ ॥
നോത്തമോ നാധമോ വാപി സമാനസ്യാസമോഽപി വാ ॥ ൩൭ ॥
ന മാതാ ന പിതാ തസ്യ ന ഭാര്യാ ന സുതാദയഃ ।
നാത്മീയോ ന പരശ്ചാപി ന ദേഹോ ജന്മ ഏവ ച ॥ ൩൮ ॥
നാത്മീയോ ന പരശ്ചാപി ന ദേഹോ ജന്മ ഏവ ച ॥ ൩൮ ॥
ന ചാസ്യ കര്മ വാ ലോകേ സദസന്മിശ്രയോനിഷു ।
ക്രീഡാര്ഥം സോഽപി സാധൂനാം പരിത്രാണായ കല്പതേ ॥ ൩൯ ॥
ക്രീഡാര്ഥം സോഽപി സാധൂനാം പരിത്രാണായ കല്പതേ ॥ ൩൯ ॥
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി ഭജതേ നിര്ഗുണോ ഗുണാന് ।
ക്രീഡന്നതീതോഽപി ഗുണൈഃ സൃജത്യവതി ഹന്ത്യജഃ ॥ ൪൦ ॥
ക്രീഡന്നതീതോഽപി ഗുണൈഃ സൃജത്യവതി ഹന്ത്യജഃ ॥ ൪൦ ॥
യഥാ ഭ്രമരികാദൃഷ്ട്യാ ഭ്രാമ്യതീവ മഹീയതേ ।
ചിത്തേ കര്തരി തത്രാത്മാ കര്തേവാഹംധിയാ സ്മൃതഃ ॥ ൪൧ ॥
ചിത്തേ കര്തരി തത്രാത്മാ കര്തേവാഹംധിയാ സ്മൃതഃ ॥ ൪൧ ॥
യുവയോരേവ നൈവായമാത്മജോ ഭഗവാന് ഹരിഃ ।
സര്വേഷാമാത്മജോ ഹ്യാത്മാ പിതാ മാതാ സ ഈശ്വരഃ ॥ ൪൨ ॥
സര്വേഷാമാത്മജോ ഹ്യാത്മാ പിതാ മാതാ സ ഈശ്വരഃ ॥ ൪൨ ॥
ദൃഷ്ടം ശ്രുതം ഭൂതഭവദ് ഭവിഷ്യത്
സ്ഥാസ്നുശ്ചരിഷ്ണുര്മഹദല്പകം ച ।
വിനാച്യുതാദ് വസ്തു തരാം ന വാച്യം
സ ഏവ സര്വം പരമാത്മഭൂതഃ ॥ ൪൩ ॥
സ്ഥാസ്നുശ്ചരിഷ്ണുര്മഹദല്പകം ച ।
വിനാച്യുതാദ് വസ്തു തരാം ന വാച്യം
സ ഏവ സര്വം പരമാത്മഭൂതഃ ॥ ൪൩ ॥
ഏവം നിശാ സാ ബ്രുവതോര്വ്യതീതാ
നന്ദസ്യ കൃഷ്ണാനുചരസ്യ രാജന് ।
ഗോപ്യഃ സമുത്ഥായ നിരൂപ്യ ദീപാന്
വാസ്തൂന് സമഭ്യര്ച്യ ദധീന്യമന്ഥന് ॥ ൪൪ ॥
നന്ദസ്യ കൃഷ്ണാനുചരസ്യ രാജന് ।
ഗോപ്യഃ സമുത്ഥായ നിരൂപ്യ ദീപാന്
വാസ്തൂന് സമഭ്യര്ച്യ ദധീന്യമന്ഥന് ॥ ൪൪ ॥
താ ദീപദീപ്തൈര്മണിഭിര്വിരേജൂ
രജ്ജൂര്വികര്ഷദ്ഭുജകങ്കണസ്രജഃ ।
ചലന്നിതമ്ബസ്തനഹാരകുണ്ഡല-
ത്വിഷത്കപോലാരുണകുങ്കുമാനനാഃ ॥ ൪൫ ॥
രജ്ജൂര്വികര്ഷദ്ഭുജകങ്കണസ്രജഃ ।
ചലന്നിതമ്ബസ്തനഹാരകുണ്ഡല-
ത്വിഷത്കപോലാരുണകുങ്കുമാനനാഃ ॥ ൪൫ ॥
ഉദ്ഗായതീനാമരവിന്ദലോചനം
വ്രജാങ്ഗനാനാം ദിവമസ്പൃശദ് ധ്വനിഃ ।
ദധ്നശ്ച നിര്മന്ഥനശബ്ദമിശ്രിതോ
നിരസ്യതേ യേന ദിശാമമങ്ഗലമ് ॥ ൪൬ ॥
വ്രജാങ്ഗനാനാം ദിവമസ്പൃശദ് ധ്വനിഃ ।
ദധ്നശ്ച നിര്മന്ഥനശബ്ദമിശ്രിതോ
നിരസ്യതേ യേന ദിശാമമങ്ഗലമ് ॥ ൪൬ ॥
ഭഗവത്യുദിതേ സൂര്യേ നന്ദദ്വാരി വ്രജൌകസഃ ।
ദൃഷ്ട്വാ രഥം ശാതകൌമ്ഭം കസ്യായമിതി ചാബ്രുവന് ॥ ൪൭ ॥
ദൃഷ്ട്വാ രഥം ശാതകൌമ്ഭം കസ്യായമിതി ചാബ്രുവന് ॥ ൪൭ ॥
അക്രൂര ആഗതഃ കിം വാ യഃ കംസസ്യാര്ഥസാധകഃ ।
യേന നീതോ മധുപുരീം കൃഷ്ണഃ കമലലോചനഃ ॥ ൪൮ ॥
യേന നീതോ മധുപുരീം കൃഷ്ണഃ കമലലോചനഃ ॥ ൪൮ ॥
കിം സാധയിഷ്യത്യസ്മാഭിര്ഭര്തുഃ പ്രീതസ്യ നിഷ്കൃതിമ് ।
തതഃ സ്ത്രീണാം വദന്തീനാമുദ്ധവോഽഗാത് കൃതാഹ്നികഃ ॥ ൪൯ ॥
തതഃ സ്ത്രീണാം വദന്തീനാമുദ്ധവോഽഗാത് കൃതാഹ്നികഃ ॥ ൪൯ ॥